JOBS OF TODAY

ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪੈਨਸ਼ਨਰਾਂ ਲਈ ਇਤਿਹਾਸਕ ਜਿੱਤ: ਹਾਈਕੋਰਟ ਵੱਲੋਂ ਬਕਾਏ ਅਤੇ ਮਹਿੰਗਾਈ ਭੱਤੇ (DA) ਦੇ ਭੁਗਤਾਨ ਦੇ ਸਖ਼ਤ ਹੁਕਮ

ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪੈਨਸ਼ਨਰਾਂ ਲਈ ਇਤਿਹਾਸਕ ਜਿੱਤ: ਹਾਈਕੋਰਟ ਵੱਲੋਂ ਬਕਾਏ ਅਤੇ ਮਹਿੰਗਾਈ ਭੱਤੇ (DA) ਦੇ ਭੁਗਤਾਨ ਦੇ ਸਖ਼ਤ ਹੁਕਮ

ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪੈਨਸ਼ਨਰਾਂ ਲਈ ਇਤਿਹਾਸਕ ਜਿੱਤ: ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਹਾਈਕੋਰਟ ਵੱਲੋਂ ਬਕਾਏ ਅਤੇ ਮਹਿੰਗਾਈ ਭੱਤੇ (DA) ਦੇ ਭੁਗਤਾਨ ਦੇ ਸਖ਼ਤ ਹੁਕਮ

ਸੁਆਗਤ ਹੈ ਤੁਹਾਡਾ ਤੁਹਾਡੇ ਆਪਣੇ ਭਰੋਸੇਮੰਦ ਬਲੌਗ PB.JOBSOFTODAY.IN 'ਤੇ!

ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ, ਪੰਜਾਬ ਸਟੇਟ ਪਾਵਰ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ ਲਿਮਟਿਡ (PSPCL), ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਬੋਰਡਾਂ ਅਤੇ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨਾਂ ਤੋਂ ਸੇਵਾਮੁਕਤ ਹੋਏ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਪੈਨਸ਼ਨਰਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵੱਡੀ ਅਤੇ ਰਾਹਤ ਭਰੀ ਖ਼ਬਰ ਹੈ। 12 ਮਾਰਚ 2026 ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਹਾਈਕੋਰਟ ਦੇ ਮਾਣਯੋਗ ਜਸਟਿਸ ਹਰਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ ਬਰਾੜ ਦੀ ਅਦਾਲਤ ਨੇ ਪੈਨਸ਼ਨਰਾਂ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਫੈਸਲਾ ਸੁਣਾਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਲੇਖ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਸ ਅਦਾਲਤੀ ਫੈਸਲੇ ਦੀ ਪੂਰੀ, ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਬਾਰੀਕੀ ਨਾਲ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇਵੇਗਾ। ਅਸੀਂ ਇਸ ਵੱਡੀ ਖ਼ਬਰ ਨੂੰ ਦੋ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਹਰ ਇੱਕ ਪਹਿਲੂ ਨੂੰ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਸਮਝ ਸਕੋ।

ਭਾਗ 1: ਕੇਸ ਦਾ ਪਿਛੋਕੜ, ਪੈਨਸ਼ਨਰਾਂ ਦੀਆਂ ਮੰਗਾਂ ਅਤੇ ਸੰਘਰਸ਼

1. ਮਾਮਲਾ ਕੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪਟੀਸ਼ਨਰ ਕੌਣ ਸਨ?

ਇਹ ਮਾਮਲਾ (CWP-23651-2024 ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਬੰਧਿਤ ਕੇਸ) ਸੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਿਭਾਗਾਂ ਖਿਲਾਫ ਦਾਇਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਹ ਪੈਨਸ਼ਨਰ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ ਜੋ PSPCL ਜਾਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹੋਰ ਸਰਕਾਰੀ ਬੋਰਡਾਂ ਅਤੇ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨਾਂ ਤੋਂ ਸੇਵਾਮੁਕਤ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਸੁਨਹਿਰੀ ਸਮਾਂ ਸਰਕਾਰੀ ਸੇਵਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਲਗਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇਹ ਬਜ਼ੁਰਗ ਪੈਨਸ਼ਨਰ ਆਪਣੇ ਬਣਦੇ ਹੱਕਾਂ ਲਈ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਕਾਨੂੰਨੀ ਲੜਾਈ ਲੜ ਰਹੇ ਸਨ।

ਪੈਨਸ਼ਨਰਾਂ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਮੰਗਾਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਸਨ:

  • ਸੋਧੀ ਹੋਈ ਪੈਨਸ਼ਨ ਦੇ ਬਕਾਏ: 01 ਜਨਵਰੀ 2016 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 30 ਜੂਨ 2021 ਤੱਕ ਦੀ ਸੋਧੀ ਹੋਈ ਪੈਨਸ਼ਨ ਦੇ ਬਕਾਏ (Arrears) ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ ਜਾਣ।
  • ਮਹਿੰਗਾਈ ਭੱਤੇ (DA) ਦੇ ਬਕਾਏ: 01 ਜੁਲਾਈ 2015 ਤੋਂ ਕੇਂਦਰੀ ਪੈਟਰਨ ਦੇ ਬਰਾਬਰ (6ਵੇਂ ਤਨਖਾਹ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੀਆਂ ਸਿਫਾਰਸ਼ਾਂ ਅਨੁਸਾਰ) ਸੋਧੇ ਹੋਏ ਡੀ.ਏ. (Dearness Allowance) ਦੇ ਬਕਾਏ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ।
  • ਦੇਰੀ 'ਤੇ ਵਿਆਜ: ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਨੋਟੀਫਿਕੇਸ਼ਨ (29.10.2021) ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਸਿਵਲ ਸਰਵਿਸਿਜ਼ (ਰਿਵਾਈਜ਼ਡ ਪੇਅ) ਰੂਲਜ਼, 2021 ਦੇ ਤਹਿਤ ਭੁਗਤਾਨ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਦੇਰੀ ਲਈ ਵਿਆਜ ਦੀ ਮੰਗ ਵੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।

2. ਪੈਨਸ਼ਨਰਾਂ ਦਾ ਦਰਦ ਅਤੇ ਅਦਾਲਤ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਦਲੀਲਾਂ

ਪਟੀਸ਼ਨਰਾਂ ਦੇ ਵਕੀਲਾਂ ਨੇ ਅਦਾਲਤ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਭਾਵੁਕ ਅਤੇ ਠੋਸ ਦਲੀਲਾਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀਆਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਇਹ ਪੈਨਸ਼ਨਰ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਆਖਰੀ ਪੜਾਅ (Sunset years) ਵਿੱਚ ਹਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਦੁਖਦਾਈ ਗੱਲ ਇਹ ਦੱਸੀ ਗਈ ਕਿ 01 ਜਨਵਰੀ 2016 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਹੁਣ ਤੱਕ ਲਗਭਗ 35,000 ਪੈਨਸ਼ਨਰ ਆਪਣੇ ਬਕਾਏ ਉਡੀਕਦੇ ਹੋਏ ਇਸ ਦੁਨੀਆ ਤੋਂ ਰੁਖਸਤ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ।

ਵੱਧਦੀ ਉਮਰ ਦੇ ਨਾਲ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦੀਆਂ ਡਾਕਟਰੀ ਅਤੇ ਸਿਹਤ ਸਬੰਧੀ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਬਹੁਤ ਵੱਧ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਮਹਿੰਗਾਈ ਨੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਵਸਤਾਂ ਦੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ ਅਸਮਾਨ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚਾ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਨ। ਡੀ.ਏ. ਅਤੇ ਪੈਨਸ਼ਨ ਦੇ ਬਕਾਏ ਨਾ ਮਿਲਣ ਕਾਰਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖਰੀਦ ਸ਼ਕਤੀ (Purchasing power) ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘੱਟ ਗਈ ਹੈ। ਵਕੀਲਾਂ ਨੇ ਦਲੀਲ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਸਰਕਾਰ ਨੇ 6ਵੇਂ ਤਨਖਾਹ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੀਆਂ ਸਿਫਾਰਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਮੰਨ ਲਿਆ ਸੀ ਅਤੇ 2021 ਵਿੱਚ ਨਿਯਮ ਵੀ ਲਾਗੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਸਨ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਠੋਸ ਕਾਰਨ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦੇ ਪੈਸੇ ਰੋਕ ਕੇ ਰੱਖੇ ਗਏ, ਜੋ ਕਿ ਸਰਾਸਰ ਬੇਇਨਸਾਫੀ ਹੈ। ਕੈਬਨਿਟ ਸਬ-ਕਮੇਟੀ ਵੱਲੋਂ 13 ਫਰਵਰੀ 2025 ਨੂੰ ਬਕਾਏ ਦੇਣ ਦੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਮਿਲਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਅਤੇ ਦੋ ਸੂਬਾਈ ਬਜਟ ਪਾਸ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਕੋਈ ਭੁਗਤਾਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

3. ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ ਦਾ ਕੀ ਪੱਖ ਸੀ?

ਜਵਾਬੀ ਕਾਰਵਾਈ ਵਿੱਚ, ਪ੍ਰਤੀਵਾਦੀ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ (PSPCL) ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਪੈਨਸ਼ਨਰਾਂ ਦੇ ਹੱਕਾਂ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੰਨਿਆ ਕਿ ਪੈਨਸ਼ਨਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਕਾਇਆਂ ਦੇ ਹੱਕਦਾਰ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਦਾਲਤ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਸ ਮੁੱਦੇ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਵਿੱਤ ਮੰਤਰੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਕੈਬਨਿਟ ਮੰਤਰੀਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਸਬ-ਕਮੇਟੀ ਬਣਾਈ ਸੀ।

ਇਸ ਸਬ-ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਰਿਪੋਰਟ ਦਿੱਤੀ ਜਿਸਨੂੰ ਮੰਤਰੀ ਮੰਡਲ (Council of Ministers) ਨੇ 13 ਫਰਵਰੀ 2025 ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਇਸ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦੇ ਤਹਿਤ ਪੈਨਸ਼ਨਰਾਂ ਅਤੇ ਮੌਜੂਦਾ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਕਿਸ਼ਤਾਂ ਵਿੱਚ ਭੁਗਤਾਨ ਕਰਨ ਦਾ ਇੱਕ ਪੂਰਾ ਸ਼ਡਿਊਲ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਪਾਵਰ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ ਨੇ ਵੀ 3 ਅਪ੍ਰੈਲ 2025 ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਿੱਤੀ ਸਰਕੂਲਰ ਜਾਰੀ ਕਰਕੇ ਇਸਨੂੰ ਅਪਣਾ ਲਿਆ ਸੀ। ਪਰ ਪਟੀਸ਼ਨਰਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਸੀ ਕਿ ਸਰਕਾਰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਬਣਾਏ ਇਸ ਸ਼ਡਿਊਲ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਹੀ ਅਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਡਿਫਾਲਟ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ।

4. ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਭੁਗਤਾਨ ਦਾ ਸ਼ਡਿਊਲ (Payment Schedule) ਕੀ ਸੀ?

ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ 13 ਫਰਵਰੀ 2025 ਨੂੰ ਜੋ ਯੋਜਨਾ ਪਾਸ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਉਹ ਉਮਰ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸ਼ਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡੀ ਗਈ ਸੀ:

  • 85 ਸਾਲ ਜਾਂ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਉਮਰ ਦੇ ਪੈਨਸ਼ਨਰ: ਇਹਨਾਂ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ (ਅਤੇ ਮ੍ਰਿਤਕ ਪੈਨਸ਼ਨਰਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ) ਨੂੰ ਵਿੱਤੀ ਸਾਲ 2024-25 ਦੌਰਾਨ ਸੋਧੀ ਹੋਈ ਪੈਨਸ਼ਨ ਅਤੇ ਡੀ.ਆਰ. (DR) ਦੇ ਬਕਾਏ ਦੋ ਬਰਾਬਰ ਮਹੀਨਾਵਾਰ ਕਿਸ਼ਤਾਂ (ਫਰਵਰੀ 2025 ਅਤੇ ਮਾਰਚ 2025) ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣੇ ਸਨ।
  • 75 ਸਾਲ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 85 ਸਾਲ ਤੱਕ ਦੇ ਪੈਨਸ਼ਨਰ: ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵਿੱਤੀ ਸਾਲ 2025-26 ਦੌਰਾਨ 12 ਬਰਾਬਰ ਮਹੀਨਾਵਾਰ ਕਿਸ਼ਤਾਂ ਵਿੱਚ (ਅਪ੍ਰੈਲ 2025 ਤੋਂ ਮਾਰਚ 2026 ਤੱਕ) ਬਕਾਏ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣੇ ਸਨ।
  • 75 ਸਾਲ ਤੋਂ ਘੱਟ ਉਮਰ ਦੇ ਪੈਨਸ਼ਨਰ: ਇਹਨਾਂ ਲਈ 42 ਮਹੀਨਾਵਾਰ ਕਿਸ਼ਤਾਂ ਦਾ ਲੰਬਾ ਸ਼ਡਿਊਲ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ:
    • ਸਾਲ 2016 ਅਤੇ 2017 ਦੇ ਬਕਾਏ: 15 ਕਿਸ਼ਤਾਂ ਵਿੱਚ (ਅਪ੍ਰੈਲ 2025 ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ)।
    • ਸਾਲ 2018 ਅਤੇ 2019 ਦੇ ਬਕਾਏ: 18 ਕਿਸ਼ਤਾਂ ਵਿੱਚ (ਜੁਲਾਈ 2025 ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ)।
    • ਸਾਲ 2020 ਅਤੇ 30 ਜੂਨ 2021 ਤੱਕ ਦੇ ਬਕਾਏ: 9 ਕਿਸ਼ਤਾਂ ਵਿੱਚ (ਜਨਵਰੀ 2028 ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ)।
  • ਲੀਵ ਇਨਕੈਸ਼ਮੈਂਟ (Leave Encashment) ਦੇ ਬਕਾਏ: ਜਿਹੜੇ ਕਰਮਚਾਰੀ 01.01.2016 ਤੋਂ 30.06.2021 ਦਰਮਿਆਨ ਸੇਵਾਮੁਕਤ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 4 ਬਰਾਬਰ ਛਿਮਾਹੀ ਕਿਸ਼ਤਾਂ (ਅਪ੍ਰੈਲ 2025, ਅਕਤੂਬਰ 2025, ਅਪ੍ਰੈਲ 2026, ਅਕਤੂਬਰ 2026) ਵਿੱਚ ਭੁਗਤਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਸੀ।

ਭਾਗ 2: ਹਾਈਕੋਰਟ ਦੀਆਂ ਅਹਿਮ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਅਤੇ ਅੰਤਿਮ ਫੈਸਲਾ

5. ਅਦਾਲਤ ਦੀਆਂ ਸਖ਼ਤ ਟਿੱਪਣੀਆਂ: "ਡੀ.ਏ. ਕੋਈ ਭੀਖ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਕਾਨੂੰਨੀ ਹੱਕ ਹੈ"

ਮਾਣਯੋਗ ਅਦਾਲਤ ਨੇ ਦੋਵਾਂ ਧਿਰਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਤੇ ਸਖ਼ਤ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ। ਅਦਾਲਤ ਨੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਕਿ ਇਸ ਕੇਸ ਵਿੱਚ ਪੈਨਸ਼ਨਰਾਂ ਦੇ ਹੱਕਾਂ 'ਤੇ ਕੋਈ ਵਿਵਾਦ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਰਕਾਰ ਖੁਦ ਮੰਨਦੀ ਹੈ ਕਿ ਪੈਸੇ ਦੇਣੇ ਹਨ। ਅਸਲ ਮੁੱਦਾ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਕੀ ਸਰਕਾਰ ਕੈਬਨਿਟ ਦੇ ਫੈਸਲਿਆਂ ਅਤੇ ਪੇਅ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੀਆਂ ਸਿਫਾਰਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਅਣਮਿੱਥੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਲਟਕਾ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਅਦਾਲਤ ਨੇ ਇਸ ਦਾ ਜਵਾਬ 'ਨਹੀਂ' ਵਿੱਚ ਦਿੱਤਾ।

