ਸਮਾਜਿਕ ਸਿੱਖਿਆ - 3 ਅੰਕਾਂ ਵਾਲੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪ੍ਰਸ਼ਨ (Set 2)
ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਵਿੱਚ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਅਗਲੇ 30 ਪ੍ਰਸ਼ਨ।
1. ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਜੈਵਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਤੀਖਣ ਬਿੰਦੂਆਂ (Hot-spots) ਬਾਰੇ ਦੱਸੋ।
ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਜੈਵ-ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਤੀਖਣ ਬਿੰਦੂ ਹਨ: ਨੇਪਾਲ ਤੇ ਭੂਟਾਨ ਸਮੇਤ ਸਾਰੀ ਪੱਛਮੀ ਤੇ ਕੇਂਦਰੀ ਹਿਮਾਲਿਆ ਪਰਬਤ ਸ਼੍ਰੇਣੀ, ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਖਿੱਤਾ (ਭਾਰਤ-ਬਰਮਾ), ਅੰਡੇਮਾਨ-ਨਿਕੋਬਾਰ ਦੀਪ ਸਮੂਹ, ਪੱਛਮੀ ਘਾਟ ਅਤੇ ਸੁੰਡਾਲੈਂਡ। ਇਹ ਇਲਾਕੇ ਜੈਵਿਕ ਪੱਖੋਂ ਬਹੁਤ ਅਮੀਰ ਹਨ।
2. ਜੈਵਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਵਿਕਾਸ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਪੂਰਕ ਕਿਵੇਂ ਹਨ?
ਜੈਵਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਭਾਰਤੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਦੁਨੀਆਂ ਦੀ 40% ਆਰਥਿਕਤਾ ਅਤੇ ਗਰੀਬਾਂ ਦੀਆਂ 80% ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜੈਵਿਕ ਸੋਮਿਆਂ ਤੋਂ ਪੂਰੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਜੈਵਿਕ ਸੋਮੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਹਿਣਗੇ, ਤਾਂ ਹੀ ਆਰਥਿਕ ਵਿਕਾਸ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿ ਸਕੇਗਾ।
3. ਜੈਵਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਹਿਮਾਲਿਆ ਦੀ ਕੀ ਮਹੱਤਤਾ ਹੈ?
ਹਿਮਾਲਿਆ 'ਤੇ ਵੰਨ-ਸਵੰਨੀ ਕੁਦਰਤੀ ਬਨਸਪਤੀ ਅਤੇ ਜੀਵ-ਜੰਤੂ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਅਲੱਗ-ਅਲੱਗ ਉੱਚਾਈਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਊਸ਼ਣ-ਖੰਡੀ ਜੰਗਲ, ਸ਼ੀਤ-ਊਸ਼ਣ ਪਰਬਤੀ ਜੰਗਲ, ਘਾਹ ਦੇ ਮੈਦਾਨ, ਐਲਪਾਈਨ ਅਤੇ ਟੁੰਡਰਾ ਬਨਸਪਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੀ 8% ਜੈਵਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਹਿਮਾਲਿਆ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਮੋਈ ਹੋਈ ਹੈ।
4. ਸਾਡੇ ਲਈ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦਾ ਕੀ ਮਹੱਤਵ ਹੈ?
ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ 43% ਜ਼ਮੀਨ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਧੀਨ ਹੈ। ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਲਗਭਗ 88 ਕਰੋੜ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਖੇਤੀ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਸਾਨੂੰ ਭੋਜਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗਾਂ ਨੂੰ ਕੱਚਾ ਮਾਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਲਵਾਯੂ ਕਾਰਨ ਇੱਥੇ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਫ਼ਸਲਾਂ ਉਗਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
5. ਜਲ ਆਵਾਜਾਈ ਦੇ ਕੋਈ ਚਾਰ ਲਾਭ ਦੱਸੋ।
1. ਜਲ ਮਾਰਗਾਂ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਅਤੇ ਸਾਂਭ-ਸੰਭਾਲ ਦਾ ਖਰਚਾ ਨਾਂਹ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
2. ਇਹ ਰੇਲ ਅਤੇ ਸੜਕੀ ਆਵਾਜਾਈ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਬਹੁਤ ਸਸਤਾ ਸਾਧਨ ਹੈ।
3. ਭਾਰੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਢੋਆ-ਢੁਆਈ ਲਈ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ।
4. ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਵਪਾਰ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜਹਾਜ਼ਾਂ 'ਤੇ ਹੀ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
2. ਇਹ ਰੇਲ ਅਤੇ ਸੜਕੀ ਆਵਾਜਾਈ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਬਹੁਤ ਸਸਤਾ ਸਾਧਨ ਹੈ।
3. ਭਾਰੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਢੋਆ-ਢੁਆਈ ਲਈ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ।
4. ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਵਪਾਰ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜਹਾਜ਼ਾਂ 'ਤੇ ਹੀ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
6. ਸੜਕ ਮਾਰਗਾਂ (ਰੋਡਵੇਜ਼) ਦੇ ਕੋਈ ਤਿੰਨ ਗੁਣ ਲਿਖੋ।
1. ਸੜਕਾਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਖ਼ਰਚਾ ਰੇਲਵੇ ਲਾਈਨਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਕਾਫੀ ਘੱਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
2. ਸੜਕਾਂ ਨੂੰ ਹਿਮਾਲਿਆ ਵਰਗੇ ਔਖੇ ਅਤੇ ਢਲਾਣ ਵਾਲੇ ਧਰਾਤਲ 'ਤੇ ਵੀ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
3. ਇਹ ਘੱਟ ਦੂਰੀ ਅਤੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਮਾਲ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਸਸਤਾ ਅਤੇ ਸੁਖਾਲਾ ਸਾਧਨ ਹੈ।
2. ਸੜਕਾਂ ਨੂੰ ਹਿਮਾਲਿਆ ਵਰਗੇ ਔਖੇ ਅਤੇ ਢਲਾਣ ਵਾਲੇ ਧਰਾਤਲ 'ਤੇ ਵੀ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
3. ਇਹ ਘੱਟ ਦੂਰੀ ਅਤੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਮਾਲ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਸਸਤਾ ਅਤੇ ਸੁਖਾਲਾ ਸਾਧਨ ਹੈ।
7. ਰੇਲ ਆਵਾਜਾਈ ਦੇ ਦੇਸ਼ ਲਈ ਕੀ ਲਾਭ ਹਨ?
ਰੇਲਾਂ ਮਾਲ-ਅਸਬਾਬ ਅਤੇ ਯਾਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਲੰਮੀ ਦੂਰੀ ਤੱਕ ਲਿਜਾਣ ਦਾ ਮੁੱਖ ਸਾਧਨ ਹਨ। ਇਹ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਆਰਥਿਕ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਹੁਲਾਰਾ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਜੋੜਦੀਆਂ ਹਨ। ਸੈਰ-ਸਪਾਟਾ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਲਈ ਵੀ ਰੇਲ ਆਵਾਜਾਈ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੀ ਹੈ।
8. ਆਵਾਜਾਈ ਅਤੇ ਸੰਚਾਰ ਨੈੱਟਵਰਕ ਦੀ ਕੀ ਲੋੜ ਹੈ?
