TEHSIL TRANSFER: ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ 35 ਤਹਿਸੀਲਦਾਰਾਂ ਦੇ ਤਬਾਦਲੇ

PSEB Class 10 Science Guess Paper 2026 | Important Questions, MCQs, 2 Marks, 5 Marks | Punjab News Online

PSEB Class 10 Science Guess Paper 2026 – Important Questions, MCQs, 2 Marks & 5 Marks

Punjab School Education Board (PSEB) Class 10 Science exam March 2026 is approaching. Students are searching for the most important questions, guess papers and MCQs to score high marks.

To help students prepare effectively, we have compiled a complete collection of PSEB Class 10 Science Guess Papers 2026, including MCQs, 2 marks questions, 3 marks questions and 5 marks long answer questions.

Join WhatsApp channel for more updates.

---

Table of Contents

• PSEB Class 10 Science Guess Papers 2026
• Science MCQs Quiz for Practice
• 2 Marks Important Questions
• 3 Marks & 5 Marks Questions
• Preparation Tips for PSEB Science Exam
• Frequently Asked Questions

---

PSEB Class 10 Science Guess Papers 2026

Guess papers are very helpful because they are prepared according to the latest PSEB syllabus and previous year question papers. Practicing these papers improves confidence and helps students understand the exam pattern.

Guess Paper	Download Link
PSEB Class 10 Science Guess Paper 2025-26	Open Guess Paper
PSEB Science Guess Paper March 2026 Set 2	Open Guess Paper
PSEB Science Guess Paper Set 3 March 2026	Open Guess Paper

---

PSEB Class 10 Science MCQs Quiz

MCQs are very important because many questions in the board exam are asked in objective format. Practice these quizzes to improve accuracy.

MCQ Quiz	Link
Science Quiz MCQs (1-30) Part 1	Start Quiz
Science Quiz MCQs Part 2	Start Quiz

---

PSEB Class 10 Science 2 Marks Important Questions

Short answer questions carry significant marks in the PSEB exam. Students should prepare these questions thoroughly.

2 Marks Question Sets	Link
2 Marks Questions with Answers	View Questions
2 Marks Questions Set 2	View Questions
2 Marks Questions Set 4	View Questions

---

3 Marks & 5 Marks Important Questions

Long answer questions are crucial for scoring high marks. Students should practice diagrams, explanations and scientific concepts.

Question Type	Link
3 Marks Questions with Answers	Read Questions
5 Marks Questions with Answers	Read Questions

---

Preparation Tips for PSEB Class 10 Science Exam

• Study all chapters according to the latest PSEB syllabus.
• Practice diagrams from Physics, Chemistry and Biology.
• Revise formulas and definitions regularly.
• Solve previous year question papers.
• Practice MCQs and short answer questions daily.

---

Frequently Asked Questions (FAQs)

What is the best way to prepare for PSEB Class 10 Science exam?

Students should focus on important questions, practice MCQs, revise diagrams and solve guess papers.

Are guess papers useful for board exams?

Yes, guess papers are prepared according to exam trends and help students understand the pattern of the board exam.

Where can I download PSEB Class 10 Science Guess Paper 2026?

You can download the latest guess papers and important questions from our website pb.jobsoftoday.in.

---

Conclusion

Preparing with PSEB Class 10 Science Guess Papers 2026, MCQs quizzes, 2 marks questions and 5 marks questions will help students perform better in the board exam.

Students should practice all the resources provided above and revise regularly to achieve high marks in the PSEB Class 10 Science examination.

---

PSEB CLASS 10 SCIENCE 5 MARKS QUESTIONS WITH ANSWERS

ਜਮਾਤ 10ਵੀਂ ਵਿਗਿਆਨ: ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ 5-ਅੰਕਾਂ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ (Long Questions)

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 1. ਓਹਮ ਦਾ ਨਿਯਮ ਕੀ ਹੈ? ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਿਵੇਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ?

ਉੱਤਰ: ਓਹਮ ਦਾ ਨਿਯਮ (Ohm's Law): ਇਸ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਕਿਸੇ ਬਿਜਲਈ ਸਰਕਟ ਵਿੱਚ ਧਾਤ ਦੀ ਤਾਰ ਦੇ ਸਿਰਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ ਅੰਤਰ (V) ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਣ ਵਾਲੀ ਬਿਜਲਈ ਧਾਰਾ (I) ਦੇ ਸਿੱਧਾ ਅਨੁਪਾਤੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਬਸ਼ਰਤੇ ਤਾਪਮਾਨ ਸਮਾਨ ਰਹੇ। ਭਾਵ V ∝ I ਜਾਂ V = IR (ਜਿੱਥੇ R ਤਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧ ਹੈ)।

ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ ਪੁਸ਼ਟੀ:

1. ਅਸੀਂ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧ (R) ਨੂੰ ਜੋੜਕ ਤਾਰਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਬੈਟਰੀ, ਵੋਲਟਮੀਟਰ (V) ਅਤੇ ਐੱਮਮੀਟਰ (A) ਨਾਲ ਸਰਕਟ ਵਿੱਚ ਜੋੜਦੇ ਹਾਂ।
2. ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ ਅੰਤਰ (ਸੈੱਲਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਧਾ ਕੇ) ਲਈ ਅਸੀਂ ਵੋਲਟਮੀਟਰ (V) ਅਤੇ ਐੱਮਮੀਟਰ (A) ਦੀਆਂ ਪੜ੍ਹਤਾਂ ਨੋਟ ਕਰਦੇ ਹਾਂ।
3. ਅਸੀਂ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਹਰੇਕ ਵਾਰ ਵੋਲਟੇਜ (V) ਅਤੇ ਕਰੰਟ (I) ਦਾ ਅਨੁਪਾਤ (V/I) ਸਥਿਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
4. ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ V ਅਤੇ I ਵਿਚਕਾਰ ਗ੍ਰਾਫ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਇਹ ਇੱਕ ਸਿੱਧੀ ਰੇਖਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਓਹਮ ਦੇ ਨਿਯਮ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 2. (ੳ) ਕਿਸੇ ਚਾਲਕ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧ ਕਿਹੜੇ ਕਾਰਕਾਂ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ? (ਅ) ਬਿਜਲਈ ਧਾਰਾ ਦੀ SI ਇਕਾਈ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਲਿਖੋ।

ਉੱਤਰ: (ੳ) ਚਾਲਕ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਕਾਰਕਾਂ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ:

1. ਚਾਲਕ ਦੀ ਲੰਬਾਈ (Length): ਪ੍ਰਤੀਰੋਧ ਚਾਲਕ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਦੇ ਸਿੱਧਾ ਅਨੁਪਾਤੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ (R ∝ l)। ਤਾਰ ਜਿੰਨੀ ਲੰਬੀ ਹੋਵੇਗੀ, ਪ੍ਰਤੀਰੋਧ ਓਨਾ ਹੀ ਵੱਧ ਹੋਵੇਗਾ।
2. ਪਰਿਖੇਤਰ ਕਾਟ ਦਾ ਖੇਤਰਫਲ (Area of Cross-section): ਪ੍ਰਤੀਰੋਧ ਚਾਲਕ ਦੀ ਮੋਟਾਈ ਦੇ ਉਲਟ ਅਨੁਪਾਤੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ (R ∝ 1/A)। ਭਾਵ ਮੋਟੀ ਤਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧ ਪਤਲੀ ਤਾਰ ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
3. ਚਾਲਕ ਪਦਾਰਥ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ (Nature of Material): ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਦਾਰਥਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਤਾਂਬਾ, ਐਲੂਮੀਨੀਅਮ, ਲੋਹਾ) ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
4. ਤਾਪਮਾਨ (Temperature): ਤਾਪਮਾਨ ਵਧਣ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਧਾਤਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧ ਵੱਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

(ਅ) ਬਿਜਲਈ ਧਾਰਾ ਦੀ SI ਇਕਾਈ: ਬਿਜਲਈ ਧਾਰਾ ਦੀ SI ਇਕਾਈ ਐਂਪੀਅਰ (Ampere) ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਚਾਲਕ ਵਿੱਚੋਂ ਪ੍ਰਤੀ ਸੈਕਿੰਡ ਇੱਕ ਕੂਲਮ ਚਾਰਜ ਪ੍ਰਵਾਹਿਤ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਬਿਜਲਈ ਧਾਰਾ ਦੀ ਮਾਤਰਾ 1 ਐਂਪੀਅਰ (1A) ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 3. ਰਸਾਇਣਕ ਅਤੇ ਭੌਤਿਕ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਧਾਤਾਂ ਅਤੇ ਅਧਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ ਦੱਸੋ।

ਉੱਤਰ: ਰਸਾਇਣਕ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ:

ਧਾਤਾਂ (Metals)	ਅਧਾਤਾਂ (Non-Metals)
1. ਧਾਤਾਂ ਆਕਸੀਜਨ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਖਾਰੀ (Basic) ਆਕਸਾਈਡ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।	1. ਅਧਾਤਾਂ ਤੇਜ਼ਾਬੀ (Acidic) ਜਾਂ ਉਦਾਸੀਨ ਆਕਸਾਈਡ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।
2. ਇਹ ਪਤਲੇ ਤੇਜ਼ਾਬਾਂ ਨਾਲ ਕਿਰਿਆ ਕਰਕੇ ਹਾਈਡਰੋਜਨ (H₂) ਗੈਸ ਵਿਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।	2. ਇਹ ਪਤਲੇ ਤੇਜ਼ਾਬਾਂ ਨਾਲ ਕਿਰਿਆ ਕਰਕੇ ਹਾਈਡਰੋਜਨ (H₂) ਗੈਸ ਵਿਸਥਾਪਿਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀਆਂ।
3. ਇਹ ਇਲੈਕਟ੍ਰਾਨ ਗੁਆ ਕੇ ਧਨ (+) ਆਇਨ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।	3. ਇਹ ਇਲੈਕਟ੍ਰਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਰਿਣ (-) ਆਇਨ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।
4. ਇਹ ਲਘੂਕਾਰਕ (Reducing agents) ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।	4. ਇਹ ਆਕਸੀਕਾਰਕ (Oxidising agents) ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।

ਭੌਤਿਕ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ:

ਧਾਤਾਂ (Metals)	ਅਧਾਤਾਂ (Non-Metals)
1. ਧਾਤਾਂ ਖਿਚੀਣਯੋਗ (Ductile) ਅਤੇ ਕੁਟੀਣਯੋਗ (Malleable) ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।	1. ਅਧਾਤਾਂ ਭੁਰਭੁਰੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ (ਇਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਤਾਰਾਂ ਜਾਂ ਚਾਦਰਾਂ ਨਹੀਂ ਬਣਦੀਆਂ)।
2. ਇਹ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਿਜਲੀ ਅਤੇ ਤਾਪ ਦੀਆਂ ਸੁਚਾਲਕ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।	2. ਇਹ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਿਜਲੀ ਅਤੇ ਤਾਪ ਦੀਆਂ ਕੁਚਾਲਕ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
3. ਧਾਤਾਂ ਦਾ ਪਿਘਲਾਉ ਅੰਕ ਅਤੇ ਉਬਾਲ ਅੰਕ ਕਾਫੀ ਉੱਚਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।	3. ਅਧਾਤਾਂ ਦਾ ਪਿਘਲਾਉ ਅੰਕ ਅਤੇ ਉਬਾਲ ਅੰਕ ਘੱਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 4. ਅਲਿੰਗੀ ਪ੍ਰਜਨਨ (Asexual Reproduction) ਤੋਂ ਕੀ ਭਾਵ ਹੈ? ਇਸ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਬਾਰੇ ਸੰਖੇਪ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿਓ।

ਉੱਤਰ: ਅਲਿੰਗੀ ਪ੍ਰਜਨਨ: ਪ੍ਰਜਨਨ ਦੀ ਉਹ ਵਿਧੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਹੀ ਜਨਕ (ਮਾਤਾ ਜਾਂ ਪਿਤਾ) ਤੋਂ ਨਵੇਂ ਜੀਵ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਲਿੰਗੀ ਪ੍ਰਜਨਨ ਅਖਵਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਲਿੰਗੀ ਸੈੱਲ (ਯੁਗਮਕ) ਨਹੀਂ ਬਣਦੇ।

ਅਲਿੰਗੀ ਪ੍ਰਜਨਨ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਕਿਸਮਾਂ:

1. ਵਿਖੰਡਨ (Fission): ਇਸ ਵਿਧੀ ਵਿੱਚ ਜਨਕ ਜੀਵ ਦੋ ਜਾਂ ਦੋ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੰਤਾਨ ਸੈੱਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਅਮੀਬਾ ਵਿੱਚ ਦੋ-ਖੰਡਨ (Binary Fission) ਅਤੇ ਪਲਾਜ਼ਮੋਡੀਅਮ ਵਿੱਚ ਬਹੁ-ਖੰਡਨ (Multiple Fission)।
2. ਖੰਡਨ (Fragmentation): ਸਪਾਇਰੋਗਾਈਰਾ (Spirogyra) ਵਰਗੇ ਜੀਵ ਪੂਰੇ ਵਿਕਾਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਛੋਟੇ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹਰੇਕ ਟੁਕੜੇ ਤੋਂ ਨਵਾਂ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
3. ਪੁਨਰ-ਸਿਰਜਣਾ (Regeneration): ਕਿਸੇ ਜੰਤੂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨਾਲੋਂ ਅਲੱਗ ਹੋਏ ਜਾਂ ਕੱਟੇ ਹੋਏ ਹਿੱਸੇ ਤੋਂ ਪੂਰਨ ਜੰਤੂ ਦੇ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਣ ਨੂੰ ਪੁਨਰ-ਸਿਰਜਣਾ ਆਖਦੇ ਹਨ (ਜਿਵੇਂ ਹਾਈਡਰਾ, ਪਲੈਨੇਰੀਆ)।
4. ਬੀਜਾਣੂ ਨਿਰਮਾਣ (Spore Formation): ਉੱਲੀ (Fungi) ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਬੀਜਾਣੂ (Spores) ਬਣਦੇ ਹਨ ਜੋ ਅਨੁਕੂਲ ਹਾਲਤਾਂ ਮਿਲਣ ਤੇ ਪੁੰਗਰ ਕੇ ਨਵੇਂ ਜੀਵ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ।
5. ਬਡਿੰਗ (Budding): ਜਨਕ ਜੀਵ ਦੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਇੱਕ ਉਭਾਰ (ਬਡ ਜਾਂ ਕਲੀ) ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ ਜੋ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋ ਕੇ ਨਵਾਂ ਜੀਵ ਬਣਦਾ ਹੈ (ਜਿਵੇਂ ਖਮੀਰ/Yeast, ਹਾਈਡਰਾ)।
6. ਕਾਇਕ ਪ੍ਰਜਨਨ (Vegetative Propagation): ਇਸ ਵਿਧੀ ਰਾਹੀਂ ਪੌਦੇ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ, ਤਣੇ ਜਾਂ ਪੱਤਿਆਂ (ਕਾਇਕ ਭਾਗਾਂ) ਤੋਂ ਨਵੇਂ ਪੌਦੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ (ਜਿਵੇਂ ਗੁਲਾਬ ਦੀ ਕਲਮ, ਆਲੂ)।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 5. ਫੁੱਲ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਾਗਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰੋ। (Parts of a Flower)

ਉੱਤਰ: ਫੁੱਲ ਪੌਦੇ ਦਾ ਮੁੱਖ ਪ੍ਰਜਨਨ ਅੰਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਮੁੱਖ ਭਾਗ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਹਨ:

1. ਹਰੀਆਂ ਪੱਤੀਆਂ (Sepals): ਇਹ ਫੁੱਲ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਬਾਹਰੀ ਭਾਗ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਫੁੱਲ ਕਲੀ (Bud) ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਹਰਾ ਭਾਗ ਇਸ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
2. ਰੰਗਦਾਰ ਪੱਤੀਆਂ (Petals): ਇਹ ਫੁੱਲ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਆਕਰਸ਼ਕ ਭਾਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਭਾਗ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕੰਮ ਪਰਾਗਣ ਕਿਰਿਆ ਲਈ ਕੀਟਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਤਿਤਲੀਆਂ, ਭੌਰੇ) ਨੂੰ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਇਹ ਫੁੱਲ ਨੂੰ ਸੁੰਦਰਤਾ ਵੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।
3. ਪੁੰਕੇਸਰ (Stamen): ਇਹ ਫੁੱਲ ਦਾ 'ਨਰ ਪ੍ਰਜਨਨ ਭਾਗ' ਹੈ। ਇਸਦੇ ਦੋ ਮੁੱਖ ਹਿੱਸੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ- ਪਰਾਗਕੋਸ਼ ਅਤੇ ਫਿਲਾਮੈਂਟ। ਪਰਾਗਕੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਪਰਾਗ-ਕਣ (Pollen grains) ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਨਰ ਜਣਨ ਸੈੱਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
4. ਇਸਤਰੀ ਕੇਸਰ (Carpel / Pistil): ਇਹ ਫੁੱਲ ਦਾ 'ਮਾਦਾ ਪ੍ਰਜਨਨ ਭਾਗ' ਹੈ ਜੋ ਫੁੱਲ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਵਿਚਕਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਹਿੱਸੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ- ਸਟਿਗਮਾ, ਸਟਾਇਲ ਅਤੇ ਅੰਡਕੋਸ਼। ਅੰਡਕੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਬੀਜ-ਅੰਡ (Ovules) ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਦਾ ਜਣਨ ਸੈੱਲ (ਅੰਡਾ) ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਨਿਸ਼ੇਚਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅੰਡਕੋਸ਼ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋ ਕੇ 'ਫਲ' ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬੀਜ-ਅੰਡ 'ਬੀਜ' ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 6. ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਮਾਦਾ ਪ੍ਰਜਨਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀ (Female Reproductive System) ਦੇ ਮੁੱਖ ਭਾਗਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰੋ।