ਅਦਾਲਤ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਕੈਬਨਿਟ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਨੂੰ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਲਾਗੂ ਨਾ ਕਰਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਤਮਕ ਖਾਮੀ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਲੋਕ ਹਿੱਤਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਉੱਚ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੇ ਫੈਸਲੇ ਜ਼ਮੀਨੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਤਾਂ ਇਸ ਨਾਲ ਸਰਕਾਰੀ ਤੰਤਰ ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨ ਦੇ ਰਾਜ ਤੋਂ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਉੱਠ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਮਹਿੰਗਾਈ ਭੱਤੇ (DA) ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਬਾਰੇ ਵਿਸਤਾਰ ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਕਰਦਿਆਂ ਅਦਾਲਤ ਨੇ ਕਿਹਾ:

  • ਮਹਿੰਗਾਈ ਭੱਤਾ (DA) ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਪੈਨਸ਼ਨਰਾਂ ਦੀ ਤਨਖਾਹ ਦਾ ਇੱਕ ਅਨਿੱਖੜਵਾਂ ਅੰਗ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਮੁੱਖ ਮਕਸਦ ਵੱਧਦੀ ਮਹਿੰਗਾਈ ਕਾਰਨ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜੀਵਨ 'ਤੇ ਪੈਣ ਵਾਲੇ ਆਰਥਿਕ ਬੋਝ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣਾ ਹੈ।
  • ਜਦੋਂ ਮਹਿੰਗਾਈ ਵੱਧਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਪੈਸੇ ਦੀ ਖਰੀਦ ਸ਼ਕਤੀ ਘੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਡੀ.ਏ. ਇਹ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਜ਼ੁਰਗ ਪੈਨਸ਼ਨਰ ਆਪਣੀਆਂ ਬੁਨਿਆਦੀ ਲੋੜਾਂ ਜਿਵੇਂ ਭੋਜਨ, ਰਿਹਾਇਸ਼, ਸਿਹਤ ਸੰਭਾਲ ਆਦਿ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰ ਸਕਣ।
  • ਜੇਕਰ ਡੀ.ਏ. ਅਤੇ ਬਕਾਏ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ, ਤਾਂ ਇਸਦਾ ਪੂਰਾ ਮਕਸਦ ਹੀ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਡੀ.ਏ. ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਮੌਜੂਦਾ ਮਹਿੰਗਾਈ ਦਾ ਟਾਕਰਾ ਕਰਨਾ, ਨਾ ਕਿ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਪੈਸੇ ਮਿਲਣਾ।
  • ਅਦਾਲਤ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੇ ਆਰਟੀਕਲ 14 (ਬਰਾਬਰੀ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ) ਅਤੇ ਆਰਟੀਕਲ 21 (ਇੱਜ਼ਤ ਨਾਲ ਜਿਉਣ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ) ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ ਕਿ ਡੀ.ਏ. ਕੋਈ ਸਰਕਾਰੀ ਮਿਹਰਬਾਨੀ (Discretionary bounty) ਜਾਂ ਵਿੱਤੀ ਰਿਆਇਤ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਬਲਕਿ ਇਹ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਆਰਥਿਕ ਸੰਕਟ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਲਾਗੂ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਅਧਿਕਾਰ ਹੈ।

ਅਦਾਲਤ ਨੇ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਦੇ ਇੱਕ ਤਾਜ਼ਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਫੈਸਲੇ (State of West Bengal v. Confederation of State Government Employees, West Bengal, 2026) ਦਾ ਵੀ ਹਵਾਲਾ ਦਿੱਤਾ। ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਨੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਡੀ.ਏ. ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਇੱਕ ਕਾਨੂੰਨੀ ਹੱਕ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਵਾਰ ਇਹ ਹੱਕ ਸਾਬਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਰਕਾਰ "ਪੈਸੇ ਦੀ ਘਾਟ" ਜਾਂ "ਵਿੱਤੀ ਮਜਬੂਰੀ" ਦਾ ਬਹਾਨਾ ਲਗਾ ਕੇ ਇਸ ਤੋਂ ਭੱਜ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ।

6. ਹਾਈਕੋਰਟ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਫੈਸਲਾ ਅਤੇ ਰਾਹਤ

ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ, ਜਸਟਿਸ ਹਰਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ ਬਰਾੜ ਨੇ ਪੈਨਸ਼ਨਰਾਂ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਪੰਜ ਰਿੱਟ ਪਟੀਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਸਖ਼ਤ ਹਦਾਇਤਾਂ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀਆਂ:

  • ਬਕਾਇਆਂ ਦਾ ਤੁਰੰਤ ਭੁਗਤਾਨ: ਅਦਾਲਤ ਨੇ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਕਿ 13 ਫਰਵਰੀ 2025 ਨੂੰ ਕੈਬਨਿਟ ਵੱਲੋਂ ਪਾਸ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸ਼ਡਿਊਲ ਅਨੁਸਾਰ ਜਿੰਨੀਆਂ ਵੀ ਕਿਸ਼ਤਾਂ 28 ਫਰਵਰੀ 2025 ਤੱਕ ਬਕਾਇਆ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ 30 ਅਪ੍ਰੈਲ 2026 ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ-ਪਹਿਲਾਂ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਣ।
  • 6% ਵਿਆਜ: ਦੇਰੀ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਗਏ ਇਸ ਭੁਗਤਾਨ ਉੱਤੇ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ 6% ਸਾਲਾਨਾ ਵਿਆਜ ਵੀ ਦੇਣਾ ਪਵੇਗਾ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਲੀਵ ਇਨਕੈਸ਼ਮੈਂਟ (Leave Encashment) ਦੇ ਬਕਾਏ ਵੀ ਅਪ੍ਰੈਲ 2026 ਤੱਕ ਅਦਾ ਕੀਤੇ ਜਾਣ।
  • ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਦੇਰੀ ਕਰਨ 'ਤੇ 9% ਵਿਆਜ: ਅਦਾਲਤ ਨੇ ਸਖ਼ਤ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪੈਨਸ਼ਨਰਾਂ ਨੂੰ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਬਕਾਏ ਕੈਬਨਿਟ ਵੱਲੋਂ ਤੈਅ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸ਼ਡਿਊਲ (13.02.2025) ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਅਨੁਸਾਰ ਮਿਲਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਸਰਕਾਰ ਜਾਂ ਬੋਰਡ ਇਸ ਸ਼ਡਿਊਲ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੀ ਡਿਫਾਲਟ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਦੇਰੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੇਰੀ ਵਾਲੀ ਰਕਮ 'ਤੇ 9% ਸਾਲਾਨਾ ਵਿਆਜ ਅਦਾ ਕਰਨਾ ਪਵੇਗਾ।

ਹਾਈਕੋਰਟ ਵੱਲੋਂ ਬਕਾਏ ਅਤੇ DA ਦੇ ਭੁਗਤਾਨ ਦੇ ਸਖ਼ਤ ਹੁਕਮ

PB.JOBSOFTODAY.IN 'ਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰਿਪੋਰਟ

ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਹਾਈਕੋਰਟ ਨੇ 12 ਮਾਰਚ 2026 ਨੂੰ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਫੈਸਲਾ ਸੁਣਾਉਂਦਿਆਂ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ PSPCL ਦੇ ਪੈਨਸ਼ਨਰਾਂ ਨੂੰ ਵੱਡੀ ਰਾਹਤ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਮਾਣਯੋਗ ਜਸਟਿਸ ਹਰਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ ਬਰਾੜ ਨੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਮਹਿੰਗਾਈ ਭੱਤਾ (DA) ਕੋਈ ਖੈਰਾਤ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪੈਨਸ਼ਨਰਾਂ ਦਾ ਕਾਨੂੰਨੀ ਅਧਿਕਾਰ ਹੈ।

ਅਦਾਲਤ ਦੇ ਮੁੱਖ ਫੈਸਲੇ:

  • ਬਕਾਇਆ ਕਿਸ਼ਤਾਂ: 28 ਫਰਵਰੀ 2025 ਤੱਕ ਜਿੰਨੀਆਂ ਵੀ ਕਿਸ਼ਤਾਂ ਬਣਦੀਆਂ ਸਨ, ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ 30 ਅਪ੍ਰੈਲ 2026 ਤੱਕ ਜਾਰੀ ਕਰਨ ਦੇ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ।
  • ਵਿਆਜ: ਦੇਰੀ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਗਏ ਭੁਗਤਾਨ 'ਤੇ ਪੈਨਸ਼ਨਰਾਂ ਨੂੰ 6% ਸਾਲਾਨਾ ਵਿਆਜ ਮਿਲੇਗਾ।
  • ਡਿਫਾਲਟ 'ਤੇ ਜੁਰਮਾਨਾ: ਜੇਕਰ ਸਰਕਾਰ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਤੈਅ ਸ਼ਡਿਊਲ ਤੋਂ ਦੇਰੀ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ 9% ਸਾਲਾਨਾ ਵਿਆਜ ਦੇਣਾ ਪਵੇਗਾ।
  • ਸਾਰੇ ਪੈਨਸ਼ਨਰਾਂ ਲਈ ਲਾਭ: ਇਹ ਫੈਸਲਾ 'Judgment in Rem' ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਇਸਦਾ ਲਾਭ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਾਰੇ ਯੋਗ ਪੈਨਸ਼ਨਰਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲੇਗਾ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਅਦਾਲਤ ਗਏ ਹੋਣ ਜਾਂ ਨਹੀਂ।

ਭੁਗਤਾਨ ਦਾ ਸ਼ਡਿਊਲ (ਕੈਬਨਿਟ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਅਨੁਸਾਰ):

ਪੈਨਸ਼ਨਰ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਭੁਗਤਾਨ ਦੀ ਵਿਧੀ
85 ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੱਧ ਉਮਰ ਫਰਵਰੀ ਅਤੇ ਮਾਰਚ 2025 ਵਿੱਚ ਦੋ ਕਿਸ਼ਤਾਂ
75 ਤੋਂ 85 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਅਪ੍ਰੈਲ 2025 ਤੋਂ ਮਾਰਚ 2026 ਤੱਕ (12 ਕਿਸ਼ਤਾਂ)
75 ਸਾਲ ਤੋਂ ਘੱਟ ਉਮਰ 42 ਮਹੀਨਾਵਾਰ ਕਿਸ਼ਤਾਂ ਵਿੱਚ ਭੁਗਤਾਨ

ਅਦਾਲਤ ਦੀ ਸਖ਼ਤ ਟਿੱਪਣੀ: ਅਦਾਲਤ ਨੇ ਨੋਟ ਕੀਤਾ ਕਿ ਲਗਭਗ 35,000 ਪੈਨਸ਼ਨਰ ਆਪਣੇ ਹੱਕਾਂ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਦੁਨੀਆ ਤੋਂ ਚਲੇ ਗਏ ਹਨ। ਹੁਣ ਮੁੱਖ ਸਕੱਤਰ ਨੂੰ 3 ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪਾਲਣਾ ਰਿਪੋਰਟ ਦਾਇਰ ਕਰਨੀ ਪਵੇਗੀ।

7. ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਖ਼ੁਸ਼ਖ਼ਬਰੀ: ਇਹ ਫੈਸਲਾ ਸਾਰੇ ਪੈਨਸ਼ਨਰਾਂ 'ਤੇ ਲਾਗੂ ਹੋਵੇਗਾ (Judgment in Rem)

ਅਕਸਰ ਅਦਾਲਤੀ ਫੈਸਲੇ ਸਿਰਫ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ 'ਤੇ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਦਾਲਤ ਵਿੱਚ ਕੇਸ ਪਾਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਇਸ ਕੇਸ ਵਿੱਚ, ਹਾਈਕੋਰਟ ਨੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵੱਡਾ ਅਤੇ ਸ਼ਲਾਘਾਯੋਗ ਕਦਮ ਚੁੱਕਦੇ ਹੋਏ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਕਿ ਇਹ ਫੈਸਲਾ "ਜੱਜਮੈਂਟ ਇਨ ਰੈਮ" (Judgment in rem) ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰੇਗਾ।

ਇਸਦਾ ਸਿੱਧਾ ਅਰਥ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ, ਬੋਰਡਾਂ, ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਾਨੂੰਨੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਯੋਗ ਪੈਨਸ਼ਨਰਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਫੈਸਲੇ ਦਾ ਲਾਭ ਮਿਲੇਗਾ, ਭਾਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਾਈਕੋਰਟ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਕੀਤੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾ ਕੀਤੀ ਹੋਵੇ। ਅਦਾਲਤ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜਦੋਂ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਵਾਲੇ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਦੀ ਗੱਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਬਰਾਬਰੀ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ (Article 14) ਤਹਿਤ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਸਮਾਨ ਲਾਭ ਮਿਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਨਾਲ ਵਿਤਕਰਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਜੋ ਅਦਾਲਤ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਕਰਨ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਨਹੀਂ ਸਨ।

8. ਮੁੱਖ ਸਕੱਤਰ ਨੂੰ ਹਦਾਇਤਾਂ ਅਤੇ ਅਦਾਲਤ ਦੀ ਸਖ਼ਤੀ

ਅਦਾਲਤ ਨੇ ਨੋਟ ਕੀਤਾ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਭਰ ਦੇ ਪੈਨਸ਼ਨਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਬਕਾਏ ਨਾ ਮਿਲਣ ਕਾਰਨ ਭਾਰੀ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪੈ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਜਿਹੇ ਮਾਮਲੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਅਦਾਲਤ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਅਦਾਲਤ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸਕੱਤਰ (Chief Secretary) ਨੂੰ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੁਕਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਸਾਰੇ ਯੋਗ ਪੈਨਸ਼ਨਰਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲਾਭ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ ਜਾਣ।

ਮੁੱਖ ਸਕੱਤਰ ਨੂੰ ਇਸ ਆਰਡਰ ਦੀ ਕਾਪੀ ਮਿਲਣ ਦੀ ਮਿਤੀ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ-ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਅਧਿਕਾਰੀ ਦੇ ਹਲਫਨਾਮੇ (Affidavit) ਰਾਹੀਂ ਪਾਲਣਾ ਰਿਪੋਰਟ (Compliance Report) ਦਾਇਰ ਕਰਨ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਅਦਾਲਤ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਸਾਫ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਪੈਨਸ਼ਨਰ ਭਾਰਤੀ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੇ ਆਰਟੀਕਲ 215 ਤਹਿਤ ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਸਬੰਧਿਤ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਖਿਲਾਫ ਮਾਣਹਾਨੀ (Contempt proceedings) ਦੀ ਕਾਰਵਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਦੇ ਹੱਕਦਾਰ ਹੋਣਗੇ।

ਸਿੱਟਾ (Conclusion)

ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਹਾਈਕੋਰਟ ਦਾ ਇਹ ਫੈਸਲਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਬਜ਼ੁਰਗ ਪੈਨਸ਼ਨਰਾਂ ਲਈ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਚਾਨਣ ਦੀ ਕਿਰਨ ਬਣ ਕੇ ਆਇਆ ਹੈ ਜੋ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਮਿਹਨਤ ਦੀ ਕਮਾਈ ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਹੱਕਾਂ ਲਈ ਦਰ-ਦਰ ਦੀਆਂ ਠੋਕਰਾਂ ਖਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਅਦਾਲਤ ਨੇ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਕਿ ਸਰਕਾਰ ਆਪਣੇ ਸੇਵਾਮੁਕਤ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਆਪਣੀਆਂ ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਤੋਂ ਮੂੰਹ ਨਹੀਂ ਮੋੜ ਸਕਦੀ।

ਸਾਰੇ ਪੈਨਸ਼ਨਰਾਂ ਲਈ ਇਹ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਵਿਭਾਗਾਂ ਅਤੇ ਬੈਂਕਾਂ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਤਾਂ ਜੋ 30 ਅਪ੍ਰੈਲ 2026 ਤੱਕ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਬਕਾਏ ਅਤੇ ਵਿਆਜ ਦੀ ਰਕਮ ਸੁਚਾਰੂ ਢੰਗ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖਾਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਸਕੇ।

ਨੋਟ: ਨੌਕਰੀਆਂ, ਪੈਨਸ਼ਨ ਅਪਡੇਟਸ, ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਸਕੀਮਾਂ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਤੇ ਸਟੀਕ ਜਾਣਕਾਰੀਆਂ ਪਾਉਣ ਲਈ ਸਾਡੇ ਬਲੌਗ PB.JOBSOFTODAY.IN ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਹੋ। ਇਸ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਖ਼ਬਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀ ਪੈਨਸ਼ਨਰਾਂ, ਦੋਸਤਾਂ ਅਤੇ ਵਟਸਐਪ (WhatsApp) ਗਰੁੱਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸ਼ੇਅਰ ਕਰੋ ਤਾਂ ਜੋ ਹਰ ਇੱਕ ਯੋਗ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੱਕਾਂ ਬਾਰੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਮਿਲ ਸਕੇ।

Punjab Board 8th Class Result 2026 ( Out Soon) Date : Check PSEB Roll Number Wise Result @ pseb.ac.in

Punjab Board 8th Class Result 2026: Check PSEB Roll Number Wise Result @ pseb.ac.in

PB.JOBSOFTODAY.IN | Your Trusted Portal for Punjab Education News & Career Updates

Punjab Board 8th Class Result 2026: Check PSEB Roll Number Wise Result @ pseb.ac.in

Published on March 1, 2026 | By PB.JOBSOFTODAY.IN Editorial Team

The wait is almost over for lakhs of students! The Punjab School Education Board (PSEB) is gearing up to announce the Punjab Board 8th Class Result 2026. Following the successful completion of the examinations held between February 17 and February 27, 2026, students and parents are eagerly anticipating the outcome. The board will publish the official PSEB Class 8 result online through its official portal at pseb.ac.in.