ਆਧੁਨਿਕ ਵਿਕਾਸ ਨੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਇੱਕ 'ਗਲੋਬਲ ਪਿੰਡ' ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਸੜਕਾਂ, ਰੇਲਵੇ, ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਅਤੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਵਰਗੇ ਸਾਧਨ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਤਰੱਕੀ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਧਨ ਵਪਾਰ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਸੁਖਾਲਾ ਤੇ ਅਮੀਰ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ।
9. ਸੁਨਹਿਰੀ ਚਤਰਭੁੱਜ (Golden Quadrilateral) ਉੱਪਰ ਨੋਟ ਲਿਖੋ।
ਇਹ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਹੈ ਜੋ ਦਿੱਲੀ-ਕੋਲਕਾਤਾ-ਚੇਨੱਈ-ਮੁੰਬਈ-ਦਿੱਲੀ ਨੂੰ ਛੇ ਮਾਰਗੀ ਸੁਪਰ ਹਾਈਵੇਅ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮਨੋਰਥ ਭਾਰਤ ਦੇ ਮਹਾਂਨਗਰਾਂ ਵਿਚਲਾ ਸਮਾਂ ਅਤੇ ਫਾਸਲਾ ਘਟਾਉਣਾ ਹੈ। ਇਹ ਨੈਸ਼ਨਲ ਹਾਈਵੇਅ ਅਥਾਰਟੀ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ (NHAI) ਵੱਲੋਂ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।
10. 'ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਖਣਿਜਾਂ' ਬਾਰੇ ਵਿਸਥਾਰ ਵਿੱਚ ਦੱਸੋ।
ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਭੂਮੀ ਦਰਿਆਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਲਿਆਂਦੀ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਬਣੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇੱਥੇ ਅਗਨੀ ਜਾਂ ਰੂਪਾਂਤਰਿਤ ਚੱਟਾਨਾਂ ਦੀ ਘਾਟ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਧਾਤਵੇਂ ਖਣਿਜ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੇ। ਪਰ ਇੱਥੇ ਉਸਾਰੀ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਰੇਤਾ, ਬਜਰੀ ਅਤੇ ਪੱਥਰ ਕਾਫ਼ੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਪਠਾਨਕੋਟ, ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਅਤੇ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਵਰਗੇ ਇਲਾਕੇ ਇਸ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ।
11. ਸਨਅਤਾਂ ਦੇ ਵਰਗੀਕਰਨ ਦੇ ਮੁੱਢਲੇ ਆਧਾਰ ਕੀ ਹਨ?
ਸਨਅਤਾਂ ਨੂੰ ਕਈ ਆਧਾਰਾਂ 'ਤੇ ਵੰਡਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ:
1. ਕਿਰਤ ਅਤੇ ਪੂੰਜੀ ਦੇ ਅਧਾਰ 'ਤੇ।
2. ਕੱਚੇ ਮਾਲ ਦੇ ਸਰੋਤ ਦੇ ਅਧਾਰ 'ਤੇ।
3. ਮਲਕੀਅਤ (ਸਰਕਾਰੀ ਜਾਂ ਨਿੱਜੀ) ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ।
4. ਤਿਆਰ ਮਾਲ ਦੇ ਸੁਭਾਅ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ।
1. ਕਿਰਤ ਅਤੇ ਪੂੰਜੀ ਦੇ ਅਧਾਰ 'ਤੇ।
2. ਕੱਚੇ ਮਾਲ ਦੇ ਸਰੋਤ ਦੇ ਅਧਾਰ 'ਤੇ।
3. ਮਲਕੀਅਤ (ਸਰਕਾਰੀ ਜਾਂ ਨਿੱਜੀ) ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ।
4. ਤਿਆਰ ਮਾਲ ਦੇ ਸੁਭਾਅ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ।
12. ਸੇਵਾ ਖੇਤਰ ਅਰਥ ਵਿਵਸਥਾ ਨੂੰ ਸਥਿਰਤਾ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ?
ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਰਗੇ ਖੇਤਰ ਮਾਨਸੂਨ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਆਮਦਨ ਸਥਿਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਪਰ ਸੇਵਾ ਖੇਤਰ (ਜਿਵੇਂ ਡਾਕਟਰ, ਅਧਿਆਪਕ) ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ 'ਤੇ ਮਾਨਸੂਨ ਦਾ ਅਸਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਹ ਖੇਤਰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਥਿਰ ਆਮਦਨ ਦੇ ਕੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਤੇ ਸਥਿਰਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
13. ਵਿਸ਼ਵੀਕਰਨ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸਭ 'ਤੇ ਇਕਸਾਰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਪਿਆ?