ਉੱਤਰ: ਮਨੁੱਖੀ ਮਾਦਾ ਪ੍ਰਜਨਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਮੁੱਖ ਭਾਗ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਹਨ:

1. ਅੰਡਕੋਸ਼ (Ovaries): ਮਾਦਾ ਪ੍ਰਜਨਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ ਅੰਡਕੋਸ਼ ਦਾ ਇੱਕ ਜੋੜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕੰਮ ਮਾਦਾ ਜਣਨ ਸੈੱਲਾਂ (ਅੰਡਾਣੂਆਂ) ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਹ ਲਿੰਗੀ ਹਾਰਮੋਨ (ਐਸਟਰੋਜਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਜੈਸਟਰੋਨ) ਵੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਲੜਕੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਅ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ।
2. ਅੰਡ ਵਹਿਣੀ (Fallopian Tubes): ਇਹ ਪਤਲੀਆਂ ਨਲੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਅੰਡਕੋਸ਼ ਤੋਂ ਬੱਚੇਦਾਨੀ ਤੱਕ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਨਰ ਅਤੇ ਮਾਦਾ ਸੈੱਲਾਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ੇਚਨ (Fertilization) ਕਿਰਿਆ ਇਸੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਅੰਡਾ ਜਾਂ ਯੁਗਮਜ ਬੱਚੇਦਾਨੀ ਵੱਲ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
3. ਬੱਚੇਦਾਨੀ (Uterus): ਇਹ ਇੱਕ ਨਾਸ਼ਪਾਤੀ ਦੇ ਆਕਾਰ ਵਾਲੀ ਲਚਕੀਲੀ ਥੈਲੀਨੁਮਾ ਰਚਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅੰਡ ਵਹਿਣੀ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ੇਚਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਭਰੂਣ (Embryo) ਬੱਚੇਦਾਨੀ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਇੱਥੇ ਹੀ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਬੱਚਾ 'ਔਲ (Placenta)' ਰਾਹੀਂ ਮਾਂ ਦੇ ਖੂਨ ਤੋਂ ਇੱਥੇ ਹੀ ਪੋਸ਼ਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
4. ਸਰਵਿਕਸ ਅਤੇ ਯੋਨੀ (Cervix and Vagina): ਬੱਚੇਦਾਨੀ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਸਰਵਿਕਸ ਰਾਹੀਂ ਯੋਨੀ ਵਿੱਚ ਖੁੱਲ੍ਹਦੀ ਹੈ। ਨਰ-ਮਾਦਾ ਦੇ ਸੰਜੋਗ ਸਮੇਂ ਸ਼ੁਕਰਾਣੂ (Sperms) ਯੋਨੀ ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਦਾਖਲ ਹੋ ਕੇ ਅੰਡ ਵਹਿਣੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ। ਪੂਰੇ ਵਿਕਾਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਮਾਰਗ ਬੱਚੇ ਦੇ ਜਨਮ ਦਾ ਰਸਤਾ (Birth canal) ਵੀ ਬਣਦਾ ਹੈ।

SET 2

ਜਮਾਤ 10ਵੀਂ ਵਿਗਿਆਨ: ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ 5-ਅੰਕਾਂ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ (ਭਾਗ 2)

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 7. ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧਕਾਂ (R₁, R₂, R₃) ਨੂੰ ਲੜੀਬੱਧ ਕ੍ਰਮ (Series Combination) ਵਿੱਚ ਜੋੜਨ 'ਤੇ ਨਤੀਜਾ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧ (Equivalent Resistance) ਪਤਾ ਕਰਨ ਲਈ ਸੂਤਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੋ।

ਉੱਤਰ: ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧਕਾਂ ਨੂੰ ਲੜੀ ਵਿੱਚ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਹਰੇਕ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧਕ ਵਿੱਚੋਂ ਬਿਜਲਈ ਧਾਰਾ (I) ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਸਮਾਨ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ ਅੰਤਰ (V) ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਮੰਨ ਲਓ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧਕ R₁, R₂ ਅਤੇ R₃ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਰਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ ਅੰਤਰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ V₁, V₂ ਅਤੇ V₃ ਹੈ।

ਕੁੱਲ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ ਅੰਤਰ: V = V₁ + V₂ + V₃   ------ (1)

ਓਹਮ ਦੇ ਨਿਯਮ (V = I × R) ਅਨੁਸਾਰ:

• V₁ = I × R₁
• V₂ = I × R₂
• V₃ = I × R₃

ਇਹਨਾਂ ਮੁੱਲਾਂ ਨੂੰ ਸਮੀਕਰਨ (1) ਵਿੱਚ ਭਰਨ 'ਤੇ:

I × R = I × R₁ + I × R₂ + I × R₃
I × R = I (R₁ + R₂ + R₃)
R = R₁ + R₂ + R₃

ਸਿੱਟਾ: ਲੜੀਬੱਧ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਜੋੜੇ ਗਏ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧਕਾਂ ਦਾ ਕੁੱਲ ਨਤੀਜਾ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧਾਂ ਦੇ ਜੋੜ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 8. ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧਕਾਂ (R₁, R₂, R₃) ਨੂੰ ਸਮਾਨਾਂਤਰ ਕ੍ਰਮ (Parallel Combination) ਵਿੱਚ ਜੋੜਨ 'ਤੇ ਨਤੀਜਾ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧ ਪਤਾ ਕਰਨ ਲਈ ਸੂਤਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੋ।

ਉੱਤਰ: ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧਕਾਂ ਨੂੰ ਸਮਾਨਾਂਤਰ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਹਰੇਕ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧਕ ਦੇ ਸਿਰਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ ਅੰਤਰ (V) ਸਮਾਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਬਿਜਲਈ ਧਾਰਾ (I) ਵੰਡੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਮੰਨ ਲਓ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘ ਰਹੀ ਬਿਜਲਈ ਧਾਰਾ ਕ੍ਰਮਵਾਰ I₁, I₂ ਅਤੇ I₃ ਹੈ।

ਕੁੱਲ ਬਿਜਲਈ ਧਾਰਾ: I = I₁ + I₂ + I₃   ------ (1)

ਓਹਮ ਦੇ ਨਿਯਮ (I = V / R) ਅਨੁਸਾਰ:

• I₁ = V / R₁
• I₂ = V / R₂
• I₃ = V / R₃

ਇਹਨਾਂ ਮੁੱਲਾਂ ਨੂੰ ਸਮੀਕਰਨ (1) ਵਿੱਚ ਭਰਨ 'ਤੇ:

V / R = V / R₁ + V / R₂ + V / R₃
V / R = V (1 / R₁ + 1 / R₂ + 1 / R₃)
1 / R = 1 / R₁ + 1 / R₂ + 1 / R₃

ਸਿੱਟਾ: ਸਮਾਨਾਂਤਰ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਜੋੜੇ ਗਏ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧਕਾਂ ਦੇ ਕੁੱਲ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧ ਦਾ ਉਲਟ-ਕ੍ਰਮ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧਾਂ ਦੇ ਉਲਟ-ਕ੍ਰਮਾਂ ਦੇ ਜੋੜ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 9. (ੳ) ਬਿਜਲਈ ਧਾਰਾ ਦੇ ਤਾਪਨ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੇ ਵਿਵਹਾਰਕ ਉਪਯੋਗ ਲਿਖੋ। (ਅ) ਬਿਜਲੀ ਸੰਚਾਲਨ ਲਈ ਕਾਪਰ ਅਤੇ ਐਲੂਮੀਨੀਅਮ ਦੀਆਂ ਤਾਰਾਂ ਦਾ ਉਪਯੋਗ ਹੀ ਕਿਉਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?

ਉੱਤਰ: (ੳ) ਬਿਜਲਈ ਧਾਰਾ ਦੇ ਤਾਪਨ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੇ ਉਪਯੋਗ:

1. ਬਿਜਲਈ ਬਲਬ: ਬਲਬ ਦਾ ਫਿਲਾਮੈਂਟ (ਟੰਗਸਟਨ ਦਾ ਬਣਿਆ) ਬਿਜਲਈ ਧਾਰਾ ਲੰਘਣ 'ਤੇ ਗਰਮ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ (ਰੌਸ਼ਨੀ) ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
2. ਬਿਜਲਈ ਹੀਟਰ, ਪ੍ਰੈੱਸ ਅਤੇ ਟੋਸਟਰ: ਇਹਨਾਂ ਉਪਕਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾਈਕ੍ਰੋਮ ਦੀ ਤਾਰ (ਕੁੰਡਲੀ) ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਬਿਜਲਈ ਧਾਰਾ ਲੰਘਣ 'ਤੇ ਤਾਪਨ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਧੀਨ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਗਰਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਤਾਪ ਊਰਜਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
3. ਬਿਜਲਈ ਫਿਊਜ਼: ਜਦੋਂ ਸਰਕਟ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਮਾਤਰਾ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਰੰਟ ਲੰਘਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਤਾਪਨ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਾਰਨ ਫਿਊਜ਼ ਦੀ ਤਾਰ ਪਿਘਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਰਕਟ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਘਰ ਦੇ ਬਾਕੀ ਉਪਕਰਨ ਸੜਨ ਤੋਂ ਬਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

(ਅ) ਕਾਪਰ (ਤਾਂਬਾ) ਅਤੇ ਐਲੂਮੀਨੀਅਮ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਕਾਰਨ:

1. ਇਹ ਬਿਜਲੀ ਦੇ ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਸੁਚਾਲਕ ਹਨ (ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ)।
2. ਇਹ ਬਾਕੀ ਸੁਚਾਲਕ ਧਾਤਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਚਾਂਦੀ) ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਸਸਤੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵੱਡੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਉਪਲਬਧ ਹਨ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 10. (ੳ) ਮਨੁੱਖੀ ਨਰ ਪ੍ਰਜਨਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਾਗਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰੋ। (ਅ) ਮਾਹਵਾਰੀ (Menstruation) ਕਿਉਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ?

ਉੱਤਰ: (ੳ) ਮਨੁੱਖੀ ਨਰ ਪ੍ਰਜਨਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਮੁੱਖ ਭਾਗ:

1. ਪਤਾਲੂ (Testes): ਇਹ ਪੇਟ ਦੇ ਖੋੜ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਪਤਾਲੂ ਥੈਲੀ (Scrotum) ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕੰਮ ਨਰ ਜਣਨ ਸੈੱਲ ਭਾਵ 'ਸ਼ੁਕਰਾਣੂ' ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ ਅਤੇ 'ਟੈਸਟੋਸਟੀਰੋਨ' ਹਾਰਮੋਨ ਛੱਡਣਾ ਹੈ।
2. ਸ਼ੁਕਰਾਣੂ ਵਹਿਣੀ (Vas Deferens): ਇਹ ਨਲੀਆਂ ਸ਼ੁਕਰਾਣੂਆਂ ਨੂੰ ਪਤਾਲੂਆਂ ਤੋਂ ਮੂਤਰ ਮਾਰਗ ਤੱਕ ਲੈ ਕੇ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
3. ਪ੍ਰੋਸਟੇਟ ਗ੍ਰੰਥੀ ਅਤੇ ਵੀਰਜ ਥੈਲੀ (Prostate Gland and Seminal Vesicles): ਇਹ ਗ੍ਰੰਥੀਆਂ ਆਪਣਾ ਰਿਸਾਅ ਸ਼ੁਕਰਾਣੂ ਵਹਿਣੀ ਵਿੱਚ ਪਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਨਾਲ ਸ਼ੁਕਰਾਣੂ ਇੱਕ ਤਰਲ ਮਾਧਿਅਮ (ਵੀਰਜ) ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਗਤੀ ਆਸਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪੋਸ਼ਣ ਵੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
4. ਲਿੰਗ (Penis): ਇਹ ਸ਼ੁਕਰਾਣੂਆਂ ਨੂੰ ਮਾਦਾ ਦੇ ਸਰੀਰ (ਯੋਨੀ) ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।

(ਅ) ਮਾਹਵਾਰੀ (Menstruation) ਕਿਉਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ:
ਹਰ ਮਹੀਨੇ ਮਾਦਾ ਦਾ ਅੰਡਕੋਸ਼ ਇੱਕ ਅੰਡਾ ਛੱਡਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬੱਚੇਦਾਨੀ ਇਸ ਨਿਸ਼ੇਚਿਤ ਅੰਡੇ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰੀ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਬੱਚੇਦਾਨੀ ਦੀਆਂ ਅੰਦਰਲੀਆਂ ਕੰਧਾਂ 'ਤੇ ਇੱਕ ਮੋਟੀ, ਲਹੂ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਸਪੰਜੀ ਪਰਤ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਅੰਡੇ ਦਾ ਨਿਸ਼ੇਚਨ (Fertilization) ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਇਸ ਪਰਤ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਪਰਤ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਟੁੱਟ ਕੇ ਯੋਨੀ ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ ਲਹੂ ਅਤੇ ਮਿਊਕਸ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬਾਹਰ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਮਾਹਵਾਰੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 11. ਪਿਊਬਰਟੀ (ਕਿਸ਼ੋਰ ਅਵਸਥਾ) ਤੋਂ ਕੀ ਭਾਵ ਹੈ? ਇਸ ਅਵਸਥਾ ਦੌਰਾਨ ਲੜਕਿਆਂ ਅਤੇ ਲੜਕੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜੇ-ਕਿਹੜੇ ਮੁੱਖ ਪਰਿਵਰਤਨ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ?

ਉੱਤਰ: ਪਿਊਬਰਟੀ (Puberty): ਲੜਕੇ ਅਤੇ ਲੜਕੀਆਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਉਹ ਅਵਸਥਾ ਜਦੋਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਜਨਨ ਅੰਗ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿੰਗੀ ਪਰਪੱਕਤਾ (Sexual maturity) ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਪਿਊਬਰਟੀ ਜਾਂ ਕਿਸ਼ੋਰ ਅਵਸਥਾ ਆਖਦੇ ਹਨ। (ਲੜਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਲਗਭਗ 12-16 ਸਾਲ ਅਤੇ ਲੜਕੀਆਂ ਵਿੱਚ 10-14 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ)।

ਲੜਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਰਤਨ (Changes in Boys):

• ਚਿਹਰੇ 'ਤੇ ਦਾੜ੍ਹੀ ਅਤੇ ਮੁੱਛਾਂ ਉੱਗ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।
• ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀਪਣ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
• ਮੋਢੇ ਚੌੜੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮਾਸਪੇਸ਼ੀਆਂ ਵਿਕਸਿਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
• ਨਰ ਜਣਨ ਸੈੱਲ (ਸ਼ੁਕਰਾਣੂ) ਬਣਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜਣਨ ਅੰਗਾਂ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਲੜਕੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਰਤਨ (Changes in Girls):

• ਛਾਤੀਆਂ (Breasts) ਦਾ ਆਕਾਰ ਵਧਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।
• ਮਾਹਵਾਰੀ (Menstruation cycle) ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
• ਲੱਕ ਅਤੇ ਕੂਲ੍ਹਿਆਂ ਦੀਆਂ ਮਾਸਪੇਸ਼ੀਆਂ ਵਿਕਸਿਤ ਅਤੇ ਚੌੜੀਆਂ ਹੋਣ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ।
• ਮਾਦਾ ਜਣਨ ਸੈੱਲ (ਅੰਡਾਣੂ) ਬਣਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਸਾਂਝੇ ਪਰਿਵਰਤਨ: ਕੱਛਾਂ ਅਤੇ ਗੁਪਤ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਲ ਉੱਗ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਚਿਹਰੇ 'ਤੇ ਕਿੱਲ-ਮੁਹਾਂਸੇ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਲਟ ਲਿੰਗ ਵੱਲ ਆਕਰਸ਼ਣ (ਖਿੱਚ) ਵੱਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 12. ਹੇਠ ਲਿਖਿਆਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਦੱਸੋ:
(ੳ) ਸੋਡੀਅਮ ਨੂੰ ਕੈਰੋਸੀਨ ਵਿੱਚ ਡੁਬੋ ਕੇ ਕਿਉਂ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?
(ਅ) ਪਲਾਟੀਨਮ, ਸੋਨਾ ਅਤੇ ਚਾਂਦੀ ਗਹਿਣੇ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਕਿਉਂ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ?
(ੲ) ਆਇਨੀ ਯੋਗਿਕਾਂ ਦੇ ਪਿਘਲਣ ਅੰਕ ਵੱਧ ਕਿਉਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ?