In this comprehensive guide, we have crafted an ultimate resource covering everything you need to know about your board results. Whether you want to know how to check your PSEB 8th result 2026 roll number wise, understand the detailed grading system, or learn about the supplementary exams and re-evaluation processes, we have you covered. Let’s dive deep into the details so you are fully prepared when the results go live.

Table of Contents

📢 JOIN PUNJAB NEWS ONLINE

Get Latest Job, Result & Punjab Updates Instantly

1. PSEB 8th Class Result 2026 Highlights

To give you a quick overview, here are the core highlights of the PSEB 8th Class Examination and the upcoming results declaration. Understanding these key parameters ensures you are tracking the correct official channels.

Particulars Details
Exam Name PSEB 8th Class Examination 2026
Board Name Punjab School Education Board (PSEB)
Result Name PSEB 8th Result 2026
Expected Result Date 25 March 2026 to 3 April
Minimum Passing Marks 33% in aggregate and subject-wise
Official Website pseb.ac.in

2. Important Dates for Punjab Board 8th Result 2026

Staying updated with the timeline is vital. The board conducted the examinations in a well-structured format covering subjects like Mathematics, Science, Punjabi, and English. Below is the complete schedule of the events surrounding the 2026 board results:

Events Dates
PSEB 8th Class Exam Dates February 17 to 27, 2026
PSEB 8th Class Result Date 25 March 2026 to April 3
PSEB 8th Class Merit List Release March 2026
PSEB Class 8th Supplementary Exam Schedule May to June 2026
PSEB Class 8th Supplementary Exam Result August 2026

Pro Tip: Last year, the PSEB 8th result was declared on April 4, 2025, at 3:30 PM. We anticipate a similar early-April timeframe for 2026. Keep your roll numbers ready!

3. How to Check PSEB 8th Class Result 2026 Online

Checking your result online is the most direct and detailed method. When the results are declared, the official website might experience heavy traffic. However, following these straightforward steps will ensure you can access your scorecard seamlessly:

  • Step 1: Open your web browser and navigate to the official Punjab Board website: pseb.ac.in.
  • Step 2: On the homepage, look for the "Results" tab in the main navigation menu or search for the specific link that reads ‘PSEB 8th Class Result 2026’.
  • Step 3: You will be redirected to the result login portal. Here, you can choose to search by your Roll Number or by your Full Name.
  • Step 4: Enter your exact examination Roll Number or Name in the respective field. (If searching by name, a list of similar profiles will appear. Carefully select your profile based on your Father's/Mother's name).
  • Step 5: Click on the ‘Find Results’ or 'Submit' button.
  • Step 6: Your highly anticipated PSEB 8th Result 2026 scorecard will be displayed on the screen.
  • Step 7: Do not forget to download the PDF and take a printout or screenshot for immediate future reference until you receive the original marksheet from your school.

4. How to Check PSEB Class 8 Result via SMS (Offline)

In 2026, technology is on your side, but server crashes can still happen. If the official PSEB website (pseb.ac.in) becomes temporarily unavailable due to lakhs of students checking simultaneously, you do not need to panic. The board provides a reliable offline SMS service.

To get your result directly to your mobile inbox, simply follow this format:

Open your messaging app, type: PB8 <Your Examination Roll Number>

Send the message to: 5676750

Within minutes, you will receive a text message containing your subject-wise marks, aggregate score, and qualifying status.

5. Details Mentioned on Class 8th PSEB Result Marksheet

Once you access your digital marksheet, it is crucial to verify the accuracy of the printed details. The online result PDF acts as a provisional scorecard. You should meticulously check the following fields:

  • Board Name: Punjab School Education Board
  • Result Name: 8th Class Examination Result 2026
  • Student Information: Your Full Name, Father's Name, Mother's Name, and Date of Birth.
  • Academic Details: Roll Number, School Name/District, and Category.
  • Performance Metrics: Subject-wise marks/grades obtained (e.g., in Mathematics, Science, Punjabi).
  • Final Outcome: Aggregate marks, overall grade, and Qualifying Status (Pass/Fail).

Important Note: If you spot a spelling error in your name or any discrepancy in the marks, immediately report it to your school administration so they can raise a correction request with the board.

6. Punjab Board 8th Result Grading System

The Punjab Board employs a structured grading system to evaluate students' performance, ranging from an exceptional 'A+' down to 'D'. Understanding this framework helps you decode your exact academic standing.

Marks Range Grade Awarded
>90 TO <=100 A+
>80 TO <=90 A
>70 TO <=80 B+
>60 TO <=70 B
>50 TO <=60 C+
>40 TO <=50 C
>01 TO <=40 D

7. Re-evaluation Process of Punjab Board 8th Result 2026

What if you perform exceptionally well in your preparations but your results do not reflect your hard work? The PSEB provides an official route to address this. Students who are not satisfied with their marks can opt for the re-evaluation or rechecking of their answer sheets.

Shortly after the declaration of the main results in April 2026, the board will open the window for scrutiny applications. Interested candidates must contact their respective schools to acquire the application form, pay the requisite fee, and submit the details for verification. The PSEB 8th Class revaluation results are expected to be announced in June 2026.

8. PSEB Class 8th Supplementary Exams & Result 2026

Do not be disheartened if you fail to secure the minimum passing criteria (33%) in one or two subjects. The board offers a "second chance" to save your academic year through the PSEB Class 8th Supplementary Examination.

  • Application: Forms will be available via schools shortly after the April result announcement.
  • Exam Dates: The re-exams are scheduled to take place between May and June 2026.
  • Supplementary Results: The board will evaluate the papers and release the supplementary results by August 2026.

9. Previous Years' Statistics & PSEB 8th Toppers

Analyzing historical data provides context to the competitive landscape of the Punjab Board exams. The PSEB will publish the 2026 statistics alongside the result, but let's take a look at the impressive metrics from the recent past to understand the trends.

PSEB Class 8th Statistics for 2025

  • Total students appeared: 2,90,471
  • Number of students passed: 2,82,627
  • Overall passing percentage: 97.30%
  • Girls' pass percentage: 98.9%
  • Boys' pass percentage: 96.49%

PSEB Class 8th Topper List (2025 Reference)

The merit list celebrates the highest achievers in the state. Last year, the competition was incredibly fierce at the top:

Rank Name of the Topper Total Marks Percentage
1st Punit Verma 600/600 100%
2nd Navjot Kaur 600/600 100%
3rd Navjot Kaur 599/600 99.83%

The dedication of these students is a massive inspiration for the 2026 batch. We will update the 2026 Toppers List right here on PB.JOBSOFTODAY.IN as soon as the board issues the official merit release!

10. Frequently Asked Questions (FAQs)

Q: Where can students check their Punjab board result 2026?
A: Students can visit the official website, pseb.ac.in, to access the PSEB 8th result 2026 easily via their mobile devices or computers.
Q: What are the credentials required to check the PSEB 8th result?
A: Students must enter their Roll Number or their Full Name in the result login window to access their online marksheet.
Q: What is the passing criteria for the Punjab Board 8th Exam?
A: Students are required to score a minimum of 33 percent marks both in aggregate and in individual subjects to achieve a passing status.
Q: What to do if my name is wrong in PSEB 8th result 2026?
A: Students can contact the board officials directly or reach out to their respective school authorities to initiate an official correction process for any discrepancies on the marksheet.
Q: Can I check my PSEB class 8th result without the internet?
A: Yes! You can use the SMS facility. Type PB8 [Roll Number] and send it to 5676750 to get your result delivered to your phone.