ਵਿਸ਼ਵੀਕਰਨ ਦਾ ਲਾਭ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਅਮੀਰ ਉਪਭੋਗਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਉਤਪਾਦਕਾਂ ਨੂੰ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਪੈਸਾ ਅਤੇ ਮੁਹਾਰਤ ਸੀ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਨਵੇਂ ਮੌਕਿਆਂ ਦਾ ਫਾਇਦਾ ਚੁੱਕਿਆ। ਪਰ ਛੋਟੇ ਉਤਪਾਦਕ ਅਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਵਰਗ ਦੇ ਲੋਕ ਵੱਡੀਆਂ ਕੰਪਨੀਆਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਕਾਰਨ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਗਏ ਜਾਂ ਬਰਬਾਦ ਹੋ ਗਏ।
14. ਉਦਾਰੀਕਰਨ ਨੇ ਵਿਸ਼ਵੀਕਰਨ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ?
ਉਦਾਰੀਕਰਨ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਵਪਾਰ ਉੱਪਰੋਂ ਸਰਕਾਰੀ ਰੋਕਾਂ ਹਟਾਉਣਾ। ਇਸ ਨੀਤੀ ਨੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਵਪਾਰ ਅਤੇ ਨਿਵੇਸ਼ ਨੂੰ ਸੌਖਾ ਬਣਾਇਆ। ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਕੰਪਨੀਆਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਦਫ਼ਤਰ ਤੇ ਫੈਕਟਰੀਆਂ ਲਗਾਈਆਂ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਭਾਰਤੀ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਨਾਲ ਜੁੜ ਗਈ।
15. ਤਕਨੀਕ ਨੇ ਵਿਸ਼ਵੀਕਰਨ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ?
ਤਕਨੀਕੀ ਵਿਕਾਸ ਨੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਲਿਆਂਦਾ ਹੈ। ਦੂਰ ਸੰਚਾਰ, ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਅਤੇ ਮੋਬਾਈਲ ਫੋਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕੋਨੇ ਵਿੱਚ ਸੰਪਰਕ ਕਰਨਾ ਸੌਖਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਨੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਤੇ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦੇ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ ਕਰਕੇ ਵਿਸ਼ਵੀਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਸ਼ਕਤੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ।
16. ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਜਨੇਊ ਦੀ ਰਸਮ ਬਾਰੇ ਲਿਖੋ।
ਜਦੋਂ ਪੰਡਿਤ ਹਰਦਿਆਲ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਸੂਤ ਦਾ ਜਨੇਊ ਪਾਉਣ ਲਈ ਕਿਹਾ, ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਫਰਮਾਇਆ ਕਿ ਉਹ ਅਜਿਹਾ ਜਨੇਊ ਪਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਸਦਗੁਣਾਂ (ਦਇਆ, ਸੰਤੋਖ, ਜਤ, ਸਤ) ਦੇ ਧਾਗਿਆਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਜੋ ਕਦੇ ਟੁੱਟੇ ਜਾਂ ਮੈਲਾ ਨਾ ਹੋਵੇ।
17. ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਮੁੱਢਲੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜੇ ਕਿੱਤੇ ਅਪਣਾਏ?
ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਮਨ ਦੁਨਿਆਵੀ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲਗਾਉਣ ਲਈ ਪਹਿਲਾਂ ਮੱਝਾਂ ਚਰਾਉਣ ਦਾ ਕੰਮ ਦਿੱਤਾ, ਫਿਰ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦਾ ਕੰਮ ਸੌਂਪਿਆ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵਪਾਰ ਕਰਨ ਲਈ 20 ਰੁਪਏ ਦਿੱਤੇ, ਪਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਹ ਪੈਸੇ ਭੁੱਖੇ ਸਾਧੂਆਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਛਕਾਉਣ (ਸੱਚਾ ਸੌਦਾ) 'ਤੇ ਖਰਚ ਕਰ ਦਿੱਤੇ।
18. ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਦੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਬਾਰੇ ਦੱਸੋ।
ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਆਖਰੀ 18 ਸਾਲ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਵਿੱਚ ਗੁਜ਼ਾਰੇ। ਇੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਆਦਰਸ਼ਕ ਗ੍ਰਹਿਸਥੀ ਵਜੋਂ ਜੀਵਨ ਬਤੀਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਕੀਤੀ। ਇੱਥੇ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸੰਗਤ-ਪੰਗਤ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ ਅਤੇ ਕਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਬਾਣੀਆਂ (ਜਿਵੇਂ ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ) ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ।
19. ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਵਿਆਹ ਅਤੇ ਹੋਰ ਰੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀ ਸੁਧਾਰ ਕੀਤੇ?
ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ 'ਆਨੰਦ ਸਾਹਿਬ' ਬਾਣੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਜਨਮ, ਵਿਆਹ ਅਤੇ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਦੇ ਮੌਕਿਆਂ 'ਤੇ ਇਸ ਦਾ ਪਾਠ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਅਤੇ ਵਿਅਰਥ ਰੀਤੀ-ਰਿਵਾਜਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗਣ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਹਿੰਦੂਆਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖਰੇ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪਏ।
20. ਰਾਮਦਾਸਪੁਰ (ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ) ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿਓ।
ਚੌਥੇ ਗੁਰੂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ 'ਸੰਤੋਖਸਰ' ਅਤੇ 'ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ' ਸਰੋਵਰਾਂ ਦੀ ਖੁਦਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਵਾਈ। ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਇੱਥੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿੱਤਿਆਂ ਦੇ ਲੋਕ ਵੱਸ ਗਏ ਅਤੇ 'ਗੁਰੂ ਕਾ ਬਾਜ਼ਾਰ' ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਇਆ। ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ 'ਚੱਕ ਗੁਰੂ' ਜਾਂ 'ਰਾਮਦਾਸਪੁਰ' ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਲੱਗਾ।
21. ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਬਾਰੇ ਲਿਖੋ।
ਪੰਜਵੇਂ ਗੁਰੂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਬਣਾਇਆ। ਇਸ ਦਾ ਨੀਂਹ ਪੱਥਰ 1589 ਵਿੱਚ ਸੂਫ਼ੀ ਫ਼ਕੀਰ ਸਾਈਂ ਮੀਆਂ ਮੀਰ ਨੇ ਰੱਖਿਆ। ਇਸ ਦੇ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਰੱਖੇ ਗਏ, ਜੋ ਇਹ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਜਾਤਾਂ ਅਤੇ ਧਰਮਾਂ ਲਈ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਹੈ।
22. ਤਰਨਤਾਰਨ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦਾ ਕੀ ਮਹੱਤਵ ਸੀ?
ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ 1590 ਵਿੱਚ ਮਾਝੇ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਨਾਲ ਮਾਝੇ ਦੇ ਜੱਟਾਂ ਨੇ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਅਪਣਾਇਆ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਵੱਡਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਹੁਲਾਰਾ ਮਿਲਿਆ।
23. ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜੀਵਨ ਬਾਰੇ ਦੱਸੋ।
ਗੁਰੂ ਜੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਲੰਗਰ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ਿਕਾਰ 'ਤੇ ਨਿਕਲਦੇ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋਸ਼ ਭਰਨ ਲਈ ਢਾਡੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀਰ-ਰਸ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਗਾਉਣ ਲਈ ਲਾਇਆ। ਰਾਤ ਨੂੰ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪ੍ਰਕਰਮਾ ਸਮੇਂ ਚੌਂਕੀ ਕੱਢੀ ਜਾਂਦੀ ਅਤੇ ਜੋਸ਼ੀਲੇ ਸ਼ਬਦ ਗਾਏ ਜਾਂਦੇ।
24. ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਕੀ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ?
ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਲਿਪੀ ਦੇ ਅੱਖਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੂੰ 'ਗੁਰਮੁਖੀ' ਦਾ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਲਿਪੀ ਸਿਖਾਉਣ ਲਈ 'ਬਾਲ ਬੋਧ' ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਕਦਮ ਨਾਲ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਧਾਰਮਿਕ ਸਾਹਿਤ ਪੜ੍ਹਨਾ ਅਤੇ ਸਮਝਣਾ ਸੌਖਾ ਹੋ ਗਿਆ।
25. ਮਸੰਦ ਪ੍ਰਥਾ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਮਦਦ ਕੀਤੀ?