ਉੱਤਰ: (ੳ) ਸੋਡੀਅਮ ਨੂੰ ਕੈਰੋਸੀਨ (ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਤੇਲ) ਵਿੱਚ ਰੱਖਣ ਦਾ ਕਾਰਨ:
ਸੋਡੀਅਮ (Na) ਅਤੇ ਪੋਟਾਸ਼ੀਅਮ (K) ਬਹੁਤ ਹੀ ਵੱਧ ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲ ਧਾਤਾਂ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਹ ਆਕਸੀਜਨ ਅਤੇ ਨਮੀ (ਪਾਣੀ) ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਕਿਰਿਆ ਕਰਕੇ ਹਾਈਡਰੋਜਨ ਗੈਸ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਤਾਪ ਊਰਜਾ ਕਾਰਨ ਹਾਈਡਰੋਜਨ ਗੈਸ ਅੱਗ ਫੜ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਕੈਰੋਸੀਨ ਨਾਲ ਇਹ ਧਾਤਾਂ ਕਿਰਿਆ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀਆਂ, ਇਸ ਲਈ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਚਾਨਕ ਅੱਗ ਲੱਗਣ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਕੈਰੋਸੀਨ ਵਿੱਚ ਡੁਬੋ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

(ਅ) ਗਹਿਣਿਆਂ ਲਈ ਪਲਾਟੀਨਮ, ਸੋਨਾ ਅਤੇ ਚਾਂਦੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ:
ਇਹ ਧਾਤਾਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਘੱਟ ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲ (Least reactive) ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਹਵਾ, ਪਾਣੀ ਜਾਂ ਤੇਜ਼ਾਬਾਂ ਨਾਲ ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਖੋਰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਚਮਕ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਬਰਕਰਾਰ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਹ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਕੁਟੀਣਯੋਗ (Malleable) ਅਤੇ ਖਿਚੀਣਯੋਗ (Ductile) ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਤਰਾਸ਼ ਕੇ ਬਰੀਕ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਵਾਲੇ ਗਹਿਣੇ ਬਣਾਏ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।

(ੲ) ਆਇਨੀ ਯੋਗਿਕਾਂ ਦੇ ਉੱਚੇ ਪਿਘਲਣ ਅੰਕ (High melting points):
ਆਇਨੀ ਯੋਗਿਕ ਵਿਪਰੀਤ ਚਾਰਜ ਵਾਲੇ ਧਨ (+) ਅਤੇ ਰਿਣ (-) ਆਇਨਾਂ ਦੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਜੁੜਨ ਨਾਲ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਉਲਟ ਆਇਨਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਬਹੁਤ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਸਥਿਰ ਬਿਜਲਈ ਆਕਰਸ਼ਣ ਬਲ (Strong Electrostatic Force of attraction) ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਮਜ਼ਬੂਤ ਅੰਤਰ-ਆਇਨੀ ਬੰਧਨ ਨੂੰ ਤੋੜਨ ਲਈ ਬਹੁਤ ਵੱਧ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਤਾਪ ਊਰਜਾ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਪਿਘਲਣ ਅੰਕ ਬਹੁਤ ਵੱਧ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

SET 3

ਜਮਾਤ 10ਵੀਂ ਵਿਗਿਆਨ: ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ 5-ਅੰਕਾਂ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ (ਭਾਗ 3)

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 13. ਗੁਰਦਿਆਂ ਦੀ ਫਿਲਟਰੀਕਰਨ ਇਕਾਈ 'ਨੇਫਰਾਨ' (Nephron) ਦੀ ਰਚਨਾ ਅਤੇ ਕਾਰਜ-ਵਿਧੀ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰੋ।

ਉੱਤਰ: ਨੇਫਰਾਨ ਦੀ ਰਚਨਾ: ਨੇਫਰਾਨ ਗੁਰਦਿਆਂ ਦੀਆਂ ਬੁਨਿਆਦੀ ਫਿਲਟਰੀਕਰਨ ਇਕਾਈਆਂ ਹਨ। ਹਰੇਕ ਗੁਰਦੇ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 10 ਲੱਖ ਨੇਫਰਾਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਮੁੱਖ ਭਾਗ ਇੱਕ ਕੱਪ ਵਰਗੀ ਰਚਨਾ 'ਬੋਮੈਨ ਕੈਪਸੂਲ' (Bowman's capsule) ਅਤੇ ਮੂਤਰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਨਲੀਆਂ (Tubules) ਹਨ। ਬੋਮੈਨ ਕੈਪਸੂਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਲਹੂ ਕੇਸ਼ਿਕਾਵਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸੰਘਣਾ ਗੁੱਛਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ 'ਗਲੋਮੈਰੂਲਸ' (Glomerulus) ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਨੇਫਰਾਨ ਦੀ ਕਾਰਜ-ਵਿਧੀ ਦੇ ਪੜਾਅ:

1. ਫਿਲਟਰੀਕਰਨ: ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਗਲੋਮੈਰੂਲਸ ਵਿੱਚੋਂ ਲਹੂ ਫਿਲਟਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਲਹੂ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਵਾਧੂ ਪਦਾਰਥ (ਯੂਰੀਆ, ਯੂਰਿਕ ਐਸਿਡ), ਗੁਲੂਕੋਜ਼, ਅਮੀਨੋ ਤੇਜ਼ਾਬ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਫਿਲਟਰ ਹੋ ਕੇ ਬੋਮੈਨ ਕੈਪਸੂਲ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨੂੰ ਆਰੰਭਿਕ ਫਿਲਟਰੇਟ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
2. ਮੁੜ-ਸੋਖਣ (Reabsorption): ਜਦੋਂ ਇਹ ਫਿਲਟਰੇਟ ਨੇਫਰਾਨ ਦੇ ਨਾਲੀਦਾਰ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਸ ਵਿੱਚੋਂ ਸਰੀਰ ਲਈ ਲਾਭਦਾਇਕ ਪਦਾਰਥ ਜਿਵੇਂ ਗੁਲੂਕੋਜ਼, ਅਮੀਨੋ ਤੇਜ਼ਾਬ, ਕੁੱਝ ਲੂਣ ਅਤੇ ਲੋੜ ਅਨੁਸਾਰ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਲਹੂ-ਕੇਸ਼ਿਕਾਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਦੁਬਾਰਾ ਸੋਖ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
3. ਮੂਤਰ ਇਕੱਠਾ ਹੋਣਾ: ਮੁੜ-ਸੋਖਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਚਿਆ ਹੋਇਆ ਫਾਲਤੂ ਤਰਲ ਪਦਾਰਥ 'ਮੂਤਰ' (Urine) ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਨੇਫਰਾਨ ਵਿੱਚੋਂ ਮੂਤਰ ਇਕੱਠਾ ਹੋ ਕੇ ਇੱਕ ਸਾਂਝੀ ਨਲੀ ਰਾਹੀਂ ਗੁਰਦੇ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਕੇ ਮੂਤਰ ਮਸਾਨੇ (Urinary Bladder) ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 14. ਰਸਾਇਣਕ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ (ਸੰਯੋਜਨ, ਅਪਘਟਨ, ਵਿਸਥਾਪਨ ਅਤੇ ਦੂਹਰਾ ਵਿਸਥਾਪਨ) ਦੀ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਉਦਾਹਰਣ ਸਹਿਤ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰੋ।

ਉੱਤਰ:

1. ਸੰਯੋਜਨ ਕਿਰਿਆ (Combination Reaction): ਉਹ ਰਸਾਇਣਕ ਕਿਰਿਆ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੋ ਜਾਂ ਦੋ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਭਿਕਾਰਕ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਜੁੜ ਕੇ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਹੀ ਨਵਾਂ ਉਤਪਾਦ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ।
   C + O₂ → CO₂
2. ਅਪਘਟਨ ਕਿਰਿਆ (Decomposition Reaction): ਉਹ ਰਸਾਇਣਕ ਕਿਰਿਆ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਭਿਕਾਰਕ ਟੁੱਟ ਕੇ ਦੋ ਜਾਂ ਦੋ ਤੋਂ ਵੱਧ ਛੋਟੇ ਉਤਪਾਦਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। (ਇਸ ਲਈ ਤਾਪ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਜਾਂ ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ)।
   CaCO₃ (ਤਾਪ) → CaO + CO₂
3. ਵਿਸਥਾਪਨ ਕਿਰਿਆ (Displacement Reaction): ਉਹ ਕਿਰਿਆ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਧ ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲ ਤੱਤ, ਇੱਕ ਘੱਟ ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲ ਤੱਤ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਲੂਣ ਦੇ ਘੋਲ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢ (ਵਿਸਥਾਪਿਤ ਕਰ) ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
   Fe + CuSO₄ → FeSO₄ + Cu
4. ਦੂਹਰਾ ਵਿਸਥਾਪਨ ਕਿਰਿਆ (Double Displacement Reaction): ਉਹ ਕਿਰਿਆ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੋ ਅਭਿਕਾਰਕਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਆਇਨਾਂ (Ions) ਦੀ ਅਦਲਾ-ਬਦਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਯੋਗਿਕ ਬਣਦੇ ਹਨ।
   Na₂SO₄ + BaCl₂ → BaSO₄ + 2NaCl

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 15. ਭੋਜਨ ਦੇ ਪਾਚਨ ਵਿੱਚ ਲਾਰ (Saliva), ਮਿਹਦੇ ਦੇ ਤੇਜ਼ਾਬ ਅਤੇ ਛੋਟੀ ਆਂਦਰ (Small Intestine) ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਦੱਸੋ।

ਉੱਤਰ: 1. ਲਾਰ (Saliva) ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ: ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਲਾਰ ਗ੍ਰੰਥੀਆਂ ਲਾਰ ਛੱਡਦੀਆਂ ਹਨ। ਲਾਰ ਭੋਜਨ ਨੂੰ ਗਿੱਲਾ ਅਤੇ ਚਿਕਨਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਇਸਨੂੰ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਨਿਗਲਿਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਲਾਰ ਵਿੱਚ 'ਸਲਾਈਵਰੀ ਅਮਾਈਲੇਜ਼' (Salivary Amylase) ਨਾਮਕ ਐਨਜ਼ਾਈਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਭੋਜਨ ਵਿਚਲੇ ਸਟਾਰਚ ਨੂੰ ਤੋੜ ਕੇ ਸਰਲ ਸ਼ੂਗਰ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

2. ਮਿਹਦੇ ਦੇ ਤੇਜ਼ਾਬ (Stomach Acid) ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ: ਮਿਹਦੇ (ਪੇਟ) ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹਾਈਡ੍ਰੋਕਲੋਰਿਕ ਤੇਜ਼ਾਬ (HCl) ਭੋਜਨ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹਾਨੀਕਾਰਕ ਬੈਕਟੀਰੀਆ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਇਹ ਤੇਜ਼ਾਬੀ ਮਾਧਿਅਮ ਤਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਪਚਾਉਣ ਵਾਲੇ 'ਪੈਪਸਿਨ' (Pepsin) ਐਨਜ਼ਾਈਮ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

3. ਛੋਟੀ ਆਂਦਰ (Small Intestine) ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ: ਛੋਟੀ ਆਂਦਰ ਪਾਚਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦਾ ਉਹ ਹਿੱਸਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਕਾਰਬੋਹਾਈਡ੍ਰੇਟਸ, ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਅਤੇ ਚਰਬੀ (PYts) ਦਾ ਪੂਰਨ ਪਾਚਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਜਿਗਰ ਤੋਂ ਪਿੱਤਾ ਰਸ (Bile juice) ਅਤੇ ਲੁੱਬੇ ਤੋਂ ਲੁੱਬਾ ਰਸ (Pancreatic juice) ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਛੋਟੀ ਆਂਦਰ ਦੀ ਅੰਦਰਲੀ ਸਤਹ 'ਤੇ ਉਂਗਲੀਆਂ ਵਰਗੇ ਉਭਾਰ (Villi) ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਪਚੇ ਹੋਏ ਭੋਜਨ ਨੂੰ ਸੋਖ ਕੇ ਸਿੱਧਾ ਲਹੂ ਵਿੱਚ ਭੇਜਣ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 16. ਗਰਭ-ਨਿਰੋਧਕ (Contraception) ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਧੀਆਂ ਕਿਹੜੀਆਂ ਹਨ? ਇਹਨਾਂ ਵਿਧੀਆਂ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣ ਦੇ ਕੀ ਕਾਰਨ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ?

ਉੱਤਰ: ਗਰਭ-ਨਿਰੋਧਨ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਵਿਧੀਆਂ:

1. ਭੌਤਿਕ/ਰੁਕਾਵਟ ਵਿਧੀਆਂ (Barrier Methods): ਇਸ ਵਿਧੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਕਰਾਣੂਆਂ ਨੂੰ ਅੰਡੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਤੋਂ ਰੋਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਣ: ਕੰਡੋਮ (Condom) ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨਾ ਜਾਂ ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਪਰ-ਟੀ (Copper-T) ਰੱਖਣਾ।
2. ਰਸਾਇਣਕ ਵਿਧੀਆਂ (Chemical Methods): ਔਰਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਗਰਭ-ਨਿਰੋਧਕ ਗੋਲੀਆਂ (Oral Pills) ਲਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਸਰੀਰ ਦੇ ਹਾਰਮੋਨਾਂ ਦਾ ਸੰਤੁਲਨ ਬਦਲ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਅੰਡਕੋਸ਼ ਅੰਡਾ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ।
3. ਸਰਜੀਕਲ ਵਿਧੀਆਂ (Surgical Methods): ਇਹ ਪੱਕੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗਰਭ ਰੋਕਣ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਹੈ। ਮਰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਕਰਾਣੂ ਨਲੀ ਨੂੰ ਕੱਟ ਕੇ ਬੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ (ਨਸ-ਬੰਦੀ / Vasectomy) ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਡ-ਵਹਿਣੀ ਨੂੰ ਕੱਟ ਕੇ ਬੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ (ਨਲ-ਬੰਦੀ / Tubectomy)।

ਗਰਭ-ਨਿਰੋਧਕ ਵਿਧੀਆਂ ਅਪਣਾਉਣ ਦੇ ਕਾਰਨ:

• ਜਨਮ ਦਰ ਨੂੰ ਘਟਾ ਕੇ ਵਧਦੀ ਹੋਈ ਜਨਸੰਖਿਆ ਨੂੰ ਕੰਟਰੋਲ ਕਰਨਾ।
• ਲਗਾਤਾਰ ਬੱਚੇ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਤੋਂ ਰੋਕਣਾ ਤਾਂ ਜੋ ਮਾਂ ਦੀ ਸਿਹਤ ਠੀਕ ਰਹੇ।
• ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਸਹੀ ਅੰਤਰ (ਗੈਪ) ਰੱਖਣਾ।
• ਕੰਡੋਮ ਵਰਗੀਆਂ ਵਿਧੀਆਂ ਲਿੰਗੀ ਸੰਪਰਕ ਨਾਲ ਫੈਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ (STDs) ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਏਡਜ਼ (AIDS) ਤੋਂ ਬਚਾਅ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 17. ਸਾਬਣ ਦੀ ਸਫਾਈਕਰਨ ਕਿਰਿਆ ਵਿਧੀ (Cleansing action of soap) ਅਤੇ ਮਿਸੈੱਲ (Micelle) ਨਿਰਮਾਣ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰੋ।

ਉੱਤਰ: ਸਾਬਣ ਦੇ ਅਣੂ ਦੀ ਬਣਤਰ: ਸਾਬਣ ਦੇ ਅਣੂ ਦੇ ਦੋ ਸਿਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ:

• ਜਲ-ਸਨੇਹੀ ਸਿਰਾ (Hydrophilic end): ਇਹ ਆਇਨੀ ਸਿਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਘੁਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਮੈਲ/ਚਿਕਨਾਈ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਘੁਲਦਾ।
• ਜਲ-ਵਿਰੋਧੀ ਸਿਰਾ (Hydrophobic end): ਇਹ ਲੰਬੀ ਕਾਰਬਨ ਲੜੀ ਵਾਲਾ ਸਿਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਘੁਲਦਾ, ਸਗੋਂ ਮੈਲ (ਜਾਂ ਤੇਲ/ਚਿਕਨਾਈ) ਵਿੱਚ ਘੁਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਮਿਸੈੱਲ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਅਤੇ ਸਫਾਈਕਰਨ:
ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਗੰਦੇ ਕੱਪੜਿਆਂ ਨੂੰ ਸਾਬਣ ਵਾਲੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਪਾਉਂਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਸਾਬਣ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅਣੂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੇ 'ਜਲ-ਵਿਰੋਧੀ' (ਪੂੰਛ ਵਾਲੇ) ਸਿਰੇ ਕੱਪੜੇ ਦੀ ਮੈਲ/ਚਿਕਨਾਈ ਨਾਲ ਚਿਪਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ 'ਜਲ-ਸਨੇਹੀ' (ਸਿਰ ਵਾਲੇ) ਸਿਰੇ ਬਾਹਰ ਵੱਲ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਘੁਲੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਅਣੂਆਂ ਦੇ ਇਸ ਗੋਲਾਕਾਰ ਗੁੱਛੇ ਨੂੰ ਮਿਸੈੱਲ (Micelle) ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਮਿਸੈੱਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਮੈਲ ਕੈਦ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਕੱਪੜਿਆਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਹਿਲਾਉਂਦੇ ਹਾਂ, ਰਗੜਦੇ ਹਾਂ ਜਾਂ ਕੁੱਟਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਮਿਸੈੱਲ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਤੈਰਨ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮੈਲ ਕੱਪੜਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੱਪੜੇ ਸਾਫ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 18. ਹੇਠ ਲਿਖਿਆਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰੋ: (ੳ) ਭੋਜਨ ਲੜੀ ਵਿੱਚ ਜੈਵਿਕ ਵਾਧਾ (Biological Magnification) (ਅ) ਓਜ਼ੋਨ ਪਰਤ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ।

ਉੱਤਰ: (ੳ) ਜੈਵਿਕ ਵਾਧਾ (Biological Magnification): ਫਸਲਾਂ ਨੂੰ ਕੀੜਿਆਂ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਅਸੀਂ ਰਸਾਇਣਕ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਇਹ ਰਸਾਇਣ ਮਿੱਟੀ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਰਾਹੀਂ ਪੌਦਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਪਦਾਰਥ ਅਵਿਘਟਨਸ਼ੀਲ (non-biodegradable) ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਭੋਜਨ ਲੜੀ (Food Chain) ਦੇ ਹਰੇਕ ਪੋਸ਼ੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮਨੁੱਖ ਭੋਜਨ ਲੜੀ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਪਰਲੇ ਸਿਖਰ 'ਤੇ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਹਾਨੀਕਾਰਕ ਰਸਾਇਣਾਂ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਗਾਤਾਰ ਵਾਧੇ ਨੂੰ 'ਜੈਵਿਕ ਵਾਧਾ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

(ਅ) ਓਜ਼ੋਨ ਪਰਤ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ (Depletion of Ozone Layer): ਓਜ਼ੋਨ (O₃) ਦੀ ਪਰਤ ਵਾਯੂਮੰਡਲ ਦੇ ਸਮਤਾਪ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ ਜੋ ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਹਾਨੀਕਾਰਕ ਪੈਰਾਬੈਂਗਣੀ (Ultraviolet/UV) ਕਿਰਨਾਂ ਨੂੰ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਆਉਣ ਤੋਂ ਰੋਕਦੀ ਹੈ। ਰੈਫਰੀਜਰੇਟਰਾਂ ਅਤੇ ਏ.ਸੀ. (A.C.) ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ 'ਕਲੋਰੋਫਲੋਰੋਕਾਰਬਨ' (CFCs) ਰਸਾਇਣ ਇਸ ਪਰਤ ਨੂੰ ਪਤਲਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ (ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾ ਰਹੇ ਹਨ)।
ਪ੍ਰਭਾਵ: ਓਜ਼ੋਨ ਪਰਤ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਕਾਰਨ ਪੈਰਾਬੈਂਗਣੀ ਕਿਰਨਾਂ ਸਿੱਧੀਆਂ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚਣਗੀਆਂ ਜਿਸ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਚਮੜੀ ਦਾ ਕੈਂਸਰ, ਮੋਤੀਆਬਿੰਦ, ਅਤੇ ਬਨਸਪਤੀ/ਫਸਲਾਂ ਦਾ ਭਾਰੀ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਵੇਗਾ।

SET 4

ਜਮਾਤ 10ਵੀਂ ਵਿਗਿਆਨ: ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ 5-ਅੰਕਾਂ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ (ਭਾਗ 4)

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 19. (ੳ) ਮਨੁੱਖੀ ਅੱਖ ਦੀ 'ਅਨੁਕੂਲਣ ਸਮਰੱਥਾ' (Power of Accommodation) ਤੋਂ ਕੀ ਭਾਵ ਹੈ? (ਅ) ਸਾਧਾਰਨ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਲਈ ਨੇੜਲਾ ਬਿੰਦੂ ਅਤੇ ਦੂਰ ਬਿੰਦੂ ਕਿੰਨੀ ਦੂਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ?