Stay tuned to PB.JOBSOFTODAY.IN for the most accurate, real-time updates regarding Punjab Board Exams, Merit Lists, and Educational News. Best of luck to all the students!

```

PSEB Class 10 Result 2026 (OUT Soon): Punjab Board 10th Result Date, Direct Link at pseb.ac.in

PSEB Class 10 Result 2026 (OUT Soon): Punjab Board 10th Result Date, Direct Link at pseb.ac.in

PSEB Class 10 Result 2026 (OUT Soon): Punjab Board 10th Result Date, Direct Link at pseb.ac.in

The PSEB Class 10 Result 2026 will be released soon by the Punjab School Education Board (PSEB). Students who appeared in the Punjab Board matric examination are eagerly waiting for the Punjab Board 10th Result 2026. Once announced, students can check the PSEB 10th Result 2026 online at the official website pseb.ac.in using their roll number.

PSEB Class 10 Result 2026 Punjab Board 10th Result Date Direct Link

Every year lakhs of students appear in the Punjab Board matric exam. The PSEB Matric Result 2026 will display subject-wise marks, total marks and pass status of students. The online result will act as a provisional marksheet until the original marksheet is issued by the school.

Table of Contents

PSEB Class 10 Result 2026 Overview

Exam Name PSEB Matric Examination 2026
Board Name Punjab School Education Board (PSEB)
Class Class 10
Result Name PSEB Class 10 Result 2026
Result Status Expected Soon
Expected Result Date May 2026
Official Website https://www.pseb.ac.in

PSEB 10th Result 2026 Date and Time

The Punjab School Education Board is expected to announce the PSEB Class 10 Result 2026 in May 2026. Students searching for the PSEB 10th Result 2026 date should keep checking the official website pseb.ac.in for the latest updates.

Result Direct Link
PSEB Class 10 Result 2026 Available Soon at pseb.ac.in

How to Check PSEB 10th Result 2026 Online

  1. Visit the official website pseb.ac.in
  2. Click on the link “PSEB Class 10 Result 2026”
  3. Enter your roll number
  4. Click submit
  5. Your Punjab Board 10th Result 2026 will appear
  6. Download the marksheet

Join WhatsApp channel for more updates.

India Results PSEB Class 10 Result 2026

Many students also search for the India Results PSEB Class 10 Result 2026 to check their Punjab Board matric result. IndiaResults is a popular third-party result portal where students can check various board exam results including the PSEB 10th Result 2026.

Once the Punjab School Education Board declares the PSEB Class 10 Result 2026, the result may also be available on the IndiaResults portal. Students can search their Punjab Board 10th Result 2026 using their roll number or name on the IndiaResults website.

Website Purpose
pseb.ac.in Official Punjab Board Result Website
indiaresults.com Third Party Result Checking Portal

However, students are advised to check the PSEB Class 10 Result 2026 from the official Punjab School Education Board website to ensure the accuracy of their marks and personal details.

Details Mentioned on PSEB 10th Marksheet 2026

After checking the PSEB Class 10 Result 2026, students should carefully verify all the information mentioned on the provisional marksheet. The online marksheet of the Punjab Board 10th Result 2026 will contain important academic details of the candidate.

  • Student Name
  • Roll Number
  • Father's Name
  • Mother's Name
  • School Name
  • Subject Wise Marks
  • Total Marks Obtained
  • Grade / Division
  • Result Status (Pass / Fail)

Students should immediately report any discrepancy in the PSEB Matric Result 2026 marksheet to their respective schools for correction.

PSEB 10th Result 2026 Roll Number Wise

The easiest way to check the PSEB Class 10 Result 2026 is through the roll number provided on the admit card. Students can access their Punjab Board 10th Result roll number wise through the official PSEB result portal.

Once the result is declared, the PSEB 10th Result 2026 roll number wise link will be activated on the official website. Students only need to enter their roll number to view their marks and result status.

Result Mode Details
Roll Number Wise Available on official website pseb.ac.in
Name Wise Result May be available through third party portals

PSEB Class 10 Result 2026 Name Wise

Many students also search for the PSEB Class 10 Result 2026 name wise. Although the Punjab School Education Board generally provides the result through roll number login, some educational portals may provide the Punjab Board 10th Result 2026 name wise search facility.

Students should always prefer checking the PSEB 10th Result 2026 through the official website to ensure the accuracy of their marks and personal details.

PSEB 10th Result 2026 Pass Percentage

The PSEB Class 10 Result 2026 pass percentage will be announced along with the declaration of the Punjab Board result. The board will release the overall pass percentage, gender wise pass percentage, and district wise performance statistics.

These statistics provide insights into the performance of students in the Punjab Board Matric Examination 2026.

Previous Year Pass Percentage

Year Pass Percentage
2025 97.24%
2024 97.56%
2023 97.54%

Experts expect the PSEB 10th Result 2026 pass percentage to remain above 97% based on previous trends.

PSEB 10th Topper List 2026

Along with the declaration of the PSEB Class 10 Result 2026, the Punjab School Education Board will also release the PSEB 10th Topper List 2026. The topper list contains the names of students who secured the highest marks in the matric examination.

Rank Student Name Marks
1 To be announced --
2 To be announced --
3 To be announced --

The PSEB merit list 2026 will also highlight the district wise toppers and highest scoring schools across Punjab.

Useful Links for PSEB Students

  • PSEB Class 10 English Guess Paper 2026
  • PSEB Class 10 Hindi Guess Paper 2026
  • PSEB Class 10 Punjabi Guess Paper 2026
  • PSEB Date Sheet 2026

Students preparing for the upcoming examinations should regularly visit our website for the latest updates regarding PSEB Class 10 Result 2026, guess papers, and important education news.

PSEB 10th Rechecking / Revaluation Form 2026

Students who are not satisfied with their marks in the PSEB Class 10 Result 2026 can apply for the rechecking or revaluation process. The Punjab School Education Board allows students to request re-evaluation of their answer sheets after the declaration of the Punjab Board 10th Result 2026.

The PSEB 10th rechecking form 2026 will be available online on the official website. Students must submit the application form along with the required fee within the prescribed time period.

  • Application Mode – Online
  • Official Website – pseb.ac.in
  • Service – Rechecking / Revaluation
  • Result Update – After verification of answer sheets

PSEB 10th Compartment Exam 2026

Students who fail in one or more subjects in the PSEB Class 10 Result 2026 will get an opportunity to appear in the compartment examination. The PSEB 10th compartment exam 2026 helps students save their academic year.

The Punjab School Education Board will release the compartment exam schedule soon after the declaration of the PSEB Matric Result 2026. Students must fill out the compartment exam form through their respective schools.

About Punjab School Education Board (PSEB)

The Punjab School Education Board (PSEB) is responsible for conducting school level examinations in the state of Punjab. Established in 1969, the board conducts examinations for Class 5, Class 8, Class 10, and Class 12 students every year.

The board is also responsible for publishing the PSEB Class 10 Result, preparing textbooks, and maintaining academic standards in schools across Punjab. The official website of the board is pseb.ac.in.

PSEB Class 10 Result 2026 FAQs

When will PSEB Class 10 Result 2026 be declared?

The PSEB Class 10 Result 2026 is expected to be announced in May 2026 on the official website of Punjab School Education Board.

How can I check Punjab Board 10th Result 2026?

Students can check the Punjab Board 10th Result 2026 by visiting the official website pseb.ac.in and entering their roll number.

What details are required to check PSEB 10th Result 2026?

Students need their roll number mentioned on the admit card to check the PSEB 10th Result 2026.

Can I check PSEB Class 10 Result 2026 name wise?

The Punjab School Education Board usually provides results through roll number login. Some educational websites may provide PSEB result name wise search options.

What is the official website of Punjab Board result?

The official website to check the PSEB Class 10 Result 2026 is https://www.pseb.ac.in.

Join WhatsApp channel for more updates.

TEHSIL TRANSFER: ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ 35 ਤਹਿਸੀਲਦਾਰਾਂ ਦੇ ਤਬਾਦਲੇ

PSEB Class 10 Science Guess Paper 2026 | Important Questions, MCQs, 2 Marks, 5 Marks | Punjab News Online

PSEB Class 10 Science Guess Paper 2026 | Important Questions, MCQs, 2 Marks, 5 Marks | Punjab News Online

PSEB Class 10 Science Guess Paper 2026 – Important Questions, MCQs, 2 Marks & 5 Marks

Punjab School Education Board (PSEB) Class 10 Science exam March 2026 is approaching. Students are searching for the most important questions, guess papers and MCQs to score high marks.

To help students prepare effectively, we have compiled a complete collection of PSEB Class 10 Science Guess Papers 2026, including MCQs, 2 marks questions, 3 marks questions and 5 marks long answer questions.

Join WhatsApp channel for more updates.

Table of Contents

PSEB Class 10 Science Guess Papers 2026

Guess papers are very helpful because they are prepared according to the latest PSEB syllabus and previous year question papers. Practicing these papers improves confidence and helps students understand the exam pattern.

Guess Paper Download Link
PSEB Class 10 Science Guess Paper 2025-26 Open Guess Paper
PSEB Science Guess Paper March 2026 Set 2 Open Guess Paper
PSEB Science Guess Paper Set 3 March 2026 Open Guess Paper

PSEB Class 10 Science MCQs Quiz

MCQs are very important because many questions in the board exam are asked in objective format. Practice these quizzes to improve accuracy.

MCQ Quiz Link
Science Quiz MCQs (1-30) Part 1 Start Quiz
Science Quiz MCQs Part 2 Start Quiz

PSEB Class 10 Science 2 Marks Important Questions

Short answer questions carry significant marks in the PSEB exam. Students should prepare these questions thoroughly.

2 Marks Question Sets Link
2 Marks Questions with Answers View Questions
2 Marks Questions Set 2 View Questions
2 Marks Questions Set 4 View Questions

3 Marks & 5 Marks Important Questions

Long answer questions are crucial for scoring high marks. Students should practice diagrams, explanations and scientific concepts.

Question Type Link
3 Marks Questions with Answers Read Questions
5 Marks Questions with Answers Read Questions

Preparation Tips for PSEB Class 10 Science Exam

  • Study all chapters according to the latest PSEB syllabus.
  • Practice diagrams from Physics, Chemistry and Biology.
  • Revise formulas and definitions regularly.
  • Solve previous year question papers.
  • Practice MCQs and short answer questions daily.

Frequently Asked Questions (FAQs)

What is the best way to prepare for PSEB Class 10 Science exam?

Students should focus on important questions, practice MCQs, revise diagrams and solve guess papers.

Are guess papers useful for board exams?

Yes, guess papers are prepared according to exam trends and help students understand the pattern of the board exam.

Where can I download PSEB Class 10 Science Guess Paper 2026?

You can download the latest guess papers and important questions from our website pb.jobsoftoday.in.

Conclusion

Preparing with PSEB Class 10 Science Guess Papers 2026, MCQs quizzes, 2 marks questions and 5 marks questions will help students perform better in the board exam.

Students should practice all the resources provided above and revise regularly to achieve high marks in the PSEB Class 10 Science examination.

PSEB CLASS 10 SCIENCE 5 MARKS QUESTIONS WITH ANSWERS