ਮਸੰਦ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੀ ਭੇਟਾ ਇਕੱਠੀ ਕਰਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਨਾਲ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦਾ ਧਨ ਮਿਲਿਆ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਸੰਗਠਿਤ ਹੋ ਗਏ।
26. ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਬਚਪਨ ਬਾਰੇ ਲਿਖੋ।
ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਬਹੁਤ ਬਹਾਦਰ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਬਹੁਤਾ ਸਮਾਂ ਸ਼ਿਕਾਰ ਖੇਡਣ ਅਤੇ ਘੋੜ-ਸਵਾਰੀ ਵਿੱਚ ਬੀਤਦਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਹ ਪੜ੍ਹ-ਲਿਖ ਨਾ ਸਕੇ। ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਚੇਚਕ ਕਾਰਨ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਖੱਬੀ ਅੱਖ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਚਲੀ ਗਈ ਸੀ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਕਮੀ ਨਹੀਂ ਆਈ।
27. ਲਾਹੌਰ ਉੱਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਦਾ ਹਾਲ ਦੱਸੋ।
ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਲੋਕ ਭੰਗੀ ਸਰਦਾਰਾਂ ਦੇ ਅੱਤਿਆਚਾਰਾਂ ਤੋਂ ਤੰਗ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸ਼ਹਿਰ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਲਈ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ। 1799 ਵਿੱਚ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਨਾਲ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਖੋਲ੍ਹ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਲਾਹੌਰ 'ਤੇ ਫਤਿਹ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ।
28. ਮੁਲਤਾਨ ਦੀ ਜਿੱਤ ਦੀ ਕੀ ਮਹੱਤਤਾ ਸੀ?
ਮੁਲਤਾਨ ਦੀ ਜਿੱਤ ਨਾਲ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਨਾਲ ਦੱਖਣੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਅਫ਼ਗਾਨਾਂ ਦਾ ਜ਼ੋਰ ਖਤਮ ਹੋ ਗਿਆ। ਆਰਥਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵੀ ਇਹ ਜਿੱਤ ਬਹੁਤ ਲਾਭਦਾਇਕ ਰਹੀ ਕਿਉਂਕਿ ਮੁਲਤਾਨ ਵਪਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਕੇਂਦਰ ਸੀ।
29. ਲੋਕ ਅਦਾਲਤਾਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਅਤੇ ਕਾਰਜ ਦੱਸੋ।
ਲੋਕ ਅਦਾਲਤਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਉਦੇਸ਼ ਗਰੀਬ ਅਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਅਤੇ ਸਸਤਾ ਨਿਆਂ ਦਿਵਾਉਣਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਝਗੜਿਆਂ ਦਾ ਨਿਪਟਾਰਾ ਆਪਸੀ ਸਹਿਮਤੀ ਅਤੇ ਸਮਝੌਤੇ ਰਾਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਦਾਲਤਾਂ ਆਮ ਅਦਾਲਤਾਂ ਦਾ ਬੋਝ ਘਟਾਉਣ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਹਾਈ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
30. ਰਾਜਪਾਲ (Governor) ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਕੀ ਹਨ?
ਰਾਜ ਦਾ ਸਾਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਰਾਜਪਾਲ ਦੇ ਨਾਮ 'ਤੇ ਚਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਬਹੁਮਤ ਦਲ ਦੇ ਨੇਤਾ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਪਾਲ ਰਾਜ ਦੇ ਐਡਵੋਕੇਟ ਜਨਰਲ, ਲੋਕ ਸੇਵਾ ਆਯੋਗ ਦੇ ਚੇਅਰਮੈਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਉੱਚ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੀ ਨਿਯੁਕਤੀ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ।