ਉੱਤਰ: (ੳ) ਅਨੁਕੂਲਣ ਸਮਰੱਥਾ (Power of Accommodation): ਮਨੁੱਖੀ ਅੱਖ ਦੇ ਲੈੱਨਜ਼ ਦੀ ਉਹ ਸਮਰੱਥਾ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਹ ਆਪਣੀ ਫੋਕਸ ਦੂਰੀ (Focal length) ਨੂੰ ਲੋੜ ਅਨੁਸਾਰ ਘੱਟ ਜਾਂ ਵੱਧ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਅਨੁਕੂਲਣ ਸਮਰੱਥਾ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਸਿਲੀਅਰੀ ਪੇਸ਼ੀਆਂ (Ciliary muscles) ਲੈੱਨਜ਼ ਦੀ ਮੋਟਾਈ ਬਦਲ ਕੇ ਫੋਕਸ ਦੂਰੀ ਨੂੰ ਵਿਵਸਥਿਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਨੇੜੇ ਅਤੇ ਦੂਰ ਦੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ ਨੂੰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਦੇਖ ਸਕਦੇ ਹਾਂ।

(ਅ) ਸਾਧਾਰਨ ਅੱਖ ਲਈ ਬਿੰਦੂ:

• ਨੇੜਲਾ ਬਿੰਦੂ (Near Point): ਇੱਕ ਸਾਧਾਰਨ (ਸਿਹਤਮੰਦ) ਅੱਖ ਲਈ ਸਪੱਸ਼ਟ ਦੇਖਣ ਦੀ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਦੂਰੀ 25 ਸੈਂਟੀਮੀਟਰ (25 cm) ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
• ਦੂਰ ਬਿੰਦੂ (Far Point): ਇੱਕ ਸਾਧਾਰਨ ਅੱਖ ਲਈ ਦੂਰ ਬਿੰਦੂ ਅਨੰਤ (Infinity) ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 20. ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਕੁਦਰਤੀ ਵਰਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਦੱਸੋ:
(ੳ) ਤਾਰੇ ਕਿਉਂ ਟਿਮਟਿਮਾਉਂਦੇ ਹਨ?
(ਅ) ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਨ ਅਤੇ ਡੁੱਬਣ ਸਮੇਂ ਲਾਲ ਕਿਉਂ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ?
(ੲ) ਸਾਫ਼ ਆਕਾਸ਼ ਦਾ ਰੰਗ ਨੀਲਾ ਕਿਉਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ?

ਉੱਤਰ: (ੳ) ਤਾਰਿਆਂ ਦਾ ਟਿਮਟਿਮਾਉਣਾ: ਧਰਤੀ ਦੇ ਵਾਯੂਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਹਵਾ ਦੀਆਂ ਪਰਤਾਂ ਦੀ ਘਣਤਾ ਲਗਾਤਾਰ ਬਦਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਤਾਰਿਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਾਡੀ ਅੱਖ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਵਾਯੂਮੰਡਲੀ ਅਪਵਰਤਨ (Atmospheric refraction) ਕਾਰਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਘੱਟਦੀ-ਵੱਧਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਤਾਰਿਆਂ ਦੀ ਅਭਾਸੀ ਸਥਿਤੀ ਵੀ ਬਦਲਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਤਾਰੇ ਟਿਮਟਿਮਾਉਂਦੇ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

(ਅ) ਸੂਰਜ ਦਾ ਲਾਲ ਹੋਣਾ: ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਨ ਅਤੇ ਡੁੱਬਣ ਸਮੇਂ ਸੂਰਜ ਛਿਤਿਜ (Horizon) ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਸਾਡੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਲਈ ਵਾਯੂਮੰਡਲ ਦੀਆਂ ਮੋਟੀਆਂ ਪਰਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਮੀ ਦੂਰੀ ਤੈਅ ਕਰਨੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਘੱਟ ਤਰੰਗ-ਲੰਬਾਈ ਵਾਲੇ ਰੰਗ (ਨੀਲਾ, ਜਾਮਣੀ) ਖਿੰਡਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਵੱਧ ਤਰੰਗ-ਲੰਬਾਈ ਵਾਲਾ ਲਾਲ ਰੰਗ ਹੀ ਸਾਡੀ ਅੱਖ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ।

(ੲ) ਆਕਾਸ਼ ਦਾ ਨੀਲਾ ਰੰਗ: ਵਾਯੂਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹਵਾ ਦੇ ਕਣ (ਗੈਸਾਂ) ਬਹੁਤ ਬਰੀਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਕਣ ਵੱਧ ਤਰੰਗ-ਲੰਬਾਈ ਵਾਲੇ ਲਾਲ ਰੰਗ ਦੀ ਬਜਾਏ ਘੱਟ ਤਰੰਗ-ਲੰਬਾਈ ਵਾਲੇ ਨੀਲੇ ਰੰਗ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਖਿੰਡਾਉਂਦੇ (Scattering) ਹਨ। ਇਹ ਖਿੰਡਰਿਆ ਨੀਲਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਆਕਾਸ਼ ਨੀਲਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 21. ਆਧੁਨਿਕ ਆਵਰਤੀ ਸਾਰਨੀ (Modern Periodic Table) ਵਿੱਚ ਕਿੰਨੇ ਗਰੁੱਪ ਅਤੇ ਪੀਰੀਅਡ ਹਨ? ਕਿਸੇ ਪੀਰੀਅਡ ਵਿੱਚ ਖੱਬੇ ਤੋਂ ਸੱਜੇ ਅਤੇ ਗਰੁੱਪ ਵਿੱਚ ਉੱਪਰ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਜਾਣ 'ਤੇ ਧਾਤਵੀ ਗੁਣਾਂ ਅਤੇ ਪਰਮਾਣੂ ਆਕਾਰ ਵਿੱਚ ਕੀ ਬਦਲਾਅ ਆਉਂਦਾ ਹੈ?

ਉੱਤਰ: ਆਧੁਨਿਕ ਆਵਰਤੀ ਸਾਰਨੀ ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ 18 ਗਰੁੱਪ (Groups) ਅਤੇ 7 ਪੀਰੀਅਡ (Periods) ਹਨ।

ਪੀਰੀਅਡ ਵਿੱਚ ਖੱਬੇ ਤੋਂ ਸੱਜੇ ਜਾਣ 'ਤੇ (Left to Right in a Period):

• ਪਰਮਾਣੂ ਆਕਾਰ (Atomic Size): ਘੱਟਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਨਿਊਕਲੀਅਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੋਟੋਨਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਧਣ ਨਾਲ ਨਿਊਕਲੀਅਰ ਖਿੱਚ ਵੱਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਇਲੈਕਟ੍ਰਾਨਾਂ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਵੱਲ ਖਿੱਚਦੀ ਹੈ।
• ਧਾਤਵੀ ਗੁਣ (Metallic Character): ਘੱਟਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਪਰਮਾਣੂ ਆਕਾਰ ਛੋਟਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਇਲੈਕਟ੍ਰਾਨ ਗੁਆਉਣ ਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਘੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ (ਅਤੇ ਅਧਾਤਵੀ ਗੁਣ ਵੱਧਦਾ ਹੈ)।

ਗਰੁੱਪ ਵਿੱਚ ਉੱਪਰ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਜਾਣ 'ਤੇ (Top to Bottom in a Group):

• ਪਰਮਾਣੂ ਆਕਾਰ (Atomic Size): ਵੱਧਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਹੇਠਾਂ ਜਾਣ 'ਤੇ ਹਰ ਵਾਰ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਇਲੈਕਟ੍ਰਾਨ ਸ਼ੈੱਲ (Shell) ਜੁੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
• ਧਾਤਵੀ ਗੁਣ (Metallic Character): ਵੱਧਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਆਕਾਰ ਵੱਡਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਬਾਹਰੀ ਇਲੈਕਟ੍ਰਾਨਾਂ 'ਤੇ ਨਿਊਕਲੀਅਸ ਦੀ ਪਕੜ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰਾਨ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਬਾਹਰ ਕੱਢੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 22. ਮਨੁੱਖ ਅੰਦਰ 'ਦੂਹਰੀ ਲਹੂ ਗੇੜ ਪ੍ਰਣਾਲੀ' (Double Circulation) ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰੋ। ਇਹ ਕਿਉਂ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ?

ਉੱਤਰ: ਦੂਹਰੀ ਲਹੂ ਗੇੜ ਪ੍ਰਣਾਲੀ: ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ ਆਕਸੀਜਨ ਯੁਕਤ (ਸਾਫ਼) ਅਤੇ ਆਕਸੀਜਨ ਰਹਿਤ (ਅਸ਼ੁੱਧ) ਲਹੂ ਦਿਲ ਵਿੱਚੋਂ ਦੋ ਵਾਰ ਚੱਕਰ ਕੱਢਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਦੂਹਰੀ ਲਹੂ ਗੇੜ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

1. ਪਹਿਲਾ ਚੱਕਰ (ਫੇਫੜਾ ਗੇੜ): ਸਰੀਰ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਾਗਾਂ ਤੋਂ ਆਕਸੀਜਨ ਰਹਿਤ (CO₂ ਵਾਲਾ) ਲਹੂ ਮਹਾਂਸ਼ਿਰਾ ਰਾਹੀਂ ਦਿਲ ਦੇ ਸੱਜੇ ਆਰੀਕਲ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸੱਜੇ ਵੈਂਟਰੀਕਲ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਸੱਜਾ ਵੈਂਟਰੀਕਲ ਇਸ ਲਹੂ ਨੂੰ ਆਕਸੀਜਨ ਲੈਣ (ਸਾਫ਼ ਹੋਣ) ਲਈ ਫੇਫੜਿਆਂ ਵੱਲ ਪੰਪ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
2. ਦੂਜਾ ਚੱਕਰ (ਸਰੀਰਕ ਗੇੜ): ਫੇਫੜਿਆਂ ਤੋਂ ਆਕਸੀਜਨ ਯੁਕਤ (ਸਾਫ਼) ਲਹੂ ਦਿਲ ਦੇ ਖੱਬੇ ਆਰੀਕਲ ਅਤੇ ਫਿਰ ਖੱਬੇ ਵੈਂਟਰੀਕਲ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਖੱਬਾ ਵੈਂਟਰੀਕਲ ਸੁੰਗੜਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਸਾਫ਼ ਲਹੂ ਮਹਾਂਧਮਣੀ (Aorta) ਰਾਹੀਂ ਪੂਰੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਪੰਪ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਜ਼ਰੂਰਤ: ਦੂਹਰੀ ਲਹੂ ਗੇੜ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਇਸ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਆਕਸੀਜਨ ਯੁਕਤ (ਸਾਫ਼) ਅਤੇ ਆਕਸੀਜਨ ਰਹਿਤ (ਗੰਦਾ) ਲਹੂ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਰਲ ਨਾ ਸਕੇ। ਇਸ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਦੀ ਉੱਚ ਊਰਜਾ ਦੀ ਲੋੜ ਅਤੇ ਤਾਪਮਾਨ ਨੂੰ ਸਥਿਰ ਰੱਖਣ ਲਈ ਆਕਸੀਜਨ ਦੀ ਵੱਧ ਅਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਸਪਲਾਈ ਹੁੰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 23. (ੳ) ਚੁੰਬਕੀ ਖੇਤਰ ਰੇਖਾਵਾਂ ਦੇ ਮੁੱਖ ਗੁਣ ਲਿਖੋ। (ਅ) ਫਲੇਮਿੰਗ ਦਾ ਖੱਬਾ ਹੱਥ ਨਿਯਮ ਲਿਖੋ।

ਉੱਤਰ: (ੳ) ਚੁੰਬਕੀ ਖੇਤਰ ਰੇਖਾਵਾਂ ਦੇ ਗੁਣ:

1. ਇਹ ਰੇਖਾਵਾਂ ਚੁੰਬਕ ਦੇ ਬਾਹਰ ਉੱਤਰੀ ਧਰੁਵ (North Pole) ਤੋਂ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਧਰੁਵ (South Pole) ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ (ਅਤੇ ਚੁੰਬਕ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦੱਖਣ ਤੋਂ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ)।
2. ਇਹ ਰੇਖਾਵਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਬੰਦ ਵਕਰ (Closed loops) ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।
3. ਕੋਈ ਵੀ ਦੋ ਚੁੰਬਕੀ ਖੇਤਰ ਰੇਖਾਵਾਂ ਕਦੇ ਵੀ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਕੱਟਦੀਆਂ।
4. ਚੁੰਬਕ ਦੇ ਧਰੁਵਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ (ਜਿੱਥੇ ਚੁੰਬਕੀ ਬਲ ਵੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ) ਇਹ ਰੇਖਾਵਾਂ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਬਹੁਤ ਨੇੜੇ (ਸੰਘਣੀਆਂ) ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।

(ਅ) ਫਲੇਮਿੰਗ ਦਾ ਖੱਬਾ ਹੱਥ ਨਿਯਮ (Fleming's Left Hand Rule):
ਇਸ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪਣੇ ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਉਂਗਲ, ਅੰਗੂਠੇ ਅਤੇ ਵਿਚਕਾਰਲੀ ਉਂਗਲ ਨੂੰ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਫੈਲਾਓ ਕਿ ਇਹ ਤਿੰਨੋਂ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਲੰਬ ਰੂਪ (90° ਦੇ ਕੋਣ 'ਤੇ) ਹੋਣ।
ਜੇਕਰ ਪਹਿਲੀ ਉਂਗਲ ਚੁੰਬਕੀ ਖੇਤਰ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਅਤੇ ਵਿਚਕਾਰਲੀ ਉਂਗਲ ਬਿਜਲਈ ਧਾਰਾ (ਕਰੰਟ) ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਅੰਗੂਠਾ ਚਾਲਕ ਉੱਤੇ ਲੱਗਣ ਵਾਲੇ ਬਲ (ਜਾਂ ਗਤੀ) ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਦਰਸਾਏਗਾ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 24. ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਰਸਾਇਣਕ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੇ ਦੋ-ਦੋ ਉਪਯੋਗ ਲਿਖੋ: (ੳ) ਬੇਕਿੰਗ ਸੋਡਾ (ਅ) ਰੰਗ ਕਾਟ ਪਾਊਡਰ (ੲ) ਪਲਾਸਟਰ ਆਫ਼ ਪੈਰਿਸ (POP)

ਉੱਤਰ: (ੳ) ਬੇਕਿੰਗ ਸੋਡਾ ਜਾਂ ਮਿੱਠਾ ਸੋਡਾ (NaHCO₃) ਦੇ ਉਪਯੋਗ:

1. ਇਸ ਦਾ ਉਪਯੋਗ ਰਸੋਈ ਵਿੱਚ ਪਕੌੜੇ ਆਦਿ ਬਣਾਉਣ ਜਾਂ ਭੋਜਨ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਪਕਾਉਣ ਲਈ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
2. ਇਹ ਇੱਕ ਐਂਟ-ਐਸਿਡ (Antacid) ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ਾਬੀਪਣ (Acidity) ਦੀ ਵੱਧ ਮਾਤਰਾ ਨੂੰ ਉਦਾਸੀਨ ਕਰਕੇ ਰਾਹਤ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦਾ ਹੈ।
3. ਇਹ ਸੋਡਾ-ਤੇਜ਼ਾਬ ਅੱਗ ਬੁਝਾਊ ਯੰਤਰਾਂ (Fire extinguishers) ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

(ਅ) ਰੰਗ ਕਾਟ ਪਾਊਡਰ / ਬਲੀਚਿੰਗ ਪਾਊਡਰ (CaOCl₂) ਦੇ ਉਪਯੋਗ:

1. ਕੱਪੜਾ ਉਦਯੋਗ ਵਿੱਚ ਸੂਤੀ ਅਤੇ ਲਿਨਨ ਕੱਪੜੇ ਦਾ ਰੰਗ ਉਡਾਉਣ ਲਈ (Bleaching)।
2. ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਹਾਨੀਕਾਰਕ ਜੀਵਾਣੂਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਕਰਨ (ਸਾਫ਼ ਕਰਨ) ਲਈ।