ਜਮਾਤ 10ਵੀਂ ਵਿਗਿਆਨ - ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ 5 ਅੰਕਾਂ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ

ਜਮਾਤ 10ਵੀਂ ਵਿਗਿਆਨ: ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ 5-ਅੰਕਾਂ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ (Long Questions)

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 1. ਓਹਮ ਦਾ ਨਿਯਮ ਕੀ ਹੈ? ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਿਵੇਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ?
ਉੱਤਰ: ਓਹਮ ਦਾ ਨਿਯਮ (Ohm's Law): ਇਸ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਕਿਸੇ ਬਿਜਲਈ ਸਰਕਟ ਵਿੱਚ ਧਾਤ ਦੀ ਤਾਰ ਦੇ ਸਿਰਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ ਅੰਤਰ (V) ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਣ ਵਾਲੀ ਬਿਜਲਈ ਧਾਰਾ (I) ਦੇ ਸਿੱਧਾ ਅਨੁਪਾਤੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਬਸ਼ਰਤੇ ਤਾਪਮਾਨ ਸਮਾਨ ਰਹੇ। ਭਾਵ V ∝ I ਜਾਂ V = IR (ਜਿੱਥੇ R ਤਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧ ਹੈ)।

ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ ਪੁਸ਼ਟੀ:
  1. ਅਸੀਂ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧ (R) ਨੂੰ ਜੋੜਕ ਤਾਰਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਬੈਟਰੀ, ਵੋਲਟਮੀਟਰ (V) ਅਤੇ ਐੱਮਮੀਟਰ (A) ਨਾਲ ਸਰਕਟ ਵਿੱਚ ਜੋੜਦੇ ਹਾਂ।
  2. ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ ਅੰਤਰ (ਸੈੱਲਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਧਾ ਕੇ) ਲਈ ਅਸੀਂ ਵੋਲਟਮੀਟਰ (V) ਅਤੇ ਐੱਮਮੀਟਰ (A) ਦੀਆਂ ਪੜ੍ਹਤਾਂ ਨੋਟ ਕਰਦੇ ਹਾਂ।
  3. ਅਸੀਂ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਹਰੇਕ ਵਾਰ ਵੋਲਟੇਜ (V) ਅਤੇ ਕਰੰਟ (I) ਦਾ ਅਨੁਪਾਤ (V/I) ਸਥਿਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
  4. ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ V ਅਤੇ I ਵਿਚਕਾਰ ਗ੍ਰਾਫ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਇਹ ਇੱਕ ਸਿੱਧੀ ਰੇਖਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਓਹਮ ਦੇ ਨਿਯਮ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਪ੍ਰਸ਼ਨ 2. (ੳ) ਕਿਸੇ ਚਾਲਕ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧ ਕਿਹੜੇ ਕਾਰਕਾਂ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ? (ਅ) ਬਿਜਲਈ ਧਾਰਾ ਦੀ SI ਇਕਾਈ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਲਿਖੋ।
ਉੱਤਰ: (ੳ) ਚਾਲਕ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਕਾਰਕਾਂ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ:
  1. ਚਾਲਕ ਦੀ ਲੰਬਾਈ (Length): ਪ੍ਰਤੀਰੋਧ ਚਾਲਕ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਦੇ ਸਿੱਧਾ ਅਨੁਪਾਤੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ (R ∝ l)। ਤਾਰ ਜਿੰਨੀ ਲੰਬੀ ਹੋਵੇਗੀ, ਪ੍ਰਤੀਰੋਧ ਓਨਾ ਹੀ ਵੱਧ ਹੋਵੇਗਾ।
  2. ਪਰਿਖੇਤਰ ਕਾਟ ਦਾ ਖੇਤਰਫਲ (Area of Cross-section): ਪ੍ਰਤੀਰੋਧ ਚਾਲਕ ਦੀ ਮੋਟਾਈ ਦੇ ਉਲਟ ਅਨੁਪਾਤੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ (R ∝ 1/A)। ਭਾਵ ਮੋਟੀ ਤਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧ ਪਤਲੀ ਤਾਰ ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
  3. ਚਾਲਕ ਪਦਾਰਥ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ (Nature of Material): ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਦਾਰਥਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਤਾਂਬਾ, ਐਲੂਮੀਨੀਅਮ, ਲੋਹਾ) ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
  4. ਤਾਪਮਾਨ (Temperature): ਤਾਪਮਾਨ ਵਧਣ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਧਾਤਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧ ਵੱਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
(ਅ) ਬਿਜਲਈ ਧਾਰਾ ਦੀ SI ਇਕਾਈ: ਬਿਜਲਈ ਧਾਰਾ ਦੀ SI ਇਕਾਈ ਐਂਪੀਅਰ (Ampere) ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਚਾਲਕ ਵਿੱਚੋਂ ਪ੍ਰਤੀ ਸੈਕਿੰਡ ਇੱਕ ਕੂਲਮ ਚਾਰਜ ਪ੍ਰਵਾਹਿਤ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਬਿਜਲਈ ਧਾਰਾ ਦੀ ਮਾਤਰਾ 1 ਐਂਪੀਅਰ (1A) ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਪ੍ਰਸ਼ਨ 3. ਰਸਾਇਣਕ ਅਤੇ ਭੌਤਿਕ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਧਾਤਾਂ ਅਤੇ ਅਧਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ ਦੱਸੋ।
ਉੱਤਰ: ਰਸਾਇਣਕ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ:
ਧਾਤਾਂ (Metals) ਅਧਾਤਾਂ (Non-Metals)
1. ਧਾਤਾਂ ਆਕਸੀਜਨ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਖਾਰੀ (Basic) ਆਕਸਾਈਡ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। 1. ਅਧਾਤਾਂ ਤੇਜ਼ਾਬੀ (Acidic) ਜਾਂ ਉਦਾਸੀਨ ਆਕਸਾਈਡ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।
2. ਇਹ ਪਤਲੇ ਤੇਜ਼ਾਬਾਂ ਨਾਲ ਕਿਰਿਆ ਕਰਕੇ ਹਾਈਡਰੋਜਨ (H₂) ਗੈਸ ਵਿਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। 2. ਇਹ ਪਤਲੇ ਤੇਜ਼ਾਬਾਂ ਨਾਲ ਕਿਰਿਆ ਕਰਕੇ ਹਾਈਡਰੋਜਨ (H₂) ਗੈਸ ਵਿਸਥਾਪਿਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀਆਂ।
3. ਇਹ ਇਲੈਕਟ੍ਰਾਨ ਗੁਆ ਕੇ ਧਨ (+) ਆਇਨ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। 3. ਇਹ ਇਲੈਕਟ੍ਰਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਰਿਣ (-) ਆਇਨ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।
4. ਇਹ ਲਘੂਕਾਰਕ (Reducing agents) ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। 4. ਇਹ ਆਕਸੀਕਾਰਕ (Oxidising agents) ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।

ਭੌਤਿਕ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ:
ਧਾਤਾਂ (Metals) ਅਧਾਤਾਂ (Non-Metals)
1. ਧਾਤਾਂ ਖਿਚੀਣਯੋਗ (Ductile) ਅਤੇ ਕੁਟੀਣਯੋਗ (Malleable) ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। 1. ਅਧਾਤਾਂ ਭੁਰਭੁਰੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ (ਇਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਤਾਰਾਂ ਜਾਂ ਚਾਦਰਾਂ ਨਹੀਂ ਬਣਦੀਆਂ)।
2. ਇਹ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਿਜਲੀ ਅਤੇ ਤਾਪ ਦੀਆਂ ਸੁਚਾਲਕ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। 2. ਇਹ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਿਜਲੀ ਅਤੇ ਤਾਪ ਦੀਆਂ ਕੁਚਾਲਕ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
3. ਧਾਤਾਂ ਦਾ ਪਿਘਲਾਉ ਅੰਕ ਅਤੇ ਉਬਾਲ ਅੰਕ ਕਾਫੀ ਉੱਚਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 3. ਅਧਾਤਾਂ ਦਾ ਪਿਘਲਾਉ ਅੰਕ ਅਤੇ ਉਬਾਲ ਅੰਕ ਘੱਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਸ਼ਨ 4. ਅਲਿੰਗੀ ਪ੍ਰਜਨਨ (Asexual Reproduction) ਤੋਂ ਕੀ ਭਾਵ ਹੈ? ਇਸ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਬਾਰੇ ਸੰਖੇਪ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿਓ।
ਉੱਤਰ: ਅਲਿੰਗੀ ਪ੍ਰਜਨਨ: ਪ੍ਰਜਨਨ ਦੀ ਉਹ ਵਿਧੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਹੀ ਜਨਕ (ਮਾਤਾ ਜਾਂ ਪਿਤਾ) ਤੋਂ ਨਵੇਂ ਜੀਵ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਲਿੰਗੀ ਪ੍ਰਜਨਨ ਅਖਵਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਲਿੰਗੀ ਸੈੱਲ (ਯੁਗਮਕ) ਨਹੀਂ ਬਣਦੇ।

ਅਲਿੰਗੀ ਪ੍ਰਜਨਨ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਕਿਸਮਾਂ:
  1. ਵਿਖੰਡਨ (Fission): ਇਸ ਵਿਧੀ ਵਿੱਚ ਜਨਕ ਜੀਵ ਦੋ ਜਾਂ ਦੋ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੰਤਾਨ ਸੈੱਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਅਮੀਬਾ ਵਿੱਚ ਦੋ-ਖੰਡਨ (Binary Fission) ਅਤੇ ਪਲਾਜ਼ਮੋਡੀਅਮ ਵਿੱਚ ਬਹੁ-ਖੰਡਨ (Multiple Fission)।
  2. ਖੰਡਨ (Fragmentation): ਸਪਾਇਰੋਗਾਈਰਾ (Spirogyra) ਵਰਗੇ ਜੀਵ ਪੂਰੇ ਵਿਕਾਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਛੋਟੇ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹਰੇਕ ਟੁਕੜੇ ਤੋਂ ਨਵਾਂ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
  3. ਪੁਨਰ-ਸਿਰਜਣਾ (Regeneration): ਕਿਸੇ ਜੰਤੂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨਾਲੋਂ ਅਲੱਗ ਹੋਏ ਜਾਂ ਕੱਟੇ ਹੋਏ ਹਿੱਸੇ ਤੋਂ ਪੂਰਨ ਜੰਤੂ ਦੇ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਣ ਨੂੰ ਪੁਨਰ-ਸਿਰਜਣਾ ਆਖਦੇ ਹਨ (ਜਿਵੇਂ ਹਾਈਡਰਾ, ਪਲੈਨੇਰੀਆ)।
  4. ਬੀਜਾਣੂ ਨਿਰਮਾਣ (Spore Formation): ਉੱਲੀ (Fungi) ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਬੀਜਾਣੂ (Spores) ਬਣਦੇ ਹਨ ਜੋ ਅਨੁਕੂਲ ਹਾਲਤਾਂ ਮਿਲਣ ਤੇ ਪੁੰਗਰ ਕੇ ਨਵੇਂ ਜੀਵ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ।
  5. ਬਡਿੰਗ (Budding): ਜਨਕ ਜੀਵ ਦੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਇੱਕ ਉਭਾਰ (ਬਡ ਜਾਂ ਕਲੀ) ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ ਜੋ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋ ਕੇ ਨਵਾਂ ਜੀਵ ਬਣਦਾ ਹੈ (ਜਿਵੇਂ ਖਮੀਰ/Yeast, ਹਾਈਡਰਾ)।
  6. ਕਾਇਕ ਪ੍ਰਜਨਨ (Vegetative Propagation): ਇਸ ਵਿਧੀ ਰਾਹੀਂ ਪੌਦੇ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ, ਤਣੇ ਜਾਂ ਪੱਤਿਆਂ (ਕਾਇਕ ਭਾਗਾਂ) ਤੋਂ ਨਵੇਂ ਪੌਦੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ (ਜਿਵੇਂ ਗੁਲਾਬ ਦੀ ਕਲਮ, ਆਲੂ)।
ਪ੍ਰਸ਼ਨ 5. ਫੁੱਲ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਾਗਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰੋ। (Parts of a Flower)
ਉੱਤਰ: ਫੁੱਲ ਪੌਦੇ ਦਾ ਮੁੱਖ ਪ੍ਰਜਨਨ ਅੰਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਮੁੱਖ ਭਾਗ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਹਨ:
  1. ਹਰੀਆਂ ਪੱਤੀਆਂ (Sepals): ਇਹ ਫੁੱਲ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਬਾਹਰੀ ਭਾਗ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਫੁੱਲ ਕਲੀ (Bud) ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਹਰਾ ਭਾਗ ਇਸ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
  2. ਰੰਗਦਾਰ ਪੱਤੀਆਂ (Petals): ਇਹ ਫੁੱਲ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਆਕਰਸ਼ਕ ਭਾਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਭਾਗ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕੰਮ ਪਰਾਗਣ ਕਿਰਿਆ ਲਈ ਕੀਟਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਤਿਤਲੀਆਂ, ਭੌਰੇ) ਨੂੰ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਇਹ ਫੁੱਲ ਨੂੰ ਸੁੰਦਰਤਾ ਵੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।
  3. ਪੁੰਕੇਸਰ (Stamen): ਇਹ ਫੁੱਲ ਦਾ 'ਨਰ ਪ੍ਰਜਨਨ ਭਾਗ' ਹੈ। ਇਸਦੇ ਦੋ ਮੁੱਖ ਹਿੱਸੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ- ਪਰਾਗਕੋਸ਼ ਅਤੇ ਫਿਲਾਮੈਂਟ। ਪਰਾਗਕੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਪਰਾਗ-ਕਣ (Pollen grains) ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਨਰ ਜਣਨ ਸੈੱਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
  4. ਇਸਤਰੀ ਕੇਸਰ (Carpel / Pistil): ਇਹ ਫੁੱਲ ਦਾ 'ਮਾਦਾ ਪ੍ਰਜਨਨ ਭਾਗ' ਹੈ ਜੋ ਫੁੱਲ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਵਿਚਕਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਹਿੱਸੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ- ਸਟਿਗਮਾ, ਸਟਾਇਲ ਅਤੇ ਅੰਡਕੋਸ਼। ਅੰਡਕੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਬੀਜ-ਅੰਡ (Ovules) ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਦਾ ਜਣਨ ਸੈੱਲ (ਅੰਡਾ) ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਨਿਸ਼ੇਚਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅੰਡਕੋਸ਼ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋ ਕੇ 'ਫਲ' ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬੀਜ-ਅੰਡ 'ਬੀਜ' ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਪ੍ਰਸ਼ਨ 6. ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਮਾਦਾ ਪ੍ਰਜਨਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀ (Female Reproductive System) ਦੇ ਮੁੱਖ ਭਾਗਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰੋ।
ਉੱਤਰ: ਮਨੁੱਖੀ ਮਾਦਾ ਪ੍ਰਜਨਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਮੁੱਖ ਭਾਗ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਹਨ:
  1. ਅੰਡਕੋਸ਼ (Ovaries): ਮਾਦਾ ਪ੍ਰਜਨਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ ਅੰਡਕੋਸ਼ ਦਾ ਇੱਕ ਜੋੜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕੰਮ ਮਾਦਾ ਜਣਨ ਸੈੱਲਾਂ (ਅੰਡਾਣੂਆਂ) ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਹ ਲਿੰਗੀ ਹਾਰਮੋਨ (ਐਸਟਰੋਜਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਜੈਸਟਰੋਨ) ਵੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਲੜਕੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਅ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ।
  2. ਅੰਡ ਵਹਿਣੀ (Fallopian Tubes): ਇਹ ਪਤਲੀਆਂ ਨਲੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਅੰਡਕੋਸ਼ ਤੋਂ ਬੱਚੇਦਾਨੀ ਤੱਕ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਨਰ ਅਤੇ ਮਾਦਾ ਸੈੱਲਾਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ੇਚਨ (Fertilization) ਕਿਰਿਆ ਇਸੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਅੰਡਾ ਜਾਂ ਯੁਗਮਜ ਬੱਚੇਦਾਨੀ ਵੱਲ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
  3. ਬੱਚੇਦਾਨੀ (Uterus): ਇਹ ਇੱਕ ਨਾਸ਼ਪਾਤੀ ਦੇ ਆਕਾਰ ਵਾਲੀ ਲਚਕੀਲੀ ਥੈਲੀਨੁਮਾ ਰਚਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅੰਡ ਵਹਿਣੀ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ੇਚਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਭਰੂਣ (Embryo) ਬੱਚੇਦਾਨੀ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਇੱਥੇ ਹੀ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਬੱਚਾ 'ਔਲ (Placenta)' ਰਾਹੀਂ ਮਾਂ ਦੇ ਖੂਨ ਤੋਂ ਇੱਥੇ ਹੀ ਪੋਸ਼ਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
  4. ਸਰਵਿਕਸ ਅਤੇ ਯੋਨੀ (Cervix and Vagina): ਬੱਚੇਦਾਨੀ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਸਰਵਿਕਸ ਰਾਹੀਂ ਯੋਨੀ ਵਿੱਚ ਖੁੱਲ੍ਹਦੀ ਹੈ। ਨਰ-ਮਾਦਾ ਦੇ ਸੰਜੋਗ ਸਮੇਂ ਸ਼ੁਕਰਾਣੂ (Sperms) ਯੋਨੀ ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਦਾਖਲ ਹੋ ਕੇ ਅੰਡ ਵਹਿਣੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ। ਪੂਰੇ ਵਿਕਾਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਮਾਰਗ ਬੱਚੇ ਦੇ ਜਨਮ ਦਾ ਰਸਤਾ (Birth canal) ਵੀ ਬਣਦਾ ਹੈ।

SET 2

ਜਮਾਤ 10ਵੀਂ ਵਿਗਿਆਨ - ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ 5 ਅੰਕਾਂ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ (ਭਾਗ 2)

ਜਮਾਤ 10ਵੀਂ ਵਿਗਿਆਨ: ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ 5-ਅੰਕਾਂ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ (ਭਾਗ 2)