(ੲ) ਪਲਾਸਟਰ ਆਫ਼ ਪੈਰਿਸ (CaSO₄·½H₂O) ਦੇ ਉਪਯੋਗ:

1. ਡਾਕਟਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਟੁੱਟੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹੱਡੀਆਂ ਨੂੰ ਸਹੀ ਜਗ੍ਹਾ 'ਤੇ ਜੋੜ ਕੇ ਰੱਖਣ ਲਈ ਪਲਾਸਟਰ ਕਰਨ ਵਿੱਚ।
2. ਘਰਾਂ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਅਤੇ ਛੱਤਾਂ ਨੂੰ ਪੱਧਰਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਖਿਡੌਣੇ ਜਾਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ।

SET 5

ਜਮਾਤ 10ਵੀਂ ਵਿਗਿਆਨ: ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ 5-ਅੰਕਾਂ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ (ਆਖਰੀ ਭਾਗ 5)

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 25. (ੳ) ਕਾਰਬਨ ਦੇ ਉਹ ਦੋ ਗੁਣ ਕਿਹੜੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕਾਰਨ ਸਾਡੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਕਾਰਬਨ ਯੋਗਿਕਾਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਸੰਖਿਆ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ? (ਅ) ਸਮਜਾਤੀ ਲੜੀ ਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ? ਉਦਾਹਰਣ ਦਿਓ।

ਉੱਤਰ: (ੳ) ਕਾਰਬਨ ਦੇ ਦੋ ਮੁੱਖ ਗੁਣ:

1. ਚਾਰ ਸੰਯੋਜਕਤਾ (Tetravalency): ਇੱਕ ਕਾਰਬਨ ਪਰਮਾਣੂ ਦੀ ਸੰਯੋਜਕਤਾ 4 ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਕਾਰਬਨ ਦੇ ਹੋਰ ਪਰਮਾਣੂਆਂ ਜਾਂ ਹੋਰ ਤੱਤਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਆਕਸੀਜਨ, ਹਾਈਡਰੋਜਨ, ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ) ਦੇ ਚਾਰ ਪਰਮਾਣੂਆਂ ਨਾਲ ਸਹਿ-ਸੰਯੋਜਕ ਬੰਧਨ ਬਣਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
2. ਲੜੀਬੰਧਨ (Catenation): ਕਾਰਬਨ ਦੇ ਪਰਮਾਣੂਆਂ ਵਿੱਚ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਹਿ-ਸੰਯੋਜਕ ਬੰਧਨ ਬਣਾ ਕੇ ਲੰਬੀਆਂ ਲੜੀਆਂ, ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਲੜੀਆਂ ਜਾਂ ਛੱਲੇ (Rings) ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣ ਸਮਰੱਥਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਗੁਣ ਨੂੰ ਲੜੀਬੰਧਨ (ਕੈਟੀਨੇਸ਼ਨ) ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

(ਅ) ਸਮਜਾਤੀ ਲੜੀ (Homologous Series):
ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲੰਬਾਈ ਵਾਲੀ ਕਾਰਬਨ ਲੜੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਕਿਰਿਆਤਮਕ ਸਮੂਹ (Functional Group) ਮੌਜੂਦ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਮਜਾਤੀ ਲੜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਸਮਜਾਤੀ ਲੜੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੇ ਰਸਾਇਣਕ ਗੁਣ ਸਮਾਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਦੋ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੇ ਸੂਤਰ ਵਿੱਚ -CH₂ ਦਾ ਅੰਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਉਦਾਹਰਣ: ਐਲਕੋਹਲ ਦੀ ਸਮਜਾਤੀ ਲੜੀ - ਮੀਥੇਨੋਲ (CH₃OH), ਈਥੇਨੋਲ (C₂H₅OH), ਪ੍ਰੋਪੇਨੋਲ (C₃H₇OH)।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 26. ਮਨੁੱਖੀ ਮਲ-ਨਿਕਾਸ ਪ੍ਰਣਾਲੀ (Excretory System) ਦੇ ਮੁੱਖ ਭਾਗਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰੋ।

ਉੱਤਰ: ਮਨੁੱਖੀ ਮਲ-ਨਿਕਾਸ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਮੁੱਖ ਭਾਗ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਹਨ:

1. ਗੁਰਦੇ (Kidneys): ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਪੇਟ ਖੋੜ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਪਾਸੇ ਗੁਰਦਿਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਜੋੜਾ (ਖੱਬਾ ਅਤੇ ਸੱਜਾ ਗੁਰਦਾ) ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕੰਮ ਲਹੂ ਵਿੱਚੋਂ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨੀ ਵਿਅਰਥ ਪਦਾਰਥਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਯੂਰੀਆ, ਯੂਰਿਕ ਐਸਿਡ) ਨੂੰ ਫਿਲਟਰ ਕਰਕੇ ਮੂਤਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਲੱਗ ਕਰਨਾ ਹੈ।
2. ਮੂਤਰ ਵਹਿਣੀਆਂ (Ureters): ਇਹ ਦੋ ਪਤਲੀਆਂ ਨਲੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਦੋਵੇਂ ਗੁਰਦਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਗੁਰਦਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬਣੇ ਹੋਏ ਮੂਤਰ (Urine) ਨੂੰ ਮੂਤਰ ਮਸਾਨੇ ਤੱਕ ਲੈ ਕੇ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
3. ਮੂਤਰ ਮਸਾਨਾ (Urinary Bladder): ਇਹ ਇੱਕ ਮਾਸਪੇਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਬਣੀ ਥੈਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਮੂਤਰ ਵਹਿਣੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਆਏ ਮੂਤਰ ਨੂੰ ਆਰਜ਼ੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਕੱਠਾ (ਸਟੋਰ) ਕਰਕੇ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਭਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਦਿਮਾਗ ਤੋਂ ਸੰਦੇਸ਼ ਮਿਲਣ 'ਤੇ ਮੂਤਰ ਤਿਆਗਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
4. ਮੂਤਰ ਮਾਰਗ (Urethra): ਇਹ ਮੂਤਰ ਮਸਾਨੇ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਇੱਕ ਨਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਮੂਤਰ ਨੂੰ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 27. (ੳ) ਅਲਿੰਗੀ ਅਤੇ ਲਿੰਗੀ ਪ੍ਰਜਨਨ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ ਦੱਸੋ। (ਅ) ਸਵੈ-ਪਰਾਗਣ ਅਤੇ ਪਰ-ਪਰਾਗਣ ਵਿੱਚ ਕੀ ਅੰਤਰ ਹੈ?

ਉੱਤਰ: (ੳ) ਅਲਿੰਗੀ ਅਤੇ ਲਿੰਗੀ ਪ੍ਰਜਨਨ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ:

ਅਲਿੰਗੀ ਪ੍ਰਜਨਨ (Asexual Reproduction)	ਲਿੰਗੀ ਪ੍ਰਜਨਨ (Sexual Reproduction)
1. ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਹੀ ਜਨਕ (ਮਾਤਾ ਜਾਂ ਪਿਤਾ) ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।	1. ਇਸ ਵਿੱਚ ਨਰ ਅਤੇ ਮਾਦਾ ਦੋਵਾਂ ਜਨਕਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
2. ਨਵੇਂ ਜੀਵ ਵਿੱਚ ਵਿਭਿੰਨਤਾਵਾਂ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ (ਬੱਚੇ ਜਨਕਾਂ ਵਰਗੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ)।	2. ਨਵੇਂ ਜੀਵ ਵਿੱਚ ਵਿਭਿੰਨਤਾਵਾਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
3. ਨਰ ਅਤੇ ਮਾਦਾ ਯੁਗਮਕ (Gametes) ਨਹੀਂ ਬਣਦੇ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ੇਚਨ ਕਿਰਿਆ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।	3. ਨਰ ਅਤੇ ਮਾਦਾ ਯੁਗਮਕ ਬਣਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ੇਚਨ ਕਿਰਿਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

(ਅ) ਸਵੈ-ਪਰਾਗਣ ਅਤੇ ਪਰ-ਪਰਾਗਣ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ:

ਸਵੈ-ਪਰਾਗਣ (Self-Pollination)	ਪਰ-ਪਰਾਗਣ (Cross-Pollination)
1. ਇਸ ਵਿੱਚ ਪਰਾਗਕਣ ਇੱਕ ਫੁੱਲ ਦੇ ਪਰਾਗਕੋਸ਼ ਤੋਂ ਉਸੇ ਫੁੱਲ ਦੇ ਸਟਿਗਮਾ 'ਤੇ ਡਿੱਗਦੇ ਹਨ।	1. ਇਸ ਵਿੱਚ ਪਰਾਗਕਣ ਇੱਕ ਫੁੱਲ ਦੇ ਪਰਾਗਕੋਸ਼ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਪੌਦੇ ਦੇ ਫੁੱਲ ਦੇ ਸਟਿਗਮਾ 'ਤੇ ਡਿੱਗਦੇ ਹਨ।
2. ਇਸ ਲਈ ਹਵਾ, ਪਾਣੀ ਜਾਂ ਕੀਟ ਵਰਗੇ ਵਾਹਕਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।	2. ਇਸ ਲਈ ਹਵਾ, ਪਾਣੀ ਜਾਂ ਕੀਟ ਵਰਗੇ ਵਾਹਕਾਂ (Agents) ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 28. (ੳ) ਤਾਪ ਨਿਕਾਸੀ (Exothermic) ਅਤੇ ਤਾਪ ਸੋਖੀ (Endothermic) ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਤੋਂ ਕੀ ਭਾਵ ਹੈ? (ਅ) ਅਪਘਟਨ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਸੰਯੋਜਨ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਦਾ ਉਲਟ ਕਿਉਂ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?

ਉੱਤਰ: (ੳ) ਤਾਪ ਨਿਕਾਸੀ ਅਤੇ ਤਾਪ ਸੋਖੀ ਕਿਰਿਆਵਾਂ:

• ਤਾਪ ਨਿਕਾਸੀ ਕਿਰਿਆ (Exothermic): ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਰਸਾਇਣਕ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਉਤਪਾਦਾਂ ਦੇ ਬਣਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਤਾਪ (ਊਰਜਾ) ਦਾ ਨਿਕਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਤਾਪ ਨਿਕਾਸੀ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਆਖਦੇ ਹਨ।
  ਉਦਾਹਰਣ: CaO + H₂O → Ca(OH)₂ + ਤਾਪ (Heat)
• ਤਾਪ ਸੋਖੀ ਕਿਰਿਆ (Endothermic): ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਰਸਾਇਣਕ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਭਿਕਾਰਕਾਂ ਨੂੰ ਤੋੜਨ ਲਈ ਤਾਪ ਜਾਂ ਊਰਜਾ ਦਾ ਸੋਖਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਤਾਪ ਸੋਖੀ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਆਖਦੇ ਹਨ।
  ਉਦਾਹਰਣ: CaCO₃ + ਤਾਪ (Heat) → CaO + CO₂

(ਅ) ਅਪਘਟਨ ਨੂੰ ਸੰਯੋਜਨ ਦਾ ਉਲਟ ਕਿਉਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ:
ਸੰਯੋਜਨ ਕਿਰਿਆ (Combination): ਇਸ ਵਿੱਚ ਦੋ ਜਾਂ ਦੋ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਭਿਕਾਰਕ ਜੁੜ ਕੇ ਇੱਕ ਨਵਾਂ (ਸਿੰਗਲ) ਪਦਾਰਥ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ।
ਅਪਘਟਨ ਕਿਰਿਆ (Decomposition): ਇਸ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟ, ਇਸ ਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਇੱਕ (ਸਿੰਗਲ) ਅਭਿਕਾਰਕ ਟੁੱਟ ਕੇ ਦੋ ਜਾਂ ਦੋ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਵੇਂ ਪਦਾਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦਾ ਉਲਟ ਹਨ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 29. ਕੂੜੇ-ਕਰਕਟ (Waste) ਦੇ ਨਿਪਟਾਰੇ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਨੂੰ ਘੱਟ ਕਰਨ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਕੀ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾ ਸਕਦੇ ਹੋ? ਕੋਈ ਤਿੰਨ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰੋ।

ਉੱਤਰ: ਅਸੀਂ ਕੂੜੇ-ਕਰਕਟ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਨੂੰ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਘੱਟ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ:

1. ਮੁੜ-ਚੱਕਰਣ (Recycling): ਕਚਰੇ ਵਿੱਚੋਂ ਪਲਾਸਟਿਕ, ਕਾਗਜ਼, ਕੱਚ ਅਤੇ ਧਾਤਾਂ (ਲੋਹਾ ਆਦਿ) ਨੂੰ ਵੱਖਰਾ ਕਰਕੇ ਫੈਕਟਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਭੇਜ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਿਘਲਾ ਕੇ ਅਤੇ ਮੁੜ-ਚੱਕਰਣ ਕਰਕੇ ਨਵੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਬਣਾਈਆਂ ਜਾ ਸਕਣ।
2. ਖਾਦ ਬਣਾਉਣਾ (Composting): ਜੈਵ-ਵਿਘਟਨਸ਼ੀਲ ਕਚਰੇ (ਜਿਵੇਂ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਫਲਾਂ ਦੇ ਛਿਲਕੇ, ਬਚਿਆ ਹੋਇਆ ਭੋਜਨ, ਸੁੱਕੇ ਪੱਤੇ ਆਦਿ) ਨੂੰ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਇੱਕ ਟੋਏ ਵਿੱਚ ਦਬਾ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਗਲ-ਸੜ ਕੇ ਵਧੀਆ ਦੇਸੀ ਖਾਦ (Compost) ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਜਾਵੇਗਾ, ਜਿਸਨੂੰ ਖੇਤਾਂ ਅਤੇ ਗਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
3. ਘੱਟ ਉਪਯੋਗ ਅਤੇ ਮੁੜ-ਉਪਯੋਗ (Reduce and Reuse): ਸਾਨੂੰ ਪੌਲੀਥੀਨ ਜਾਂ ਪਲਾਸਟਿਕ ਦੇ ਥੈਲਿਆਂ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਕੱਪੜੇ ਜਾਂ ਜੂਟ ਦੇ ਥੈਲਿਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਖਾਲੀ ਪਲਾਸਟਿਕ ਦੀਆਂ ਬੋਤਲਾਂ ਅਤੇ ਡੱਬਿਆਂ ਨੂੰ ਸੁੱਟਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਰਸੋਈ ਵਿੱਚ ਦਾਲਾਂ ਜਾਂ ਮਸਾਲੇ ਰੱਖਣ ਲਈ ਮੁੜ-ਉਪਯੋਗ (Reuse) ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 30. (ੳ) ਦੋ ਚੁੰਬਕੀ ਖੇਤਰ ਰੇਖਾਵਾਂ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਕੱਟਦੀਆਂ? (ਅ) ਬਿਜਲਈ ਮੋਟਰ ਵਿੱਚ ਸਪਲਿਟ ਰਿੰਗ ਦੀ ਕੀ ਮਹੱਤਤਾ ਹੈ? (ੲ) ਫਲੇਮਿੰਗ ਦਾ ਖੱਬਾ ਹੱਥ ਨਿਯਮ ਲਿਖੋ।

ਉੱਤਰ: (ੳ) ਚੁੰਬਕੀ ਖੇਤਰ ਰੇਖਾਵਾਂ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਕੱਟਦੀਆਂ: ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਦੋ ਚੁੰਬਕੀ ਰੇਖਾਵਾਂ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਕੱਟਣਗੀਆਂ, ਤਾਂ ਕਾਟ-ਬਿੰਦੂ 'ਤੇ ਚੁੰਬਕੀ ਕੰਪਾਸ ਦੀ ਸੂਈ ਦੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਕਰੇਗੀ, ਜੋ ਕਿ ਅਸੰਭਵ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਕਦੇ ਵੀ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਕੱਟਦੀਆਂ।

(ਅ) ਬਿਜਲਈ ਮੋਟਰ ਵਿੱਚ ਸਪਲਿਟ ਰਿੰਗ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ: ਬਿਜਲਈ ਮੋਟਰ ਵਿੱਚ ਸਪਲਿਟ ਰਿੰਗ ਇੱਕ ਦਿਸ਼ਾ-ਪਰਿਵਰਤਕ (Commutator) ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਹਰੇਕ ਅੱਧੇ ਚੱਕਰ ਬਾਅਦ ਆਰਮੇਚਰ (ਕੁੰਡਲੀ) ਵਿੱਚ ਕਰੰਟ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਨੂੰ ਉਲਟਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਆਰਮੇਚਰ ਉੱਪਰ ਲੱਗਣ ਵਾਲਾ ਬਲ ਉਸਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਇੱਕੋ ਹੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦਾ ਹੈ।

(ੲ) ਫਲੇਮਿੰਗ ਦਾ ਖੱਬਾ ਹੱਥ ਨਿਯਮ: ਇਸ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਆਪਣੇ ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਉਂਗਲ, ਅੰਗੂਠੇ ਅਤੇ ਵਿਚਕਾਰਲੀ ਉਂਗਲ ਨੂੰ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਫੈਲਾਓ ਕਿ ਇਹ ਤਿੰਨੋਂ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਲੰਬ-ਰੂਪ (90 ਡਿਗਰੀ) ਹੋਣ। ਜੇਕਰ ਪਹਿਲੀ ਉਂਗਲ ਚੁੰਬਕੀ ਖੇਤਰ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ, ਵਿਚਕਾਰਲੀ ਉਂਗਲ ਬਿਜਲਈ ਧਾਰਾ (ਕਰੰਟ) ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਅੰਗੂਠਾ ਚਾਲਕ ਉੱਤੇ ਲੱਗਣ ਵਾਲੇ ਬਲ ਜਾਂ ਗਤੀ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਕਰੇਗਾ।

PSEB CLASS 10 SCIENCE 3/5 MARKS QUESTIONS WITH ANSWERS PART 1

ਜਮਾਤ 10ਵੀਂ ਵਿਗਿਆਨ: ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ 3-ਅੰਕਾਂ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 1. ਸਾਬਣ ਦੁਆਰਾ ਸਫਾਈਕਰਨ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਵਿਧੀ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰੋ।

ਉੱਤਰ: ਸਾਬਣ ਦੇ ਅਣੂ ਦੇ ਦੋ ਸਿਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ- ਇੱਕ ਆਇਨੀ ਸਿਰਾ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਘੁਲਣ ਵਾਲਾ 'ਜਲ-ਸਨੇਹੀ' ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਹਾਈਡਰੋਕਾਰਬਨ ਲੜੀ ਵਾਲਾ ਸਿਰਾ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਘੁਲਦਾ ਜਿਸ ਨੂੰ 'ਜਲ-ਵਿਰੋਧੀ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਅਣੂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮੈਲ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਜਲ-ਵਿਰੋਧੀ ਸਿਰੇ ਅਤੇ ਜਲ-ਸਨੇਹੀ ਸਿਰੇ ਬਾਹਰ ਵੱਲ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਘੁਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਣੇ ਸਾਬਣ ਦੇ ਅਣੂਆਂ ਦੇ ਗੁੱਛੇ ਨੂੰ ਮਿਸੈੱਲ (Micelle) ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਮਿਸੈੱਲ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚੋਂ ਮੈਲ ਸਮੇਤ ਬਾਹਰ ਕੱਢਣ ਲਈ ਅਸੀਂ ਕੱਪੜਿਆਂ ਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬਲ (ਰਗੜਨਾ ਜਾਂ ਕੁੱਟਣਾ) ਲਗਾਉਂਦੇ ਹਾਂ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਾਬਣ ਵਿੱਚੋਂ ਮੈਲ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 2. ਮਨੁੱਖ ਅੰਦਰ ਲਹੂ ਗੇੜ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ ਦੂਹਰੇ ਚੱਕਰ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰੋ। ਇਹ ਕਿਉਂ ਜਰੂਰੀ ਹੈ?

ਉੱਤਰ: ਆਕਸੀਜਨ ਯੁਕਤ ਅਤੇ ਆਕਸੀਜਨ ਰਹਿਤ ਲਹੂ ਦਿਲ ਵਿੱਚੋਂ ਦੋ ਵਾਰੀ ਚੱਕਰ ਕੱਢਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਨੂੰ ਦੂਹਰੀ ਲਹੂ ਗੇੜ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਵਿਆਖਿਆ: ਆਕਸੀਜਨ ਯੁਕਤ ਲਹੂ ਫੇਫੜਿਆਂ ਤੋਂ ਪਤਲੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਵਾਲੇ ਖੱਬੇ ਆਰੀਕਲ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਖੱਬਾ ਆਰੀਕਲ ਸੁੰਗੜਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਖੱਬਾ ਵੈਂਟਰੀਕਲ ਫੈਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਲਹੂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਖੱਬਾ ਵੈਂਟਰੀਕਲ ਸੁੰਗੜਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਲਹੂ ਸਰੀਰ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਾਗਾਂ ਵੱਲ ਪੰਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਸੱਜਾ ਆਰੀਕਲ ਫੈਲਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਆਕਸੀਜਨ ਰਹਿਤ ਲਹੂ ਸੱਜੇ ਆਰੀਕਲ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਸੱਜਾ ਆਰੀਕਲ ਸੁੰਗੜਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਸੱਜਾ ਵੈਂਟਰੀਕਲ ਫੈਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਲਹੂ ਇਸ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੱਜਾ ਵੈਂਟਰੀਕਲ ਲਹੂ ਨੂੰ ਆਕਸੀਜਨ ਲੈਣ ਲਈ ਫੇਫੜਿਆਂ ਵੱਲ ਪੰਪ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਜਰੂਰਤ: ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ ਦੂਹਰੀ ਲਹੂ ਗੇੜ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਇਸ ਲਈ ਜਰੂਰੀ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਆਕਸੀਜਨ ਯੁਕਤ ਅਤੇ ਆਕਸੀਜਨ ਰਹਿਤ ਲਹੂ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਰਲ ਨਾ ਸਕੇ। ਇਸ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਵੱਧ ਊਰਜਾ ਦੀ ਲੋੜ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਲਈ ਵੱਧ ਆਕਸੀਜਨ ਲਗਾਤਾਰ ਮਿਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 3. ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ ਬੱਚੇ ਦਾ ਲਿੰਗ ਨਿਰਧਾਰਣ ਕਿਵੇਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ?

ਉੱਤਰ: ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ 23 ਜੋੜੇ ਗੁਣ ਸੂਤਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਜੋੜਾ ਲਿੰਗੀ ਗੁਣਸੂਤਰਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਨਰ (ਪਿਤਾ) ਵਿੱਚ ਇਹ ਜੋੜਾ XY ਅਤੇ ਮਾਦਾ (ਮਾਤਾ) ਵਿੱਚ XX ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

• ਜਦੋਂ ਨਰ ਦਾ Y ਲਿੰਗੀ ਗੁਣਸੂਤਰ ਇਸਤਰੀ ਦੇ X ਲਿੰਗੀ ਗੁਣਸੂਤਰ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ 'XY' ਬਣਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਲੜਕਾ ਪੈਦਾ ਹੋਵੇਗਾ।
• ਜੇਕਰ ਨਰ ਦਾ X ਲਿੰਗੀ ਗੁਣਸੂਤਰ ਇਸਤਰੀ ਦੇ X ਲਿੰਗੀ ਗੁਣਸੂਤਰ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ 'XX' ਬਣਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਲੜਕੀ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਵੇਗਾ।

ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਬੱਚੇ ਦਾ ਲਿੰਗ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਗੁਣਸੂਤਰ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 4. ਘਰੇਲੂ ਬਿਜਲਈ ਸਰਕਟ ਵਿੱਚ ਓਵਰ ਲੋਡਿੰਗ ਤੋਂ ਬਚਾਓ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਕੀ ਸਾਵਧਾਨੀਆਂ ਵਰਤੋਗੇ?

ਉੱਤਰ: ਓਵਰ ਲੋਡਿੰਗ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਸਾਵਧਾਨੀਆਂ ਵਰਤਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ:

1. ਇੱਕ ਹੀ ਸਾਕਟ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਭਾਰੇ ਉਪਕਰਨ (ਜਿਵੇਂ ਏ.ਸੀ., ਹੀਟਰ, ਗੀਜ਼ਰ) ਇਕੱਠੇ ਨਹੀਂ ਜੋੜਨੇ ਚਾਹੀਦੇ।
2. ਸਰਕਟ ਵਿੱਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਹੀ ਰੇਟਿੰਗ ਵਾਲੇ ਬਿਜਲਈ ਫਿਊਜ਼ ਜਾਂ MCB ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
3. ਖਰਾਬ ਉਪਕਰਨਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਅਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਤਾਰਾਂ ਦੀ ਇਨਸੂਲੇਸ਼ਨ ਸਹੀ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 5. ਜਦੋਂ ਕਠੋਰ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਸਾਬਣ ਨਾਲ ਮਿਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਅਵਖੇਪ (Scum) ਬਣਨ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰੋ।

ਉੱਤਰ: ਕਠੋਰ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਕੈਲਸ਼ੀਅਮ ਅਤੇ ਮੈਗਨੀਸ਼ੀਅਮ ਦੇ ਲੂਣ ਘੁਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਸਾਬਣ ਨੂੰ ਕਠੋਰ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਕੈਲਸ਼ੀਅਮ ਅਤੇ ਮੈਗਨੀਸ਼ੀਅਮ ਦੇ ਆਇਨ ਸਾਬਣ ਨਾਲ ਕਿਰਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਕਿਰਿਆ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਇੱਕ ਅਘੁਲਣਸ਼ੀਲ ਪਦਾਰਥ ਬਣਦਾ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਅਵਖੇਪ (Scum) ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਅਵਖੇਪ ਬਣਨ ਕਰਕੇ ਸਾਬਣ ਕਠੋਰ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਝੱਗ ਨਹੀਂ ਬਣਾਉਂਦਾ ਅਤੇ ਕੱਪੜਿਆਂ ਦੀ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਫਾਈ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 6. ਸਮਜਾਤੀ ਲੜੀ ਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ? ਉਦਾਹਰਣ ਦੇ ਕੇ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰੋ।

ਉੱਤਰ: ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲੰਬਾਈ ਵਾਲੀ ਕਾਰਬਨ ਲੜੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਕਿਰਿਆਤਮਕ ਸਮੂਹ (Functional group) ਮੌਜੂਦ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਮਜਾਤੀ ਲੜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

• ਸਮਜਾਤੀ ਲੜੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੇ ਰਸਾਇਣਕ ਗੁਣ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
• ਸਮਜਾਤੀ ਲੜੀ ਦੇ ਲਗਾਤਾਰ ਦੋ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੇ ਫਾਰਮੂਲੇ ਵਿੱਚ –CH₂ ਦਾ ਅੰਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਉਦਾਹਰਣ: ਐਲਕੋਹਲ ਦੀ ਸਮਜਾਤੀ ਲੜੀ - ਮੀਥੇਨੋਲ (CH₃OH), ਈਥੇਨੋਲ (C₂H₅OH), ਪ੍ਰੋਪੇਨੋਲ (C₃H₇OH), ਬਿਊਟੇਨੋਲ (C₄H₉OH) ਆਦਿ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 7. ਅਲਿੰਗੀ ਅਤੇ ਲਿੰਗੀ ਪ੍ਰਜਨਨ ਵਿੱਚ ਕੀ ਅੰਤਰ ਹੈ?

ਉੱਤਰ: ਅਲਿੰਗੀ ਪ੍ਰਜਨਨ:

1. ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਹੀ ਜਨਕ (ਨਰ ਜਾਂ ਮਾਦਾ) ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
2. ਨਵੇਂ ਜੀਵ ਵਿੱਚ ਵਿਭਿੰਨਤਾਵਾਂ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ (ਬੱਚੇ ਬਿਲਕੁਲ ਮਾਪਿਆਂ ਵਰਗੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ)।
3. ਨਰ ਅਤੇ ਮਾਦਾ ਯੁਗਮਕ (Gametes) ਨਹੀਂ ਬਣਦੇ।
4. ਨਿਸ਼ੇਚਨ ਕਿਰਿਆ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।

ਲਿੰਗੀ ਪ੍ਰਜਨਨ:

1. ਇਸ ਵਿੱਚ ਨਰ ਅਤੇ ਮਾਦਾ ਦੋਵਾਂ ਜਨਕਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
2. ਨਵੇਂ ਜੀਵ ਵਿੱਚ ਵਿਭਿੰਨਤਾਵਾਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
3. ਨਰ ਅਤੇ ਮਾਦਾ ਯੁਗਮਕ ਬਣਦੇ ਹਨ।
4. ਨਿਸ਼ੇਚਨ (Fertilization) ਕਿਰਿਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 8. ਓਹਮ ਦਾ ਨਿਯਮ ਕੀ ਹੈ? ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਿਵੇਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ?

ਉੱਤਰ: ਓਹਮ ਦਾ ਨਿਯਮ: ਇਸ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਕਿਸੇ ਬਿਜਲਈ ਸਰਕਟ ਵਿੱਚ ਧਾਤ ਦੀ ਤਾਰ ਦੇ ਸਿਰਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ ਅੰਤਰ (V) ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਣ ਵਾਲੀ ਬਿਜਲਈ ਧਾਰਾ (I) ਦੇ ਸਿੱਧਾ ਅਨੁਪਾਤੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਬਸ਼ਰਤੇ ਤਾਪਮਾਨ ਸਮਾਨ ਰਹੇ। ਫਾਰਮੂਲਾ: V = I × R

ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ ਪੁਸ਼ਟੀ: ਅਸੀਂ ਪ੍ਰਤਿਰੋਧ (R) ਨੂੰ ਜੋੜਕ ਤਾਰਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਬੈਟਰੀ, ਵੋਲਟਮੀਟਰ (V) ਅਤੇ ਐੱਮਮੀਟਰ (A) ਨਾਲ ਜੋੜਦੇ ਹਾਂ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ ਅੰਤਰ (ਸੈੱਲ ਵਧਾ ਕੇ) ਲਈ ਅਸੀਂ ਵੋਲਟਮੀਟਰ ਅਤੇ ਐੱਮਮੀਟਰ ਦੀਆਂ ਪੜ੍ਹਤਾਂ ਨੋਟ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਅਸੀਂ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਹਰੇਕ ਵਾਰ ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਅਨੁਪਾਤ (V/I) ਸਥਿਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਓਹਮ ਦੇ ਨਿਯਮ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 9. ਆਕਸੀ ਸਾਹ ਕਿਰਿਆ ਅਤੇ ਅਣ-ਆਕਸੀ ਸਾਹ ਕਿਰਿਆ ਵਿਚਕਾਰ ਕੀ ਅੰਤਰ ਹੈ?

ਉੱਤਰ: ਆਕਸੀ ਸਾਹ ਕਿਰਿਆ (Aerobic Respiration):

1. ਇਹ ਆਕਸੀਜਨ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
2. ਇਸ ਵਿੱਚ ਭੋਜਨ (ਗੁਲੂਕੋਜ਼) ਦਾ ਪੂਰਾ ਅਪਘਟਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
3. ਇਸ ਕਿਰਿਆ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਾਰਬਨ ਡਾਈਆਕਸਾਈਡ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਬਣਦੇ ਹਨ।
4. ਇਸ ਵਿੱਚ ਕਾਫੀ ਵੱਧ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਊਰਜਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਅਣ-ਆਕਸੀ ਸਾਹ ਕਿਰਿਆ (Anaerobic Respiration):

1. ਇਹ ਆਕਸੀਜਨ ਦੀ ਗੈਰ-ਮੌਜੂਦਗੀ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
2. ਇਸ ਵਿੱਚ ਭੋਜਨ ਦਾ ਪੂਰਾ ਅਪਘਟਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
3. ਇਸ ਕਿਰਿਆ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਾਰਬਨ ਡਾਈਆਕਸਾਈਡ ਅਤੇ ਈਥੇਨੋਲ (ਖਮੀਰ ਵਿੱਚ) ਜਾਂ ਲੈਕਟਿਕ ਐਸਿਡ (ਪੇਸ਼ੀ ਸੈੱਲਾਂ ਵਿੱਚ) ਬਣਦੇ ਹਨ।
4. ਇਸ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਊਰਜਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 10. ਰਸਾਇਣਿਕ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਧਾਤਾਂ ਅਤੇ ਅਧਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ ਦੱਸੋ।

ਉੱਤਰ: ਧਾਤਾਂ (Metals):

1. ਧਾਤਾਂ ਆਕਸੀਜਨ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਖਾਰੀ ਆਕਸਾਈਡ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।
2. ਇਹ ਪਤਲੇ ਤੇਜ਼ਾਬਾਂ ਨਾਲ ਕਿਰਿਆ ਕਰਕੇ ਹਾਈਡਰੋਜਨ ਗੈਸ ਪੈਦਾ (ਵਿਸਥਾਪਿਤ) ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।
3. ਇਹ ਇਲੈਕਟ੍ਰਾਨ ਗੁਆ ਕੇ ਧਨ-ਆਇਨ (Positive ions) ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਅਧਾਤਾਂ (Non-metals):

1. ਅਧਾਤਾਂ ਆਕਸੀਜਨ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਤੇਜ਼ਾਬੀ ਜਾਂ ਉਦਾਸੀਨ ਆਕਸਾਈਡ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।
2. ਇਹ ਪਤਲੇ ਤੇਜ਼ਾਬਾਂ ਨਾਲ ਕਿਰਿਆ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀਆਂ ਅਤੇ ਹਾਈਡਰੋਜਨ ਗੈਸ ਵਿਸਥਾਪਿਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀਆਂ।
3. ਇਹ ਇਲੈਕਟ੍ਰਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਰਿਣ-ਆਇਨ (Negative ions) ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 11. ਨੇਫਰਾਨ ਦੀ ਰਚਨਾ ਅਤੇ ਕਾਰਜ ਵਿਧੀ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰੋ।

ਉੱਤਰ: ਨੇਫਰਾਨ ਗੁਰਦਿਆਂ ਦੀਆਂ ਫਿਲਟਰੀਕਰਨ ਇਕਾਈਆਂ ਹਨ। ਹਰ ਗੁਰਦੇ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 10 ਲੱਖ ਨੇਫਰਾਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਨੇਫਰਾਨ ਦੇ ਮੁੱਖ ਭਾਗ ਬੋਮੈਨ ਕੈਪਸੂਲ ਅਤੇ ਮੂਤਰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਨਲੀਆਂ ਹਨ। ਬੋਮੈਨ ਕੈਪਸੂਲ ਵਿੱਚ ਲਹੂ ਕੋਸ਼ਿਕਾਵਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਗੁੱਛਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਗਲੋਮੈਰੂਲਸ (Glomerulus) ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਕਾਰਜ ਵਿਧੀ:

1. ਫਿਲਟਰੀਕਰਨ: ਗਲੋਮੈਰੂਲਸ ਵਿੱਚੋਂ ਲਹੂ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਵਾਧੂ ਪਦਾਰਥ (ਜਿਵੇਂ ਯੂਰੀਆ, ਯੂਰਿਕ ਐਸਿਡ) ਫਿਲਟਰ ਹੋ ਕੇ ਬੋਮੈਨ ਕੈਪਸੂਲ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
2. ਮੁੜ ਸੋਖਣ: ਜਦੋਂ ਇਹ ਫਿਲਟਰੇਟ ਨਲੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਲਾਭਦਾਇਕ ਪਦਾਰਥ ਜਿਵੇਂ ਗੁਲੂਕੋਜ਼, ਅਮੀਨੋ ਤੇਜ਼ਾਬ ਅਤੇ ਲੋੜ ਅਨੁਸਾਰ ਪਾਣੀ ਮੁੜ ਲਹੂ ਵਿੱਚ ਸੋਖ ਲਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
3. ਮੂਤਰ ਇਕੱਠਾ ਹੋਣਾ: ਬਚਿਆ ਹੋਇਆ ਤਰਲ (ਮੂਤਰ) ਨਲੀ ਰਾਹੀਂ ਮੂਤਰ ਮਸਾਨੇ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 12. ਜਾਈਲਮ ਅਤੇ ਫਲੋਇਮ ਵਿੱਚ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਹਿਨ ਵਿੱਚ ਕੀ ਅੰਤਰ ਹੈ?