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 7. ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧਕਾਂ (R₁, R₂, R₃) ਨੂੰ ਲੜੀਬੱਧ ਕ੍ਰਮ (Series Combination) ਵਿੱਚ ਜੋੜਨ 'ਤੇ ਨਤੀਜਾ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧ (Equivalent Resistance) ਪਤਾ ਕਰਨ ਲਈ ਸੂਤਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੋ।
ਉੱਤਰ: ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧਕਾਂ ਨੂੰ ਲੜੀ ਵਿੱਚ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਹਰੇਕ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧਕ ਵਿੱਚੋਂ ਬਿਜਲਈ ਧਾਰਾ (I) ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਸਮਾਨ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ ਅੰਤਰ (V) ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਮੰਨ ਲਓ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧਕ R₁, R₂ ਅਤੇ R₃ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਰਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ ਅੰਤਰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ V₁, V₂ ਅਤੇ V₃ ਹੈ।
ਕੁੱਲ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ ਅੰਤਰ: V = V₁ + V₂ + V₃   ------ (1)
ਓਹਮ ਦੇ ਨਿਯਮ (V = I × R) ਅਨੁਸਾਰ:
  • V₁ = I × R₁
  • V₂ = I × R₂
  • V₃ = I × R₃
ਇਹਨਾਂ ਮੁੱਲਾਂ ਨੂੰ ਸਮੀਕਰਨ (1) ਵਿੱਚ ਭਰਨ 'ਤੇ:
I × R = I × R₁ + I × R₂ + I × R₃
I × R = I (R₁ + R₂ + R₃)
R = R₁ + R₂ + R₃
ਸਿੱਟਾ: ਲੜੀਬੱਧ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਜੋੜੇ ਗਏ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧਕਾਂ ਦਾ ਕੁੱਲ ਨਤੀਜਾ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧਾਂ ਦੇ ਜੋੜ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਸ਼ਨ 8. ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧਕਾਂ (R₁, R₂, R₃) ਨੂੰ ਸਮਾਨਾਂਤਰ ਕ੍ਰਮ (Parallel Combination) ਵਿੱਚ ਜੋੜਨ 'ਤੇ ਨਤੀਜਾ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧ ਪਤਾ ਕਰਨ ਲਈ ਸੂਤਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੋ।
ਉੱਤਰ: ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧਕਾਂ ਨੂੰ ਸਮਾਨਾਂਤਰ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਹਰੇਕ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧਕ ਦੇ ਸਿਰਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ ਅੰਤਰ (V) ਸਮਾਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਬਿਜਲਈ ਧਾਰਾ (I) ਵੰਡੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਮੰਨ ਲਓ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘ ਰਹੀ ਬਿਜਲਈ ਧਾਰਾ ਕ੍ਰਮਵਾਰ I₁, I₂ ਅਤੇ I₃ ਹੈ।
ਕੁੱਲ ਬਿਜਲਈ ਧਾਰਾ: I = I₁ + I₂ + I₃   ------ (1)
ਓਹਮ ਦੇ ਨਿਯਮ (I = V / R) ਅਨੁਸਾਰ:
  • I₁ = V / R₁
  • I₂ = V / R₂
  • I₃ = V / R₃
ਇਹਨਾਂ ਮੁੱਲਾਂ ਨੂੰ ਸਮੀਕਰਨ (1) ਵਿੱਚ ਭਰਨ 'ਤੇ:
V / R = V / R₁ + V / R₂ + V / R₃
V / R = V (1 / R₁ + 1 / R₂ + 1 / R₃)
1 / R = 1 / R₁ + 1 / R₂ + 1 / R₃
ਸਿੱਟਾ: ਸਮਾਨਾਂਤਰ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਜੋੜੇ ਗਏ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧਕਾਂ ਦੇ ਕੁੱਲ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧ ਦਾ ਉਲਟ-ਕ੍ਰਮ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧਾਂ ਦੇ ਉਲਟ-ਕ੍ਰਮਾਂ ਦੇ ਜੋੜ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਸ਼ਨ 9. (ੳ) ਬਿਜਲਈ ਧਾਰਾ ਦੇ ਤਾਪਨ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੇ ਵਿਵਹਾਰਕ ਉਪਯੋਗ ਲਿਖੋ। (ਅ) ਬਿਜਲੀ ਸੰਚਾਲਨ ਲਈ ਕਾਪਰ ਅਤੇ ਐਲੂਮੀਨੀਅਮ ਦੀਆਂ ਤਾਰਾਂ ਦਾ ਉਪਯੋਗ ਹੀ ਕਿਉਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?
ਉੱਤਰ: (ੳ) ਬਿਜਲਈ ਧਾਰਾ ਦੇ ਤਾਪਨ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੇ ਉਪਯੋਗ:
  1. ਬਿਜਲਈ ਬਲਬ: ਬਲਬ ਦਾ ਫਿਲਾਮੈਂਟ (ਟੰਗਸਟਨ ਦਾ ਬਣਿਆ) ਬਿਜਲਈ ਧਾਰਾ ਲੰਘਣ 'ਤੇ ਗਰਮ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ (ਰੌਸ਼ਨੀ) ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
  2. ਬਿਜਲਈ ਹੀਟਰ, ਪ੍ਰੈੱਸ ਅਤੇ ਟੋਸਟਰ: ਇਹਨਾਂ ਉਪਕਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾਈਕ੍ਰੋਮ ਦੀ ਤਾਰ (ਕੁੰਡਲੀ) ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਬਿਜਲਈ ਧਾਰਾ ਲੰਘਣ 'ਤੇ ਤਾਪਨ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਧੀਨ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਗਰਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਤਾਪ ਊਰਜਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
  3. ਬਿਜਲਈ ਫਿਊਜ਼: ਜਦੋਂ ਸਰਕਟ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਮਾਤਰਾ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਰੰਟ ਲੰਘਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਤਾਪਨ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਾਰਨ ਫਿਊਜ਼ ਦੀ ਤਾਰ ਪਿਘਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਰਕਟ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਘਰ ਦੇ ਬਾਕੀ ਉਪਕਰਨ ਸੜਨ ਤੋਂ ਬਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
(ਅ) ਕਾਪਰ (ਤਾਂਬਾ) ਅਤੇ ਐਲੂਮੀਨੀਅਮ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਕਾਰਨ:
  1. ਇਹ ਬਿਜਲੀ ਦੇ ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਸੁਚਾਲਕ ਹਨ (ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ)।
  2. ਇਹ ਬਾਕੀ ਸੁਚਾਲਕ ਧਾਤਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਚਾਂਦੀ) ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਸਸਤੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵੱਡੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਉਪਲਬਧ ਹਨ।
ਪ੍ਰਸ਼ਨ 10. (ੳ) ਮਨੁੱਖੀ ਨਰ ਪ੍ਰਜਨਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਾਗਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰੋ। (ਅ) ਮਾਹਵਾਰੀ (Menstruation) ਕਿਉਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ?
ਉੱਤਰ: (ੳ) ਮਨੁੱਖੀ ਨਰ ਪ੍ਰਜਨਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਮੁੱਖ ਭਾਗ:
  1. ਪਤਾਲੂ (Testes): ਇਹ ਪੇਟ ਦੇ ਖੋੜ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਪਤਾਲੂ ਥੈਲੀ (Scrotum) ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕੰਮ ਨਰ ਜਣਨ ਸੈੱਲ ਭਾਵ 'ਸ਼ੁਕਰਾਣੂ' ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ ਅਤੇ 'ਟੈਸਟੋਸਟੀਰੋਨ' ਹਾਰਮੋਨ ਛੱਡਣਾ ਹੈ।
  2. ਸ਼ੁਕਰਾਣੂ ਵਹਿਣੀ (Vas Deferens): ਇਹ ਨਲੀਆਂ ਸ਼ੁਕਰਾਣੂਆਂ ਨੂੰ ਪਤਾਲੂਆਂ ਤੋਂ ਮੂਤਰ ਮਾਰਗ ਤੱਕ ਲੈ ਕੇ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
  3. ਪ੍ਰੋਸਟੇਟ ਗ੍ਰੰਥੀ ਅਤੇ ਵੀਰਜ ਥੈਲੀ (Prostate Gland and Seminal Vesicles): ਇਹ ਗ੍ਰੰਥੀਆਂ ਆਪਣਾ ਰਿਸਾਅ ਸ਼ੁਕਰਾਣੂ ਵਹਿਣੀ ਵਿੱਚ ਪਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਨਾਲ ਸ਼ੁਕਰਾਣੂ ਇੱਕ ਤਰਲ ਮਾਧਿਅਮ (ਵੀਰਜ) ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਗਤੀ ਆਸਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪੋਸ਼ਣ ਵੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
  4. ਲਿੰਗ (Penis): ਇਹ ਸ਼ੁਕਰਾਣੂਆਂ ਨੂੰ ਮਾਦਾ ਦੇ ਸਰੀਰ (ਯੋਨੀ) ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।
(ਅ) ਮਾਹਵਾਰੀ (Menstruation) ਕਿਉਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ:
ਹਰ ਮਹੀਨੇ ਮਾਦਾ ਦਾ ਅੰਡਕੋਸ਼ ਇੱਕ ਅੰਡਾ ਛੱਡਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬੱਚੇਦਾਨੀ ਇਸ ਨਿਸ਼ੇਚਿਤ ਅੰਡੇ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰੀ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਬੱਚੇਦਾਨੀ ਦੀਆਂ ਅੰਦਰਲੀਆਂ ਕੰਧਾਂ 'ਤੇ ਇੱਕ ਮੋਟੀ, ਲਹੂ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਸਪੰਜੀ ਪਰਤ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਅੰਡੇ ਦਾ ਨਿਸ਼ੇਚਨ (Fertilization) ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਇਸ ਪਰਤ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਪਰਤ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਟੁੱਟ ਕੇ ਯੋਨੀ ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ ਲਹੂ ਅਤੇ ਮਿਊਕਸ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬਾਹਰ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਮਾਹਵਾਰੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਪ੍ਰਸ਼ਨ 11. ਪਿਊਬਰਟੀ (ਕਿਸ਼ੋਰ ਅਵਸਥਾ) ਤੋਂ ਕੀ ਭਾਵ ਹੈ? ਇਸ ਅਵਸਥਾ ਦੌਰਾਨ ਲੜਕਿਆਂ ਅਤੇ ਲੜਕੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜੇ-ਕਿਹੜੇ ਮੁੱਖ ਪਰਿਵਰਤਨ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ?
ਉੱਤਰ: ਪਿਊਬਰਟੀ (Puberty): ਲੜਕੇ ਅਤੇ ਲੜਕੀਆਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਉਹ ਅਵਸਥਾ ਜਦੋਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਜਨਨ ਅੰਗ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿੰਗੀ ਪਰਪੱਕਤਾ (Sexual maturity) ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਪਿਊਬਰਟੀ ਜਾਂ ਕਿਸ਼ੋਰ ਅਵਸਥਾ ਆਖਦੇ ਹਨ। (ਲੜਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਲਗਭਗ 12-16 ਸਾਲ ਅਤੇ ਲੜਕੀਆਂ ਵਿੱਚ 10-14 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ)।

ਲੜਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਰਤਨ (Changes in Boys):
  • ਚਿਹਰੇ 'ਤੇ ਦਾੜ੍ਹੀ ਅਤੇ ਮੁੱਛਾਂ ਉੱਗ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।
  • ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀਪਣ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
  • ਮੋਢੇ ਚੌੜੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮਾਸਪੇਸ਼ੀਆਂ ਵਿਕਸਿਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
  • ਨਰ ਜਣਨ ਸੈੱਲ (ਸ਼ੁਕਰਾਣੂ) ਬਣਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜਣਨ ਅੰਗਾਂ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਲੜਕੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਰਤਨ (Changes in Girls):
  • ਛਾਤੀਆਂ (Breasts) ਦਾ ਆਕਾਰ ਵਧਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।
  • ਮਾਹਵਾਰੀ (Menstruation cycle) ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
  • ਲੱਕ ਅਤੇ ਕੂਲ੍ਹਿਆਂ ਦੀਆਂ ਮਾਸਪੇਸ਼ੀਆਂ ਵਿਕਸਿਤ ਅਤੇ ਚੌੜੀਆਂ ਹੋਣ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ।
  • ਮਾਦਾ ਜਣਨ ਸੈੱਲ (ਅੰਡਾਣੂ) ਬਣਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਸਾਂਝੇ ਪਰਿਵਰਤਨ: ਕੱਛਾਂ ਅਤੇ ਗੁਪਤ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਲ ਉੱਗ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਚਿਹਰੇ 'ਤੇ ਕਿੱਲ-ਮੁਹਾਂਸੇ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਲਟ ਲਿੰਗ ਵੱਲ ਆਕਰਸ਼ਣ (ਖਿੱਚ) ਵੱਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਸ਼ਨ 12. ਹੇਠ ਲਿਖਿਆਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਦੱਸੋ:
(ੳ) ਸੋਡੀਅਮ ਨੂੰ ਕੈਰੋਸੀਨ ਵਿੱਚ ਡੁਬੋ ਕੇ ਕਿਉਂ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?
(ਅ) ਪਲਾਟੀਨਮ, ਸੋਨਾ ਅਤੇ ਚਾਂਦੀ ਗਹਿਣੇ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਕਿਉਂ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ?
(ੲ) ਆਇਨੀ ਯੋਗਿਕਾਂ ਦੇ ਪਿਘਲਣ ਅੰਕ ਵੱਧ ਕਿਉਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ?
ਉੱਤਰ: (ੳ) ਸੋਡੀਅਮ ਨੂੰ ਕੈਰੋਸੀਨ (ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਤੇਲ) ਵਿੱਚ ਰੱਖਣ ਦਾ ਕਾਰਨ:
ਸੋਡੀਅਮ (Na) ਅਤੇ ਪੋਟਾਸ਼ੀਅਮ (K) ਬਹੁਤ ਹੀ ਵੱਧ ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲ ਧਾਤਾਂ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਹ ਆਕਸੀਜਨ ਅਤੇ ਨਮੀ (ਪਾਣੀ) ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਕਿਰਿਆ ਕਰਕੇ ਹਾਈਡਰੋਜਨ ਗੈਸ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਤਾਪ ਊਰਜਾ ਕਾਰਨ ਹਾਈਡਰੋਜਨ ਗੈਸ ਅੱਗ ਫੜ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਕੈਰੋਸੀਨ ਨਾਲ ਇਹ ਧਾਤਾਂ ਕਿਰਿਆ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀਆਂ, ਇਸ ਲਈ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਚਾਨਕ ਅੱਗ ਲੱਗਣ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਕੈਰੋਸੀਨ ਵਿੱਚ ਡੁਬੋ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

(ਅ) ਗਹਿਣਿਆਂ ਲਈ ਪਲਾਟੀਨਮ, ਸੋਨਾ ਅਤੇ ਚਾਂਦੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ:
ਇਹ ਧਾਤਾਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਘੱਟ ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲ (Least reactive) ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਹਵਾ, ਪਾਣੀ ਜਾਂ ਤੇਜ਼ਾਬਾਂ ਨਾਲ ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਖੋਰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਚਮਕ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਬਰਕਰਾਰ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਹ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਕੁਟੀਣਯੋਗ (Malleable) ਅਤੇ ਖਿਚੀਣਯੋਗ (Ductile) ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਤਰਾਸ਼ ਕੇ ਬਰੀਕ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਵਾਲੇ ਗਹਿਣੇ ਬਣਾਏ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।

(ੲ) ਆਇਨੀ ਯੋਗਿਕਾਂ ਦੇ ਉੱਚੇ ਪਿਘਲਣ ਅੰਕ (High melting points):
ਆਇਨੀ ਯੋਗਿਕ ਵਿਪਰੀਤ ਚਾਰਜ ਵਾਲੇ ਧਨ (+) ਅਤੇ ਰਿਣ (-) ਆਇਨਾਂ ਦੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਜੁੜਨ ਨਾਲ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਉਲਟ ਆਇਨਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਬਹੁਤ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਸਥਿਰ ਬਿਜਲਈ ਆਕਰਸ਼ਣ ਬਲ (Strong Electrostatic Force of attraction) ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਮਜ਼ਬੂਤ ਅੰਤਰ-ਆਇਨੀ ਬੰਧਨ ਨੂੰ ਤੋੜਨ ਲਈ ਬਹੁਤ ਵੱਧ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਤਾਪ ਊਰਜਾ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਪਿਘਲਣ ਅੰਕ ਬਹੁਤ ਵੱਧ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

SET 3

ਜਮਾਤ 10ਵੀਂ ਵਿਗਿਆਨ - ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ 5 ਅੰਕਾਂ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ (ਭਾਗ 3)

ਜਮਾਤ 10ਵੀਂ ਵਿਗਿਆਨ: ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ 5-ਅੰਕਾਂ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ (ਭਾਗ 3)

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 13. ਗੁਰਦਿਆਂ ਦੀ ਫਿਲਟਰੀਕਰਨ ਇਕਾਈ 'ਨੇਫਰਾਨ' (Nephron) ਦੀ ਰਚਨਾ ਅਤੇ ਕਾਰਜ-ਵਿਧੀ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰੋ।