ਉੱਤਰ: ਜਾਈਲਮ (Xylem):

1. ਇਹ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਖਣਿਜਾਂ ਨੂੰ ਪੱਤਿਆਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੇ ਹਨ।
2. ਇਸ ਟਿਸ਼ੂ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਮਰੇ ਹੋਏ ਸੈੱਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
3. ਇਸ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਖਣਿਜਾਂ ਦੀ ਗਤੀ ਸਿਰਫ਼ ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਫਲੋਇਮ (Phloem):

1. ਇਹ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਤਿਆਰ ਹੋਇਆ ਭੋਜਨ ਪੌਦੇ ਦੇ ਬਾਕੀ ਹਿੱਸਿਆਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੇ ਹਨ।
2. ਇਸ ਟਿਸ਼ੂ ਵਿੱਚ ਜੀਵਤ ਸੈੱਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
3. ਇਸ ਵਿੱਚ ਭੋਜਨ ਦੀ ਗਤੀ ਉੱਪਰ ਅਤੇ ਹੇਠਾਂ (ਦੋਵੇਂ ਪਾਸੇ) ਵੱਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

SET 2

ਜਮਾਤ 10ਵੀਂ ਵਿਗਿਆਨ: ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ 3-ਅੰਕਾਂ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ (ਭਾਗ 2)

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 13. ਭੌਤਿਕ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਧਾਤਾਂ ਅਤੇ ਅਧਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ ਦੱਸੋ।

ਉੱਤਰ: ਧਾਤਾਂ (Metals):

1. ਧਾਤਾਂ ਕੁਟੀਣਯੋਗ (Malleable) ਅਤੇ ਖਿਚੀਣਯੋਗ (Ductile) ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
2. ਇਹ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਿਜਲੀ ਅਤੇ ਤਾਪ ਦੀਆਂ ਵਧੀਆ ਸੁਚਾਲਕ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
3. ਧਾਤਾਂ ਦੇ ਪਿਘਲਾਉ ਅੰਕ (Melting point) ਅਤੇ ਉਬਾਲ ਅੰਕ (Boiling point) ਕਾਫ਼ੀ ਉੱਚੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਅਧਾਤਾਂ (Non-Metals):

1. ਅਧਾਤਾਂ ਭੁਰਭੁਰੀਆਂ (Brittle) ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ (ਇਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਤਾਰਾਂ ਜਾਂ ਚਾਦਰਾਂ ਨਹੀਂ ਬਣਾਈਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ)।
2. ਇਹ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਿਜਲੀ ਅਤੇ ਤਾਪ ਦੀਆਂ ਕੁਚਾਲਕ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
3. ਅਧਾਤਾਂ ਦੇ ਪਿਘਲਾਉ ਅੰਕ ਅਤੇ ਉਬਾਲ ਅੰਕ ਘੱਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 14. ਓਜ਼ੋਨ ਕੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਪਾਰਿਸਥਿਤਿਕ ਪ੍ਰਬੰਧ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ?

ਉੱਤਰ: ਓਜ਼ੋਨ (O₃) ਵਾਯੂਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਆਕਸੀਜਨ (O₂) ਉੱਪਰ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਤੇਜ਼ ਪੈਰਾਬੈਂਗਣੀ (UV) ਵਿਕਿਰਣਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਾਰਨ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਸਮਤਾਪ ਮੰਡਲ (Stratosphere) ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਓਜ਼ੋਨ ਦੀ ਪਰਤ ਸਾਨੂੰ ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਹਾਨੀਕਾਰਕ ਪੈਰਾਬੈਂਗਣੀ ਵਿਕਿਰਣਾਂ ਤੋਂ ਬਚਾਉਂਦੀ ਹੈ।

ਕਲੋਰੋ-ਫਲੋਰੋ-ਕਾਰਬਨ (CFCs) ਵਰਗੇ ਰਸਾਇਣਕ ਪਦਾਰਥ ਓਜ਼ੋਨ ਪਰਤ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਇਹ ਪਰਤ ਪਤਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਹਾਨੀਕਾਰਕ ਵਿਕਿਰਣਾਂ ਸਿੱਧੀਆਂ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਆ ਕੇ ਬਨਸਪਤੀ 'ਤੇ ਮਾੜਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਚਮੜੀ ਦਾ ਕੈਂਸਰ, ਮੋਤੀਆਬਿੰਦ ਆਦਿ ਭਿਆਨਕ ਰੋਗਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 15. ਤਾਰੇ ਕਿਉਂ ਟਿਮਟਿਮਾਉਂਦੇ ਹਨ?

ਉੱਤਰ: ਤਾਰੇ ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਦੂਰ ਹਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਬਿੰਦੂ-ਸਰੋਤ ਵਾਂਗ ਵਿਹਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਤਾਰਿਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਦੇ ਵਾਯੂਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਧਰਤੀ ਦੀ ਸਤਹ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਤੱਕ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਘਣਤਾ ਵਾਲੀਆਂ ਹਵਾ ਦੀਆਂ ਪਰਤਾਂ ਕਾਰਨ ਇਸਦਾ ਲਗਾਤਾਰ ਅਪਵਰਤਨ ਹੁੰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਵਾਯੂਮੰਡਲ ਦੀਆਂ ਇਹ ਪਰਤਾਂ ਸਥਾਈ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ, ਇਸ ਲਈ ਤਾਰਿਆਂ ਦੀ ਅਭਾਸੀ ਸਥਿਤੀ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਚਮਕ ਲਗਾਤਾਰ ਬਦਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਅੱਖਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਘੱਟ-ਵੱਧ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਹੀ ਤਾਰੇ ਸਾਨੂੰ ਟਿਮਟਿਮਾਉਂਦੇ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 16. ਸਾਫ਼ ਆਕਾਸ਼ ਦਾ ਰੰਗ ਨੀਲਾ ਕਿਉਂ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ?

ਉੱਤਰ: ਵਾਯੂਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਹਵਾ ਦੀਆਂ ਗੈਸਾਂ ਦੇ ਅਣੂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਾਰੀਕ ਸੂਖਮ ਕਣ ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਕਣਾਂ ਦਾ ਆਕਾਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਤਰੰਗ-ਲੰਬਾਈ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਦਾ ਚਿੱਟਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਾਯੂਮੰਡਲ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਬਰੀਕ ਕਣ ਵੱਧ ਤਰੰਗ-ਲੰਬਾਈ ਵਾਲੇ ਰੰਗਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਲਾਲ) ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਘੱਟ ਤਰੰਗ-ਲੰਬਾਈ ਵਾਲੇ ਰੰਗ (ਨੀਲੇ ਰੰਗ) ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਖਿੰਡਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹੀ ਖਿੰਡਰਿਆ ਹੋਇਆ ਨੀਲਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਾਡੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਸਾਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਆਕਾਸ਼ ਨੀਲਾ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 17. ਮੈਂਡਲ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਦੁਆਰਾ ਕਿਵੇਂ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਲੱਛਣ ਪ੍ਰਭਾਵੀ ਅਤੇ ਅਪ੍ਰਭਾਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ?

ਉੱਤਰ: ਮੈਂਡਲ ਨੇ ਮਟਰ ਦੇ ਸ਼ੁੱਧ ਲੰਬੇ (TT) ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਬੌਣੇ (tt) ਪੌਦਿਆਂ ਦਾ ਸੰਕਰਣ (Cross) ਕਰਵਾਇਆ। ਪਹਿਲੀ ਪੀੜ੍ਹੀ (F1) ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਸਾਰੇ ਪੌਦੇ ਲੰਬੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ। ਇਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਸੀ ਕਿ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਹੀ ਲੱਛਣ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ।

ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ F1 ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੇ ਪੌਦਿਆਂ ਦਾ ਸਵੈ-ਪਰਾਗਣ ਕਰਵਾਇਆ ਤਾਂ ਦੂਸਰੀ ਪੀੜ੍ਹੀ (F2) ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਪੌਦੇ ਲੰਬੇ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਬਲਕਿ ਇੱਕ ਚੌਥਾਈ (25%) ਪੌਦੇ ਬੌਣੇ ਸਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਜੋ ਲੱਛਣ F1 ਪੀੜ੍ਹੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰ ਗਿਆ (ਲੰਬਾਪਣ), ਉਹ 'ਪ੍ਰਭਾਵੀ' ਲੱਛਣ ਸੀ ਅਤੇ ਜੋ ਲੱਛਣ F1 ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਛਿਪਿਆ ਰਿਹਾ (ਬੌਣਾਪਣ), ਉਹ 'ਅਪ੍ਰਭਾਵੀ' ਲੱਛਣ ਸੀ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 18. ਚੁੰਬਕੀ ਖੇਤਰ ਰੇਖਾਵਾਂ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਬਣਾਉ।

ਉੱਤਰ: ਚੁੰਬਕੀ ਖੇਤਰ ਰੇਖਾਵਾਂ ਦੇ ਮੁੱਖ ਗੁਣ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਹਨ:

1. ਇਹ ਰੇਖਾਵਾਂ ਚੁੰਬਕ ਦੇ ਬਾਹਰ ਉੱਤਰੀ ਧਰੁਵ (North pole) ਤੋਂ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਧਰੁਵ (South pole) ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਚੁੰਬਕ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਦੱਖਣ ਤੋਂ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
2. ਕੋਈ ਵੀ ਦੋ ਚੁੰਬਕੀ ਖੇਤਰ ਰੇਖਾਵਾਂ ਕਦੇ ਵੀ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਕੱਟਦੀਆਂ।
3. ਚੁੰਬਕੀ ਖੇਤਰ ਰੇਖਾਵਾਂ ਬੰਦ ਵਕਰ (Closed loops) ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।
4. ਜਿੱਥੇ ਚੁੰਬਕੀ ਖੇਤਰ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ (ਜਿਵੇਂ ਧਰੁਵਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ), ਉੱਥੇ ਇਹਨਾਂ ਰੇਖਾਵਾਂ ਦੀ ਸੰਘਣਤਾ ਬਹੁਤ ਵੱਧ ਹੁੰਦੀ ਹੈ (ਇਹ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ)।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 19. ਬਿਜਲਈ ਮੋਟਰ ਵਿੱਚ ਸਪਲਿਟ ਰਿੰਗ (Split Ring) ਦੀ ਕੀ ਮਹੱਤਤਾ ਹੈ?

ਉੱਤਰ: ਬਿਜਲਈ ਮੋਟਰ ਵਿੱਚ ਸਪਲਿਟ ਰਿੰਗ ਇੱਕ ਦਿਸ਼ਾ-ਪਰਿਵਰਤਕ (Commutator) ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮੋਟਰ ਦੀ ਕੁੰਡਲੀ (Armature) ਅੱਧਾ ਚੱਕਰ ਘੁੰਮ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਪਲਿਟ ਰਿੰਗ ਕੁੰਡਲੀ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਣ ਵਾਲੇ ਕਰੰਟ (ਬਿਜਲਈ ਧਾਰਾ) ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਨੂੰ ਉਲਟਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਕਰੰਟ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਉਲਟਣ ਕਾਰਨ ਕੁੰਡਲੀ ਦੀਆਂ ਭੁਜਾਵਾਂ ਉੱਪਰ ਲੱਗਣ ਵਾਲੇ ਬਲ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਬਦਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਕੁੰਡਲੀ (ਅਤੇ ਮੋਟਰ ਦਾ ਐਕਸਲ) ਲਗਾਤਾਰ ਇੱਕੋ ਹੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 20. ਫਲੇਮਿੰਗ ਦਾ ਖੱਬਾ ਹੱਥ ਨਿਯਮ ਲਿਖੋ।

ਉੱਤਰ: ਫਲੇਮਿੰਗ ਦੇ ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ: ਆਪਣੇ ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਉਂਗਲ, ਅੰਗੂਠੇ ਅਤੇ ਵਿਚਕਾਰਲੀ ਉਂਗਲੀ ਨੂੰ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਫੈਲਾਓ ਕਿ ਇਹ ਤਿੰਨੋਂ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਲੰਬ-ਰੂਪ (90 ਡਿਗਰੀ ਦੇ ਕੋਣ ਤੇ) ਹੋਣ।

ਜੇਕਰ ਪਹਿਲੀ ਉਂਗਲੀ ਚੁੰਬਕੀ ਖੇਤਰ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਵਿਚਕਾਰਲੀ ਉਂਗਲੀ ਚਾਲਕ ਵਿੱਚ ਲੰਘ ਰਹੀ ਬਿਜਲਈ ਧਾਰਾ (ਕਰੰਟ) ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਅੰਗੂਠਾ ਚਾਲਕ ਉੱਤੇ ਲੱਗਣ ਵਾਲੇ ਬਲ ਜਾਂ ਗਤੀ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਦਰਸਾਏਗਾ। ਇਹ ਨਿਯਮ ਬਿਜਲਈ ਮੋਟਰ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 21. ਸਾਡੇ ਦੁਆਰਾ ਪੈਦਾ ਜੈਵ-ਅਵਿਘਟਨਸ਼ੀਲ (Non-biodegradable) ਕਚਰੇ ਤੋਂ ਕਿਹੜੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ?

ਉੱਤਰ: ਜੈਵ-ਅਵਿਘਟਨਸ਼ੀਲ ਕਚਰਾ (ਜਿਵੇਂ ਪਲਾਸਟਿਕ, ਪੌਲੀਥੀਨ, ਕੱਚ ਆਦਿ) ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਗਲਦਾ-ਸੜਦਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ:

1. ਇਹ ਜਲ, ਹਵਾ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਭਾਰੀ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਫੈਲਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਉਪਜਾਊ ਸ਼ਕਤੀ ਘਟਾਉਂਦੇ ਹਨ।
2. ਇਹ ਕਚਰਾ ਨਾਲੇ-ਨਾਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਗੰਦਾ ਪਾਣੀ ਖੜ੍ਹ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਫੈਲਦੀਆਂ ਹਨ।
3. ਇਹ ਭੋਜਨ ਲੜੀ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਕੇ ਜੈਵਿਕ ਵਾਧੇ (Biological Magnification) ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖੀ ਸਿਹਤ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
4. ਪੌਲੀਥੀਨ ਆਦਿ ਨਿਗਲਣ ਨਾਲ ਬੇਜ਼ੁਬਾਨ ਜਾਨਵਰਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਗਾਵਾਂ) ਦੀ ਮੌਤ ਵੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 22. ਤਾਪ ਨਿਕਾਸੀ (Exothermic) ਅਤੇ ਤਾਪ ਸੋਖੀ (Endothermic) ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀ ਅੰਤਰ ਹੈ? ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਦਿਓ।

ਉੱਤਰ: ਤਾਪ ਨਿਕਾਸੀ ਕਿਰਿਆ: ਉਹ ਰਸਾਇਣਕ ਕਿਰਿਆ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਨਵੇਂ ਉਤਪਾਦਾਂ ਦੇ ਬਣਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਤਾਪ (ਊਰਜਾ) ਦਾ ਨਿਕਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਤਾਪ ਨਿਕਾਸੀ ਕਿਰਿਆ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਸਾਹ-ਕਿਰਿਆ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਗੈਸ ਦਾ ਜਲਣਾ ਇਸਦੀਆਂ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਹਨ।
ਉਦਾਹਰਣ: C + O₂ → CO₂ + ਤਾਪ (Heat)

ਤਾਪ ਸੋਖੀ ਕਿਰਿਆ: ਉਹ ਰਸਾਇਣਕ ਕਿਰਿਆ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਭਿਕਾਰਕਾਂ ਨੂੰ ਤੋੜਨ ਲਈ ਤਾਪ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਜਾਂ ਬਿਜਲੀ ਊਰਜਾ ਦਾ ਸੋਖਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਤਾਪ ਸੋਖੀ ਕਿਰਿਆ ਆਖਦੇ ਹਨ।
ਉਦਾਹਰਣ: CaCO₃ + ਤਾਪ → CaO + CO₂

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 23. ਕੂੜੇ-ਕਰਕਟ ਦੇ ਨਿਪਟਾਰੇ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਘੱਟ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਤੁਸੀਂ ਕੀ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾ ਸਕਦੇ ਹੋ? ਕੋਈ ਦੋ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰੋ।

ਉੱਤਰ: ਅਸੀਂ ਕੂੜੇ-ਕਰਕਟ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਨੂੰ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਘੱਟ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ:

1. ਮੁੜ-ਚੱਕਰਣ (Recycling): ਕਚਰੇ ਵਿੱਚੋਂ ਪਲਾਸਟਿਕ, ਕਾਗਜ਼, ਕੱਚ ਅਤੇ ਧਾਤਾਂ ਆਦਿ ਨੂੰ ਵੱਖਰਾ ਕਰਕੇ ਫੈਕਟਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਭੇਜ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਮੁੜ-ਚੱਕਰਣ ਕਰਕੇ ਨਵੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਬਣਾਈਆਂ ਜਾ ਸਕਣ।
2. ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਦਬਾਉਣਾ (Composting): ਜੈਵ-ਵਿਘਟਨਸ਼ੀਲ ਕਚਰੇ (ਜਿਵੇਂ ਸਬਜ਼ੀਆਂ, ਫਲਾਂ ਦੇ ਛਿਲਕੇ, ਬਚਿਆ ਹੋਇਆ ਭੋਜਨ ਆਦਿ) ਨੂੰ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਟੋਏ ਵਿੱਚ ਦਬਾ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਗਲ-ਸੜ ਕੇ ਵਧੀਆ ਦੇਸੀ ਖਾਦ (Compost) ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਜਾਵੇਗਾ ਜਿਸਨੂੰ ਖੇਤਾਂ ਅਤੇ ਗਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 24. ਭਿੰਨਰੂਪਤਾ (Allotropy) ਤੋਂ ਕੀ ਭਾਵ ਹੈ? ਕਾਰਬਨ ਦੇ ਭਿੰਨ ਰੂਪ ਲਿਖੋ।

ਉੱਤਰ: ਜਦੋਂ ਕੁਦਰਤ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਤੱਤ ਇੱਕ ਤੋਂ ਵੱਧ ਭੌਤਿਕ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭੌਤਿਕ ਗੁਣ ਤਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਪ੍ਰੰਤੂ ਰਸਾਇਣਕ ਗੁਣ ਬਿਲਕੁਲ ਸਮਾਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਸ ਗੁਣ ਨੂੰ ਭਿੰਨਰੂਪਤਾ (Allotropy) ਆਖਦੇ ਹਨ।

ਕਾਰਬਨ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਭਿੰਨ ਰੂਪ (Allotropes) ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਹਨ:

• ਹੀਰਾ (Diamond) - ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਕਠੋਰ ਪਦਾਰਥ ਹੈ।
• ਗ੍ਰੇਫਾਈਟ (Graphite) - ਇਹ ਨਰਮ ਅਤੇ ਬਿਜਲੀ ਦਾ ਸੁਚਾਲਕ ਹੈ।
• ਫੁਲਰੀਨ (Fullerene)

SET 3

ਜਮਾਤ 10ਵੀਂ ਵਿਗਿਆਨ: ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ 3-ਅੰਕਾਂ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ (ਭਾਗ 3)

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 25. ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਨ ਅਤੇ ਡੁੱਬਣ ਸਮੇਂ ਲਾਲ ਕਿਉਂ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ?

ਉੱਤਰ: ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਨ ਅਤੇ ਡੁੱਬਣ ਸਮੇਂ ਸੂਰਜ ਛਿਤਿਜ (Horizon) ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਸੂਰਜ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਸਾਡੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਲਈ ਵਾਯੂਮੰਡਲ ਵਿੱਚੋਂ ਵਧੇਰੇ ਦੂਰੀ ਤੈਅ ਕਰਨੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੂਰੀ ਦੌਰਾਨ ਘੱਟ ਤਰੰਗ-ਲੰਬਾਈ ਵਾਲੇ ਰੰਗਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਨੀਲਾ) ਦਾ ਬਹੁਤਾ ਭਾਗ ਵਾਯੂਮੰਡਲ ਦੇ ਕਣਾਂ ਦੁਆਰਾ ਖਿੰਡ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਡੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਧਿਕ ਤਰੰਗ-ਲੰਬਾਈ (ਲਾਲ ਰੰਗ) ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਸੂਰਜ ਲਾਲ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 26. ਅਪਘਟਨ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਸੰਯੋਜਨ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਦਾ ਉਲਟ ਕਿਉਂ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਸਮੀਕਰਣਾਂ ਵੀ ਲਿਖੋ।

ਉੱਤਰ: ਸੰਯੋਜਨ ਕਿਰਿਆ: ਇਸ ਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਦੋ ਜਾਂ ਦੋ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪਦਾਰਥ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਸੰਯੋਗ ਕਰਕੇ (ਜੁੜ ਕੇ) ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਉਤਪਾਦ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ।
ਉਦਾਹਰਣ: CaO + H₂O → Ca(OH)₂ + ਤਾਪ

ਅਪਘਟਨ ਕਿਰਿਆ: ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ, ਅਪਘਟਨ ਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪਦਾਰਥ ਟੁੱਟ ਕੇ ਦੋ ਜਾਂ ਦੋ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪਦਾਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦਾ ਉਲਟ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਉਦਾਹਰਣ: CaCO₃ (ਤਾਪ) → CaO + CO₂

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 27. ਵਿਸਥਾਪਨ ਕਿਰਿਆ ਅਤੇ ਦੂਹਰਾ ਵਿਸਥਾਪਨ ਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਕੀ ਅੰਤਰ ਹੈ?

ਉੱਤਰ: ਵਿਸਥਾਪਨ ਕਿਰਿਆ: ਇਸ ਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਧ ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲ ਤੱਤ, ਇੱਕ ਹੋਰ ਘੱਟ ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲ ਤੱਤ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਲੂਣ ਦੇ ਘੋਲ ਵਿੱਚੋਂ ਵਿਸਥਾਪਿਤ (ਬਾਹਰ) ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਜਿਵੇਂ: Fe + CuSO₄ → FeSO₄ + Cu

ਦੂਹਰਾ ਵਿਸਥਾਪਨ ਕਿਰਿਆ: ਇਸ ਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਦੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਰਮਾਣੂ ਜਾਂ ਆਇਨਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਆਪੋ-ਆਪਣੇ ਆਇਨਾਂ ਦੀ ਅਦਲਾ-ਬਦਲੀ ਕਰਕੇ ਨਵੇਂ ਪਦਾਰਥ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ।
ਜਿਵੇਂ: Na₂SO₄ + BaCl₂ → BaSO₄ + 2NaCl

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 28. ਬੇਕਿੰਗ ਸੋਡੇ (NaHCO₃) ਦੇ ਮੁੱਖ ਉਪਯੋਗ ਲਿਖੋ।

ਉੱਤਰ: ਬੇਕਿੰਗ ਸੋਡੇ (ਮਿੱਠੇ ਸੋਡੇ) ਦੇ ਉਪਯੋਗ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਹਨ:

1. ਇਸ ਦਾ ਉਪਯੋਗ ਰਸੋਈ ਵਿੱਚ ਪਕੌੜੇ ਆਦਿ ਬਣਾਉਣ ਜਾਂ ਭੋਜਨ ਜਲਦੀ ਪਕਾਉਣ ਲਈ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
2. ਇਹ ਇੱਕ ਐਂਟ-ਐਸਿਡ (Antacid) ਹੈ, ਜੋ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ਾਬ ਦੀ ਵੱਧ ਮਾਤਰਾ ਨੂੰ ਉਦਾਸੀਨ ਕਰਕੇ ਰਾਹਤ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
3. ਇਸ ਦਾ ਉਪਯੋਗ ਸੋਡਾ-ਤੇਜ਼ਾਬ ਅੱਗ ਬੁਝਾਊ ਯੰਤਰਾਂ (Fire extinguishers) ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 29. ਰੰਗ ਕਾਟ ਪਾਊਡਰ / ਬਲੀਚਿੰਗ ਪਾਊਡਰ (CaOCl₂) ਦੇ ਉਪਯੋਗ ਲਿਖੋ।

ਉੱਤਰ: ਬਲੀਚਿੰਗ ਪਾਊਡਰ ਦੇ ਉਪਯੋਗ:

1. ਸੂਤੀ ਅਤੇ ਲਿਨਨ ਕੱਪੜੇ ਦਾ ਰੰਗ ਉਡਾਉਣ ਲਈ ਕੱਪੜਾ ਉਦਯੋਗ ਵਿੱਚ।
2. ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਹਾਨੀਕਾਰਕ ਜੀਵਾਣੂਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਕਰਨ (ਸਾਫ਼ ਕਰਨ) ਲਈ।
3. ਕਾਗਜ਼ ਉਦਯੋਗ ਵਿੱਚ ਲੱਕੜੀ ਦੀ ਲੇਟੀ ਦੇ ਗੁੱਦੇ ਦਾ ਰੰਗ ਉਡਾਉਣ ਲਈ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 30. ਜੈਵਿਕ ਵਾਧਾ (Biological Magnification) ਕੀ ਹੈ? ਭੋਜਨ ਲੜੀ ਵਿੱਚ ਇਸਦਾ ਕੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੈਂਦਾ ਹੈ?

ਉੱਤਰ: ਕੁਝ ਹਾਨੀਕਾਰਕ ਰਸਾਇਣਕ ਪਦਾਰਥ (ਜਿਵੇਂ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕ ਅਤੇ ਖਾਦਾਂ) ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਰਾਹੀਂ ਪੌਦਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਫਿਰ ਭੋਜਨ ਲੜੀ ਰਾਹੀਂ ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹਰੇਕ ਅਗਲੇ ਪੋਸ਼ੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਇਹਨਾਂ ਰਸਾਇਣਾਂ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਵੱਧਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਨੂੰ ਜੈਵਿਕ ਵਾਧਾ ਆਖਦੇ ਹਨ।

ਮਨੁੱਖ ਭੋਜਨ ਲੜੀ ਦੇ ਸਿਖਰ 'ਤੇ ਹੋਣ ਕਾਰਨ, ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਹਾਨੀਕਾਰਕ ਰਸਾਇਣ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਜਮ੍ਹਾਂ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਕੈਂਸਰ ਵਰਗੀਆਂ ਗੰਭੀਰ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦਾ ਖਤਰਾ ਵੱਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 31. ਉਦਾਸੀਨੀਕਰਨ ਕਿਰਿਆ (Neutralization) ਤੋਂ ਕੀ ਭਾਵ ਹੈ? ਦੋ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਦਿਓ।

ਉੱਤਰ: ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਤੇਜ਼ਾਬ ਅਤੇ ਖਾਰ ਦੀ ਆਪਸੀ ਕਿਰਿਆ ਕਰਵਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਲੂਣ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਉਦਾਸੀਨੀਕਰਨ ਕਿਰਿਆ ਆਖਦੇ ਹਨ।

ਉਦਾਹਰਣਾਂ:
1) NaOH (ਖਾਰ) + HCl (ਤੇਜ਼ਾਬ) → NaCl (ਲੂਣ) + H₂O (ਪਾਣੀ)
2) KOH (ਖਾਰ) + HCl (ਤੇਜ਼ਾਬ) → KCl (ਲੂਣ) + H₂O (ਪਾਣੀ)

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 32. ਪਿਊਬਰਟੀ (ਕਿਸ਼ੋਰ ਅਵਸਥਾ) ਸਮੇਂ ਲੜਕਿਆਂ ਅਤੇ ਲੜਕੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜੇ-ਕਿਹੜੇ ਮੁੱਖ ਪਰਿਵਰਤਨ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ?

ਉੱਤਰ: ਲੜਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਰਤਨ: ਚਿਹਰੇ 'ਤੇ ਦਾੜ੍ਹੀ ਅਤੇ ਮੁੱਛਾਂ ਉੱਗ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਆਵਾਜ਼ ਭਾਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਮੋਢੇ ਚੌੜੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨਰ ਜਣਨ ਸੈੱਲ (ਸ਼ੁਕਰਾਣੂ) ਬਣਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਲੜਕੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਰਤਨ: ਛਾਤੀਆਂ ਦਾ ਆਕਾਰ ਵੱਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮਾਹਵਾਰੀ (Menstruation) ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮਾਦਾ ਜਣਨ ਸੈੱਲ (ਅੰਡਾ) ਬਣਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਸਾਂਝੇ ਪਰਿਵਰਤਨ: ਸਰੀਰ ਦੇ ਗੁਪਤ ਅੰਗਾਂ (ਕੱਛਾਂ ਆਦਿ) 'ਤੇ ਵਾਲ ਉੱਗ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਚਿਹਰੇ 'ਤੇ ਕਿੱਲ-ਮੁਹਾਂਸੇ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਲਟ ਲਿੰਗ ਵੱਲ ਖਿੱਚ ਵੱਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 33. ਮਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਭਰੂਣ ਪੋਸ਼ਣ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ?

ਉੱਤਰ: ਮਾਂ ਦਾ ਸਰੀਰ ਗਰਭ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਅਤੇ ਬੱਚੇ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਹਰ ਮਹੀਨੇ ਤਿਆਰੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਭਰੂਣ ਨੂੰ ਮਾਂ ਦੇ ਲਹੂ ਤੋਂ ਹੀ ਪੋਸ਼ਣ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਲਈ ਬੱਚੇਦਾਨੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰਚਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਔਲ (Placenta) ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਇਹ ਇੱਕ ਤਸ਼ਤਰੀ ਜਿਹੀ ਰਚਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਬੱਚੇਦਾਨੀ ਦੀ ਕੰਧ ਵਿੱਚ ਧਸੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਉਂਗਲੀਆਂ ਵਰਗੇ ਉਭਾਰ (Villi) ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਮਾਂ ਦੇ ਲਹੂ ਤੋਂ ਭਰੂਣ ਤੱਕ ਗੁਲੂਕੋਜ਼, ਆਕਸੀਜਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜ਼ਰੂਰੀ ਪੋਸ਼ਟਿਕ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਹਿਨ ਲਈ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਖੇਤਰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 34. ਪਰਾਗਣ ਕਿਰਿਆ, ਨਿਸ਼ੇਚਨ ਕਿਰਿਆ ਤੋਂ ਕਿਵੇਂ ਭਿੰਨ ਹੈ?

ਉੱਤਰ: ਪਰਾਗਣ ਕਿਰਿਆ (Pollination):

1. ਇਸ ਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਪਰਾਗ-ਕਣ ਪਰਾਗਕੋਸ਼ ਤੋਂ ਇਸਤਰੀ ਕੇਸਰ ਦੇ ਸਟਿਗਮਾ ਤੱਕ ਪੁੱਜਦੇ ਹਨ।
2. ਪਰਾਗਕਣਾਂ ਦੇ ਸਥਾਨਾਂਤਰਨ ਲਈ ਵਾਹਕਾਂ (ਹਵਾ, ਪਾਣੀ, ਕੀਟ ਆਦਿ) ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
3. ਇਹ ਪ੍ਰਜਨਨ ਕਿਰਿਆ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਚਰਨ ਹੈ।

ਨਿਸ਼ੇਚਨ ਕਿਰਿਆ (Fertilization):

1. ਇਸ ਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਨਰ ਜੁਗਮਕ ਅਤੇ ਮਾਦਾ ਜੁਗਮਕ ਮਿਲ ਕੇ ਜੁਗਮਜ (Zygote) ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ।
2. ਇਸ ਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਬਾਹਰੀ ਵਾਹਕਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
3. ਇਹ ਪ੍ਰਜਨਨ ਕਿਰਿਆ ਦਾ ਦੂਜਾ ਚਰਨ ਹੈ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 35. ਆਧੁਨਿਕ ਆਵਰਤੀ ਸਾਰਨੀ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਗਰੁੱਪ ਅਤੇ ਪੀਰੀਅਡ ਵਿੱਚ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਗੁਣ ਕਿਵੇਂ ਬਦਲਦੇ ਹਨ?

ਉੱਤਰ: ਗਰੁੱਪ ਵਿੱਚ ਉੱਪਰ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਜਾਣ 'ਤੇ:

1. ਧਾਤਵੀ ਗੁਣ ਵੱਧਦੇ ਹਨ।
2. ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਪਰਮਾਣੂ ਆਕਾਰ ਵੱਧਦਾ ਹੈ (ਕਿਉਂਕਿ ਨਵੇਂ ਸ਼ੈੱਲ ਜੁੜਦੇ ਹਨ)।
3. ਸੰਯੋਜਕਤਾ (Valency) ਸਮਾਨ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।

ਪੀਰੀਅਡ ਵਿੱਚ ਖੱਬੇ ਤੋਂ ਸੱਜੇ ਵੱਲ ਜਾਣ 'ਤੇ:

1. ਧਾਤਵੀ ਗੁਣ ਘੱਟਦੇ ਹਨ (ਅਧਾਤਵੀ ਗੁਣ ਵੱਧਦੇ ਹਨ)।
2. ਪਰਮਾਣੂ ਆਕਾਰ ਘੱਟਦਾ ਹੈ (ਕਿਉਂਕਿ ਨਿਊਕਲੀਅਸ ਦੀ ਖਿੱਚ ਵੱਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ)।
3. ਸੰਯੋਜਕਤਾ ਪਹਿਲਾਂ ਵੱਧ ਕੇ 4 ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਫਿਰ ਘੱਟ ਕੇ 0 ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 36. ਫੁੱਲ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਾਗਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰੋ।

ਉੱਤਰ: ਫੁੱਲ ਪੌਦੇ ਦਾ ਪ੍ਰਜਨਨ ਅੰਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਮੁੱਖ ਭਾਗ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਹਨ:

1. ਹਰੀਆਂ ਪੱਤੀਆਂ (Sepals): ਇਹ ਫੁੱਲ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਬਾਹਰੀ ਭਾਗ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਫੁੱਲ ਕਲੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਭਾਗ ਇਸ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
2. ਰੰਗਦਾਰ ਪੱਤੀਆਂ (Petals): ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਰੰਗ ਕੀਟਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਤਿਤਲੀਆਂ, ਭੌਰੇ) ਨੂੰ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਪਰਾਗਣ ਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਫੁੱਲ ਨੂੰ ਸੁੰਦਰਤਾ ਵੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।
3. ਪੁੰਕੇਸਰ (Stamen): ਇਹ ਫੁੱਲ ਦਾ ਨਰ ਭਾਗ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਪਰਾਗਕੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਪਰਾਗ-ਕਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਨਰ ਜਣਨ ਸੈੱਲ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
4. ਇਸਤਰੀ ਕੇਸਰ (Carpel): ਇਹ ਫੁੱਲ ਦਾ ਮਾਦਾ ਭਾਗ ਹੈ ਜੋ ਬਿਲਕੁਲ ਵਿਚਕਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਹੇਠਲੇ ਹਿੱਸੇ (ਅੰਡਕੋਸ਼) ਵਿੱਚ ਬੀਜ-ਅੰਡ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਨਿਸ਼ੇਚਨ ਕਿਰਿਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

SET 4