ਉੱਤਰ: ਨੇਫਰਾਨ ਦੀ ਰਚਨਾ: ਨੇਫਰਾਨ ਗੁਰਦਿਆਂ ਦੀਆਂ ਬੁਨਿਆਦੀ ਫਿਲਟਰੀਕਰਨ ਇਕਾਈਆਂ ਹਨ। ਹਰੇਕ ਗੁਰਦੇ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 10 ਲੱਖ ਨੇਫਰਾਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਮੁੱਖ ਭਾਗ ਇੱਕ ਕੱਪ ਵਰਗੀ ਰਚਨਾ 'ਬੋਮੈਨ ਕੈਪਸੂਲ' (Bowman's capsule) ਅਤੇ ਮੂਤਰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਨਲੀਆਂ (Tubules) ਹਨ। ਬੋਮੈਨ ਕੈਪਸੂਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਲਹੂ ਕੇਸ਼ਿਕਾਵਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸੰਘਣਾ ਗੁੱਛਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ 'ਗਲੋਮੈਰੂਲਸ' (Glomerulus) ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਨੇਫਰਾਨ ਦੀ ਕਾਰਜ-ਵਿਧੀ ਦੇ ਪੜਾਅ:
  1. ਫਿਲਟਰੀਕਰਨ: ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਗਲੋਮੈਰੂਲਸ ਵਿੱਚੋਂ ਲਹੂ ਫਿਲਟਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਲਹੂ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਵਾਧੂ ਪਦਾਰਥ (ਯੂਰੀਆ, ਯੂਰਿਕ ਐਸਿਡ), ਗੁਲੂਕੋਜ਼, ਅਮੀਨੋ ਤੇਜ਼ਾਬ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਫਿਲਟਰ ਹੋ ਕੇ ਬੋਮੈਨ ਕੈਪਸੂਲ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨੂੰ ਆਰੰਭਿਕ ਫਿਲਟਰੇਟ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
  2. ਮੁੜ-ਸੋਖਣ (Reabsorption): ਜਦੋਂ ਇਹ ਫਿਲਟਰੇਟ ਨੇਫਰਾਨ ਦੇ ਨਾਲੀਦਾਰ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਸ ਵਿੱਚੋਂ ਸਰੀਰ ਲਈ ਲਾਭਦਾਇਕ ਪਦਾਰਥ ਜਿਵੇਂ ਗੁਲੂਕੋਜ਼, ਅਮੀਨੋ ਤੇਜ਼ਾਬ, ਕੁੱਝ ਲੂਣ ਅਤੇ ਲੋੜ ਅਨੁਸਾਰ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਲਹੂ-ਕੇਸ਼ਿਕਾਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਦੁਬਾਰਾ ਸੋਖ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
  3. ਮੂਤਰ ਇਕੱਠਾ ਹੋਣਾ: ਮੁੜ-ਸੋਖਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਚਿਆ ਹੋਇਆ ਫਾਲਤੂ ਤਰਲ ਪਦਾਰਥ 'ਮੂਤਰ' (Urine) ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਨੇਫਰਾਨ ਵਿੱਚੋਂ ਮੂਤਰ ਇਕੱਠਾ ਹੋ ਕੇ ਇੱਕ ਸਾਂਝੀ ਨਲੀ ਰਾਹੀਂ ਗੁਰਦੇ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਕੇ ਮੂਤਰ ਮਸਾਨੇ (Urinary Bladder) ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਸ਼ਨ 14. ਰਸਾਇਣਕ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ (ਸੰਯੋਜਨ, ਅਪਘਟਨ, ਵਿਸਥਾਪਨ ਅਤੇ ਦੂਹਰਾ ਵਿਸਥਾਪਨ) ਦੀ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਉਦਾਹਰਣ ਸਹਿਤ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰੋ।
ਉੱਤਰ:
  1. ਸੰਯੋਜਨ ਕਿਰਿਆ (Combination Reaction): ਉਹ ਰਸਾਇਣਕ ਕਿਰਿਆ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੋ ਜਾਂ ਦੋ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਭਿਕਾਰਕ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਜੁੜ ਕੇ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਹੀ ਨਵਾਂ ਉਤਪਾਦ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ।
    C + O₂ → CO₂
  2. ਅਪਘਟਨ ਕਿਰਿਆ (Decomposition Reaction): ਉਹ ਰਸਾਇਣਕ ਕਿਰਿਆ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਭਿਕਾਰਕ ਟੁੱਟ ਕੇ ਦੋ ਜਾਂ ਦੋ ਤੋਂ ਵੱਧ ਛੋਟੇ ਉਤਪਾਦਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। (ਇਸ ਲਈ ਤਾਪ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਜਾਂ ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ)।
    CaCO₃ (ਤਾਪ) → CaO + CO₂
  3. ਵਿਸਥਾਪਨ ਕਿਰਿਆ (Displacement Reaction): ਉਹ ਕਿਰਿਆ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਧ ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲ ਤੱਤ, ਇੱਕ ਘੱਟ ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲ ਤੱਤ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਲੂਣ ਦੇ ਘੋਲ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢ (ਵਿਸਥਾਪਿਤ ਕਰ) ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
    Fe + CuSO₄ → FeSO₄ + Cu
  4. ਦੂਹਰਾ ਵਿਸਥਾਪਨ ਕਿਰਿਆ (Double Displacement Reaction): ਉਹ ਕਿਰਿਆ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੋ ਅਭਿਕਾਰਕਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਆਇਨਾਂ (Ions) ਦੀ ਅਦਲਾ-ਬਦਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਯੋਗਿਕ ਬਣਦੇ ਹਨ।
    Na₂SO₄ + BaCl₂ → BaSO₄ + 2NaCl
ਪ੍ਰਸ਼ਨ 15. ਭੋਜਨ ਦੇ ਪਾਚਨ ਵਿੱਚ ਲਾਰ (Saliva), ਮਿਹਦੇ ਦੇ ਤੇਜ਼ਾਬ ਅਤੇ ਛੋਟੀ ਆਂਦਰ (Small Intestine) ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਦੱਸੋ।
ਉੱਤਰ: 1. ਲਾਰ (Saliva) ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ: ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਲਾਰ ਗ੍ਰੰਥੀਆਂ ਲਾਰ ਛੱਡਦੀਆਂ ਹਨ। ਲਾਰ ਭੋਜਨ ਨੂੰ ਗਿੱਲਾ ਅਤੇ ਚਿਕਨਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਇਸਨੂੰ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਨਿਗਲਿਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਲਾਰ ਵਿੱਚ 'ਸਲਾਈਵਰੀ ਅਮਾਈਲੇਜ਼' (Salivary Amylase) ਨਾਮਕ ਐਨਜ਼ਾਈਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਭੋਜਨ ਵਿਚਲੇ ਸਟਾਰਚ ਨੂੰ ਤੋੜ ਕੇ ਸਰਲ ਸ਼ੂਗਰ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

2. ਮਿਹਦੇ ਦੇ ਤੇਜ਼ਾਬ (Stomach Acid) ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ: ਮਿਹਦੇ (ਪੇਟ) ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹਾਈਡ੍ਰੋਕਲੋਰਿਕ ਤੇਜ਼ਾਬ (HCl) ਭੋਜਨ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹਾਨੀਕਾਰਕ ਬੈਕਟੀਰੀਆ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਇਹ ਤੇਜ਼ਾਬੀ ਮਾਧਿਅਮ ਤਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਪਚਾਉਣ ਵਾਲੇ 'ਪੈਪਸਿਨ' (Pepsin) ਐਨਜ਼ਾਈਮ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

3. ਛੋਟੀ ਆਂਦਰ (Small Intestine) ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ: ਛੋਟੀ ਆਂਦਰ ਪਾਚਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦਾ ਉਹ ਹਿੱਸਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਕਾਰਬੋਹਾਈਡ੍ਰੇਟਸ, ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਅਤੇ ਚਰਬੀ (PYts) ਦਾ ਪੂਰਨ ਪਾਚਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਜਿਗਰ ਤੋਂ ਪਿੱਤਾ ਰਸ (Bile juice) ਅਤੇ ਲੁੱਬੇ ਤੋਂ ਲੁੱਬਾ ਰਸ (Pancreatic juice) ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਛੋਟੀ ਆਂਦਰ ਦੀ ਅੰਦਰਲੀ ਸਤਹ 'ਤੇ ਉਂਗਲੀਆਂ ਵਰਗੇ ਉਭਾਰ (Villi) ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਪਚੇ ਹੋਏ ਭੋਜਨ ਨੂੰ ਸੋਖ ਕੇ ਸਿੱਧਾ ਲਹੂ ਵਿੱਚ ਭੇਜਣ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਪ੍ਰਸ਼ਨ 16. ਗਰਭ-ਨਿਰੋਧਕ (Contraception) ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਧੀਆਂ ਕਿਹੜੀਆਂ ਹਨ? ਇਹਨਾਂ ਵਿਧੀਆਂ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣ ਦੇ ਕੀ ਕਾਰਨ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ?
ਉੱਤਰ: ਗਰਭ-ਨਿਰੋਧਨ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਵਿਧੀਆਂ:
  1. ਭੌਤਿਕ/ਰੁਕਾਵਟ ਵਿਧੀਆਂ (Barrier Methods): ਇਸ ਵਿਧੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਕਰਾਣੂਆਂ ਨੂੰ ਅੰਡੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਤੋਂ ਰੋਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਣ: ਕੰਡੋਮ (Condom) ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨਾ ਜਾਂ ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਪਰ-ਟੀ (Copper-T) ਰੱਖਣਾ।
  2. ਰਸਾਇਣਕ ਵਿਧੀਆਂ (Chemical Methods): ਔਰਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਗਰਭ-ਨਿਰੋਧਕ ਗੋਲੀਆਂ (Oral Pills) ਲਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਸਰੀਰ ਦੇ ਹਾਰਮੋਨਾਂ ਦਾ ਸੰਤੁਲਨ ਬਦਲ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਅੰਡਕੋਸ਼ ਅੰਡਾ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ।
  3. ਸਰਜੀਕਲ ਵਿਧੀਆਂ (Surgical Methods): ਇਹ ਪੱਕੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗਰਭ ਰੋਕਣ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਹੈ। ਮਰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਕਰਾਣੂ ਨਲੀ ਨੂੰ ਕੱਟ ਕੇ ਬੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ (ਨਸ-ਬੰਦੀ / Vasectomy) ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਡ-ਵਹਿਣੀ ਨੂੰ ਕੱਟ ਕੇ ਬੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ (ਨਲ-ਬੰਦੀ / Tubectomy)।
ਗਰਭ-ਨਿਰੋਧਕ ਵਿਧੀਆਂ ਅਪਣਾਉਣ ਦੇ ਕਾਰਨ:
  • ਜਨਮ ਦਰ ਨੂੰ ਘਟਾ ਕੇ ਵਧਦੀ ਹੋਈ ਜਨਸੰਖਿਆ ਨੂੰ ਕੰਟਰੋਲ ਕਰਨਾ।
  • ਲਗਾਤਾਰ ਬੱਚੇ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਤੋਂ ਰੋਕਣਾ ਤਾਂ ਜੋ ਮਾਂ ਦੀ ਸਿਹਤ ਠੀਕ ਰਹੇ।
  • ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਸਹੀ ਅੰਤਰ (ਗੈਪ) ਰੱਖਣਾ।
  • ਕੰਡੋਮ ਵਰਗੀਆਂ ਵਿਧੀਆਂ ਲਿੰਗੀ ਸੰਪਰਕ ਨਾਲ ਫੈਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ (STDs) ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਏਡਜ਼ (AIDS) ਤੋਂ ਬਚਾਅ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਪ੍ਰਸ਼ਨ 17. ਸਾਬਣ ਦੀ ਸਫਾਈਕਰਨ ਕਿਰਿਆ ਵਿਧੀ (Cleansing action of soap) ਅਤੇ ਮਿਸੈੱਲ (Micelle) ਨਿਰਮਾਣ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰੋ।
ਉੱਤਰ: ਸਾਬਣ ਦੇ ਅਣੂ ਦੀ ਬਣਤਰ: ਸਾਬਣ ਦੇ ਅਣੂ ਦੇ ਦੋ ਸਿਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ:
  • ਜਲ-ਸਨੇਹੀ ਸਿਰਾ (Hydrophilic end): ਇਹ ਆਇਨੀ ਸਿਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਘੁਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਮੈਲ/ਚਿਕਨਾਈ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਘੁਲਦਾ।
  • ਜਲ-ਵਿਰੋਧੀ ਸਿਰਾ (Hydrophobic end): ਇਹ ਲੰਬੀ ਕਾਰਬਨ ਲੜੀ ਵਾਲਾ ਸਿਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਘੁਲਦਾ, ਸਗੋਂ ਮੈਲ (ਜਾਂ ਤੇਲ/ਚਿਕਨਾਈ) ਵਿੱਚ ਘੁਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਮਿਸੈੱਲ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਅਤੇ ਸਫਾਈਕਰਨ:
ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਗੰਦੇ ਕੱਪੜਿਆਂ ਨੂੰ ਸਾਬਣ ਵਾਲੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਪਾਉਂਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਸਾਬਣ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅਣੂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੇ 'ਜਲ-ਵਿਰੋਧੀ' (ਪੂੰਛ ਵਾਲੇ) ਸਿਰੇ ਕੱਪੜੇ ਦੀ ਮੈਲ/ਚਿਕਨਾਈ ਨਾਲ ਚਿਪਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ 'ਜਲ-ਸਨੇਹੀ' (ਸਿਰ ਵਾਲੇ) ਸਿਰੇ ਬਾਹਰ ਵੱਲ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਘੁਲੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਅਣੂਆਂ ਦੇ ਇਸ ਗੋਲਾਕਾਰ ਗੁੱਛੇ ਨੂੰ ਮਿਸੈੱਲ (Micelle) ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਮਿਸੈੱਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਮੈਲ ਕੈਦ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਕੱਪੜਿਆਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਹਿਲਾਉਂਦੇ ਹਾਂ, ਰਗੜਦੇ ਹਾਂ ਜਾਂ ਕੁੱਟਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਮਿਸੈੱਲ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਤੈਰਨ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮੈਲ ਕੱਪੜਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੱਪੜੇ ਸਾਫ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਪ੍ਰਸ਼ਨ 18. ਹੇਠ ਲਿਖਿਆਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰੋ: (ੳ) ਭੋਜਨ ਲੜੀ ਵਿੱਚ ਜੈਵਿਕ ਵਾਧਾ (Biological Magnification) (ਅ) ਓਜ਼ੋਨ ਪਰਤ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ।
ਉੱਤਰ: (ੳ) ਜੈਵਿਕ ਵਾਧਾ (Biological Magnification): ਫਸਲਾਂ ਨੂੰ ਕੀੜਿਆਂ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਅਸੀਂ ਰਸਾਇਣਕ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਇਹ ਰਸਾਇਣ ਮਿੱਟੀ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਰਾਹੀਂ ਪੌਦਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਪਦਾਰਥ ਅਵਿਘਟਨਸ਼ੀਲ (non-biodegradable) ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਭੋਜਨ ਲੜੀ (Food Chain) ਦੇ ਹਰੇਕ ਪੋਸ਼ੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮਨੁੱਖ ਭੋਜਨ ਲੜੀ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਪਰਲੇ ਸਿਖਰ 'ਤੇ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਹਾਨੀਕਾਰਕ ਰਸਾਇਣਾਂ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਗਾਤਾਰ ਵਾਧੇ ਨੂੰ 'ਜੈਵਿਕ ਵਾਧਾ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

(ਅ) ਓਜ਼ੋਨ ਪਰਤ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ (Depletion of Ozone Layer): ਓਜ਼ੋਨ (O₃) ਦੀ ਪਰਤ ਵਾਯੂਮੰਡਲ ਦੇ ਸਮਤਾਪ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ ਜੋ ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਹਾਨੀਕਾਰਕ ਪੈਰਾਬੈਂਗਣੀ (Ultraviolet/UV) ਕਿਰਨਾਂ ਨੂੰ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਆਉਣ ਤੋਂ ਰੋਕਦੀ ਹੈ। ਰੈਫਰੀਜਰੇਟਰਾਂ ਅਤੇ ਏ.ਸੀ. (A.C.) ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ 'ਕਲੋਰੋਫਲੋਰੋਕਾਰਬਨ' (CFCs) ਰਸਾਇਣ ਇਸ ਪਰਤ ਨੂੰ ਪਤਲਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ (ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾ ਰਹੇ ਹਨ)।
ਪ੍ਰਭਾਵ: ਓਜ਼ੋਨ ਪਰਤ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਕਾਰਨ ਪੈਰਾਬੈਂਗਣੀ ਕਿਰਨਾਂ ਸਿੱਧੀਆਂ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚਣਗੀਆਂ ਜਿਸ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਚਮੜੀ ਦਾ ਕੈਂਸਰ, ਮੋਤੀਆਬਿੰਦ, ਅਤੇ ਬਨਸਪਤੀ/ਫਸਲਾਂ ਦਾ ਭਾਰੀ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਵੇਗਾ।

SET 4

ਜਮਾਤ 10ਵੀਂ ਵਿਗਿਆਨ - ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ 5 ਅੰਕਾਂ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ (ਭਾਗ 4)

ਜਮਾਤ 10ਵੀਂ ਵਿਗਿਆਨ: ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ 5-ਅੰਕਾਂ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ (ਭਾਗ 4)

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 19. (ੳ) ਮਨੁੱਖੀ ਅੱਖ ਦੀ 'ਅਨੁਕੂਲਣ ਸਮਰੱਥਾ' (Power of Accommodation) ਤੋਂ ਕੀ ਭਾਵ ਹੈ? (ਅ) ਸਾਧਾਰਨ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਲਈ ਨੇੜਲਾ ਬਿੰਦੂ ਅਤੇ ਦੂਰ ਬਿੰਦੂ ਕਿੰਨੀ ਦੂਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ?
ਉੱਤਰ: (ੳ) ਅਨੁਕੂਲਣ ਸਮਰੱਥਾ (Power of Accommodation): ਮਨੁੱਖੀ ਅੱਖ ਦੇ ਲੈੱਨਜ਼ ਦੀ ਉਹ ਸਮਰੱਥਾ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਹ ਆਪਣੀ ਫੋਕਸ ਦੂਰੀ (Focal length) ਨੂੰ ਲੋੜ ਅਨੁਸਾਰ ਘੱਟ ਜਾਂ ਵੱਧ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਅਨੁਕੂਲਣ ਸਮਰੱਥਾ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਸਿਲੀਅਰੀ ਪੇਸ਼ੀਆਂ (Ciliary muscles) ਲੈੱਨਜ਼ ਦੀ ਮੋਟਾਈ ਬਦਲ ਕੇ ਫੋਕਸ ਦੂਰੀ ਨੂੰ ਵਿਵਸਥਿਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਨੇੜੇ ਅਤੇ ਦੂਰ ਦੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ ਨੂੰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਦੇਖ ਸਕਦੇ ਹਾਂ।

(ਅ) ਸਾਧਾਰਨ ਅੱਖ ਲਈ ਬਿੰਦੂ:
  • ਨੇੜਲਾ ਬਿੰਦੂ (Near Point): ਇੱਕ ਸਾਧਾਰਨ (ਸਿਹਤਮੰਦ) ਅੱਖ ਲਈ ਸਪੱਸ਼ਟ ਦੇਖਣ ਦੀ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਦੂਰੀ 25 ਸੈਂਟੀਮੀਟਰ (25 cm) ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
  • ਦੂਰ ਬਿੰਦੂ (Far Point): ਇੱਕ ਸਾਧਾਰਨ ਅੱਖ ਲਈ ਦੂਰ ਬਿੰਦੂ ਅਨੰਤ (Infinity) ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਸ਼ਨ 20. ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਕੁਦਰਤੀ ਵਰਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਦੱਸੋ:
(ੳ) ਤਾਰੇ ਕਿਉਂ ਟਿਮਟਿਮਾਉਂਦੇ ਹਨ?
(ਅ) ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਨ ਅਤੇ ਡੁੱਬਣ ਸਮੇਂ ਲਾਲ ਕਿਉਂ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ?
(ੲ) ਸਾਫ਼ ਆਕਾਸ਼ ਦਾ ਰੰਗ ਨੀਲਾ ਕਿਉਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ?
ਉੱਤਰ: (ੳ) ਤਾਰਿਆਂ ਦਾ ਟਿਮਟਿਮਾਉਣਾ: ਧਰਤੀ ਦੇ ਵਾਯੂਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਹਵਾ ਦੀਆਂ ਪਰਤਾਂ ਦੀ ਘਣਤਾ ਲਗਾਤਾਰ ਬਦਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਤਾਰਿਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਾਡੀ ਅੱਖ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਵਾਯੂਮੰਡਲੀ ਅਪਵਰਤਨ (Atmospheric refraction) ਕਾਰਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਘੱਟਦੀ-ਵੱਧਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਤਾਰਿਆਂ ਦੀ ਅਭਾਸੀ ਸਥਿਤੀ ਵੀ ਬਦਲਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਤਾਰੇ ਟਿਮਟਿਮਾਉਂਦੇ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

(ਅ) ਸੂਰਜ ਦਾ ਲਾਲ ਹੋਣਾ: ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਨ ਅਤੇ ਡੁੱਬਣ ਸਮੇਂ ਸੂਰਜ ਛਿਤਿਜ (Horizon) ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਸਾਡੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਲਈ ਵਾਯੂਮੰਡਲ ਦੀਆਂ ਮੋਟੀਆਂ ਪਰਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਮੀ ਦੂਰੀ ਤੈਅ ਕਰਨੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਘੱਟ ਤਰੰਗ-ਲੰਬਾਈ ਵਾਲੇ ਰੰਗ (ਨੀਲਾ, ਜਾਮਣੀ) ਖਿੰਡਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਵੱਧ ਤਰੰਗ-ਲੰਬਾਈ ਵਾਲਾ ਲਾਲ ਰੰਗ ਹੀ ਸਾਡੀ ਅੱਖ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ।

(ੲ) ਆਕਾਸ਼ ਦਾ ਨੀਲਾ ਰੰਗ: ਵਾਯੂਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹਵਾ ਦੇ ਕਣ (ਗੈਸਾਂ) ਬਹੁਤ ਬਰੀਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਕਣ ਵੱਧ ਤਰੰਗ-ਲੰਬਾਈ ਵਾਲੇ ਲਾਲ ਰੰਗ ਦੀ ਬਜਾਏ ਘੱਟ ਤਰੰਗ-ਲੰਬਾਈ ਵਾਲੇ ਨੀਲੇ ਰੰਗ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਖਿੰਡਾਉਂਦੇ (Scattering) ਹਨ। ਇਹ ਖਿੰਡਰਿਆ ਨੀਲਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਆਕਾਸ਼ ਨੀਲਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਸ਼ਨ 21. ਆਧੁਨਿਕ ਆਵਰਤੀ ਸਾਰਨੀ (Modern Periodic Table) ਵਿੱਚ ਕਿੰਨੇ ਗਰੁੱਪ ਅਤੇ ਪੀਰੀਅਡ ਹਨ? ਕਿਸੇ ਪੀਰੀਅਡ ਵਿੱਚ ਖੱਬੇ ਤੋਂ ਸੱਜੇ ਅਤੇ ਗਰੁੱਪ ਵਿੱਚ ਉੱਪਰ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਜਾਣ 'ਤੇ ਧਾਤਵੀ ਗੁਣਾਂ ਅਤੇ ਪਰਮਾਣੂ ਆਕਾਰ ਵਿੱਚ ਕੀ ਬਦਲਾਅ ਆਉਂਦਾ ਹੈ?
ਉੱਤਰ: ਆਧੁਨਿਕ ਆਵਰਤੀ ਸਾਰਨੀ ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ 18 ਗਰੁੱਪ (Groups) ਅਤੇ 7 ਪੀਰੀਅਡ (Periods) ਹਨ।

ਪੀਰੀਅਡ ਵਿੱਚ ਖੱਬੇ ਤੋਂ ਸੱਜੇ ਜਾਣ 'ਤੇ (Left to Right in a Period):
  • ਪਰਮਾਣੂ ਆਕਾਰ (Atomic Size): ਘੱਟਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਨਿਊਕਲੀਅਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੋਟੋਨਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਧਣ ਨਾਲ ਨਿਊਕਲੀਅਰ ਖਿੱਚ ਵੱਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਇਲੈਕਟ੍ਰਾਨਾਂ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਵੱਲ ਖਿੱਚਦੀ ਹੈ।
  • ਧਾਤਵੀ ਗੁਣ (Metallic Character): ਘੱਟਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਪਰਮਾਣੂ ਆਕਾਰ ਛੋਟਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਇਲੈਕਟ੍ਰਾਨ ਗੁਆਉਣ ਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਘੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ (ਅਤੇ ਅਧਾਤਵੀ ਗੁਣ ਵੱਧਦਾ ਹੈ)।
ਗਰੁੱਪ ਵਿੱਚ ਉੱਪਰ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਜਾਣ 'ਤੇ (Top to Bottom in a Group):
  • ਪਰਮਾਣੂ ਆਕਾਰ (Atomic Size): ਵੱਧਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਹੇਠਾਂ ਜਾਣ 'ਤੇ ਹਰ ਵਾਰ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਇਲੈਕਟ੍ਰਾਨ ਸ਼ੈੱਲ (Shell) ਜੁੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
  • ਧਾਤਵੀ ਗੁਣ (Metallic Character): ਵੱਧਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਆਕਾਰ ਵੱਡਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਬਾਹਰੀ ਇਲੈਕਟ੍ਰਾਨਾਂ 'ਤੇ ਨਿਊਕਲੀਅਸ ਦੀ ਪਕੜ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰਾਨ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਬਾਹਰ ਕੱਢੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਪ੍ਰਸ਼ਨ 22. ਮਨੁੱਖ ਅੰਦਰ 'ਦੂਹਰੀ ਲਹੂ ਗੇੜ ਪ੍ਰਣਾਲੀ' (Double Circulation) ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰੋ। ਇਹ ਕਿਉਂ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ?
ਉੱਤਰ: ਦੂਹਰੀ ਲਹੂ ਗੇੜ ਪ੍ਰਣਾਲੀ: ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ ਆਕਸੀਜਨ ਯੁਕਤ (ਸਾਫ਼) ਅਤੇ ਆਕਸੀਜਨ ਰਹਿਤ (ਅਸ਼ੁੱਧ) ਲਹੂ ਦਿਲ ਵਿੱਚੋਂ ਦੋ ਵਾਰ ਚੱਕਰ ਕੱਢਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਦੂਹਰੀ ਲਹੂ ਗੇੜ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
  1. ਪਹਿਲਾ ਚੱਕਰ (ਫੇਫੜਾ ਗੇੜ): ਸਰੀਰ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਾਗਾਂ ਤੋਂ ਆਕਸੀਜਨ ਰਹਿਤ (CO₂ ਵਾਲਾ) ਲਹੂ ਮਹਾਂਸ਼ਿਰਾ ਰਾਹੀਂ ਦਿਲ ਦੇ ਸੱਜੇ ਆਰੀਕਲ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸੱਜੇ ਵੈਂਟਰੀਕਲ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਸੱਜਾ ਵੈਂਟਰੀਕਲ ਇਸ ਲਹੂ ਨੂੰ ਆਕਸੀਜਨ ਲੈਣ (ਸਾਫ਼ ਹੋਣ) ਲਈ ਫੇਫੜਿਆਂ ਵੱਲ ਪੰਪ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
  2. ਦੂਜਾ ਚੱਕਰ (ਸਰੀਰਕ ਗੇੜ): ਫੇਫੜਿਆਂ ਤੋਂ ਆਕਸੀਜਨ ਯੁਕਤ (ਸਾਫ਼) ਲਹੂ ਦਿਲ ਦੇ ਖੱਬੇ ਆਰੀਕਲ ਅਤੇ ਫਿਰ ਖੱਬੇ ਵੈਂਟਰੀਕਲ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਖੱਬਾ ਵੈਂਟਰੀਕਲ ਸੁੰਗੜਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਸਾਫ਼ ਲਹੂ ਮਹਾਂਧਮਣੀ (Aorta) ਰਾਹੀਂ ਪੂਰੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਪੰਪ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਜ਼ਰੂਰਤ: ਦੂਹਰੀ ਲਹੂ ਗੇੜ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਇਸ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਆਕਸੀਜਨ ਯੁਕਤ (ਸਾਫ਼) ਅਤੇ ਆਕਸੀਜਨ ਰਹਿਤ (ਗੰਦਾ) ਲਹੂ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਰਲ ਨਾ ਸਕੇ। ਇਸ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਦੀ ਉੱਚ ਊਰਜਾ ਦੀ ਲੋੜ ਅਤੇ ਤਾਪਮਾਨ ਨੂੰ ਸਥਿਰ ਰੱਖਣ ਲਈ ਆਕਸੀਜਨ ਦੀ ਵੱਧ ਅਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਸਪਲਾਈ ਹੁੰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਪ੍ਰਸ਼ਨ 23. (ੳ) ਚੁੰਬਕੀ ਖੇਤਰ ਰੇਖਾਵਾਂ ਦੇ ਮੁੱਖ ਗੁਣ ਲਿਖੋ। (ਅ) ਫਲੇਮਿੰਗ ਦਾ ਖੱਬਾ ਹੱਥ ਨਿਯਮ ਲਿਖੋ।
ਉੱਤਰ: (ੳ) ਚੁੰਬਕੀ ਖੇਤਰ ਰੇਖਾਵਾਂ ਦੇ ਗੁਣ:
  1. ਇਹ ਰੇਖਾਵਾਂ ਚੁੰਬਕ ਦੇ ਬਾਹਰ ਉੱਤਰੀ ਧਰੁਵ (North Pole) ਤੋਂ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਧਰੁਵ (South Pole) ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ (ਅਤੇ ਚੁੰਬਕ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦੱਖਣ ਤੋਂ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ)।
  2. ਇਹ ਰੇਖਾਵਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਬੰਦ ਵਕਰ (Closed loops) ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।
  3. ਕੋਈ ਵੀ ਦੋ ਚੁੰਬਕੀ ਖੇਤਰ ਰੇਖਾਵਾਂ ਕਦੇ ਵੀ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਕੱਟਦੀਆਂ।
  4. ਚੁੰਬਕ ਦੇ ਧਰੁਵਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ (ਜਿੱਥੇ ਚੁੰਬਕੀ ਬਲ ਵੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ) ਇਹ ਰੇਖਾਵਾਂ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਬਹੁਤ ਨੇੜੇ (ਸੰਘਣੀਆਂ) ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
(ਅ) ਫਲੇਮਿੰਗ ਦਾ ਖੱਬਾ ਹੱਥ ਨਿਯਮ (Fleming's Left Hand Rule):
ਇਸ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪਣੇ ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਉਂਗਲ, ਅੰਗੂਠੇ ਅਤੇ ਵਿਚਕਾਰਲੀ ਉਂਗਲ ਨੂੰ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਫੈਲਾਓ ਕਿ ਇਹ ਤਿੰਨੋਂ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਲੰਬ ਰੂਪ (90° ਦੇ ਕੋਣ 'ਤੇ) ਹੋਣ।
ਜੇਕਰ ਪਹਿਲੀ ਉਂਗਲ ਚੁੰਬਕੀ ਖੇਤਰ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਅਤੇ ਵਿਚਕਾਰਲੀ ਉਂਗਲ ਬਿਜਲਈ ਧਾਰਾ (ਕਰੰਟ) ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਅੰਗੂਠਾ ਚਾਲਕ ਉੱਤੇ ਲੱਗਣ ਵਾਲੇ ਬਲ (ਜਾਂ ਗਤੀ) ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਦਰਸਾਏਗਾ।
ਪ੍ਰਸ਼ਨ 24. ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਰਸਾਇਣਕ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੇ ਦੋ-ਦੋ ਉਪਯੋਗ ਲਿਖੋ: (ੳ) ਬੇਕਿੰਗ ਸੋਡਾ (ਅ) ਰੰਗ ਕਾਟ ਪਾਊਡਰ (ੲ) ਪਲਾਸਟਰ ਆਫ਼ ਪੈਰਿਸ (POP)
ਉੱਤਰ: (ੳ) ਬੇਕਿੰਗ ਸੋਡਾ ਜਾਂ ਮਿੱਠਾ ਸੋਡਾ (NaHCO₃) ਦੇ ਉਪਯੋਗ:
  1. ਇਸ ਦਾ ਉਪਯੋਗ ਰਸੋਈ ਵਿੱਚ ਪਕੌੜੇ ਆਦਿ ਬਣਾਉਣ ਜਾਂ ਭੋਜਨ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਪਕਾਉਣ ਲਈ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
  2. ਇਹ ਇੱਕ ਐਂਟ-ਐਸਿਡ (Antacid) ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ਾਬੀਪਣ (Acidity) ਦੀ ਵੱਧ ਮਾਤਰਾ ਨੂੰ ਉਦਾਸੀਨ ਕਰਕੇ ਰਾਹਤ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦਾ ਹੈ।
  3. ਇਹ ਸੋਡਾ-ਤੇਜ਼ਾਬ ਅੱਗ ਬੁਝਾਊ ਯੰਤਰਾਂ (Fire extinguishers) ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
(ਅ) ਰੰਗ ਕਾਟ ਪਾਊਡਰ / ਬਲੀਚਿੰਗ ਪਾਊਡਰ (CaOCl₂) ਦੇ ਉਪਯੋਗ:
  1. ਕੱਪੜਾ ਉਦਯੋਗ ਵਿੱਚ ਸੂਤੀ ਅਤੇ ਲਿਨਨ ਕੱਪੜੇ ਦਾ ਰੰਗ ਉਡਾਉਣ ਲਈ (Bleaching)।
  2. ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਹਾਨੀਕਾਰਕ ਜੀਵਾਣੂਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਕਰਨ (ਸਾਫ਼ ਕਰਨ) ਲਈ।
(ੲ) ਪਲਾਸਟਰ ਆਫ਼ ਪੈਰਿਸ (CaSO₄·½H₂O) ਦੇ ਉਪਯੋਗ:
  1. ਡਾਕਟਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਟੁੱਟੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹੱਡੀਆਂ ਨੂੰ ਸਹੀ ਜਗ੍ਹਾ 'ਤੇ ਜੋੜ ਕੇ ਰੱਖਣ ਲਈ ਪਲਾਸਟਰ ਕਰਨ ਵਿੱਚ।
  2. ਘਰਾਂ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਅਤੇ ਛੱਤਾਂ ਨੂੰ ਪੱਧਰਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਖਿਡੌਣੇ ਜਾਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ।

SET 5

ਜਮਾਤ 10ਵੀਂ ਵਿਗਿਆਨ - ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ 5 ਅੰਕਾਂ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ (ਭਾਗ 5)

ਜਮਾਤ 10ਵੀਂ ਵਿਗਿਆਨ: ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ 5-ਅੰਕਾਂ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ (ਆਖਰੀ ਭਾਗ 5)

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 25. (ੳ) ਕਾਰਬਨ ਦੇ ਉਹ ਦੋ ਗੁਣ ਕਿਹੜੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕਾਰਨ ਸਾਡੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਕਾਰਬਨ ਯੋਗਿਕਾਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਸੰਖਿਆ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ? (ਅ) ਸਮਜਾਤੀ ਲੜੀ ਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ? ਉਦਾਹਰਣ ਦਿਓ।
ਉੱਤਰ: (ੳ) ਕਾਰਬਨ ਦੇ ਦੋ ਮੁੱਖ ਗੁਣ:
  1. ਚਾਰ ਸੰਯੋਜਕਤਾ (Tetravalency): ਇੱਕ ਕਾਰਬਨ ਪਰਮਾਣੂ ਦੀ ਸੰਯੋਜਕਤਾ 4 ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਕਾਰਬਨ ਦੇ ਹੋਰ ਪਰਮਾਣੂਆਂ ਜਾਂ ਹੋਰ ਤੱਤਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਆਕਸੀਜਨ, ਹਾਈਡਰੋਜਨ, ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ) ਦੇ ਚਾਰ ਪਰਮਾਣੂਆਂ ਨਾਲ ਸਹਿ-ਸੰਯੋਜਕ ਬੰਧਨ ਬਣਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
  2. ਲੜੀਬੰਧਨ (Catenation): ਕਾਰਬਨ ਦੇ ਪਰਮਾਣੂਆਂ ਵਿੱਚ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਹਿ-ਸੰਯੋਜਕ ਬੰਧਨ ਬਣਾ ਕੇ ਲੰਬੀਆਂ ਲੜੀਆਂ, ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਲੜੀਆਂ ਜਾਂ ਛੱਲੇ (Rings) ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣ ਸਮਰੱਥਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਗੁਣ ਨੂੰ ਲੜੀਬੰਧਨ (ਕੈਟੀਨੇਸ਼ਨ) ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
(ਅ) ਸਮਜਾਤੀ ਲੜੀ (Homologous Series):
ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲੰਬਾਈ ਵਾਲੀ ਕਾਰਬਨ ਲੜੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਕਿਰਿਆਤਮਕ ਸਮੂਹ (Functional Group) ਮੌਜੂਦ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਮਜਾਤੀ ਲੜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਸਮਜਾਤੀ ਲੜੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੇ ਰਸਾਇਣਕ ਗੁਣ ਸਮਾਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਦੋ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੇ ਸੂਤਰ ਵਿੱਚ -CH₂ ਦਾ ਅੰਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਉਦਾਹਰਣ: ਐਲਕੋਹਲ ਦੀ ਸਮਜਾਤੀ ਲੜੀ - ਮੀਥੇਨੋਲ (CH₃OH), ਈਥੇਨੋਲ (C₂H₅OH), ਪ੍ਰੋਪੇਨੋਲ (C₃H₇OH)।
ਪ੍ਰਸ਼ਨ 26. ਮਨੁੱਖੀ ਮਲ-ਨਿਕਾਸ ਪ੍ਰਣਾਲੀ (Excretory System) ਦੇ ਮੁੱਖ ਭਾਗਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰੋ।
ਉੱਤਰ: ਮਨੁੱਖੀ ਮਲ-ਨਿਕਾਸ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਮੁੱਖ ਭਾਗ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਹਨ:
  1. ਗੁਰਦੇ (Kidneys): ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਪੇਟ ਖੋੜ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਪਾਸੇ ਗੁਰਦਿਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਜੋੜਾ (ਖੱਬਾ ਅਤੇ ਸੱਜਾ ਗੁਰਦਾ) ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕੰਮ ਲਹੂ ਵਿੱਚੋਂ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨੀ ਵਿਅਰਥ ਪਦਾਰਥਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਯੂਰੀਆ, ਯੂਰਿਕ ਐਸਿਡ) ਨੂੰ ਫਿਲਟਰ ਕਰਕੇ ਮੂਤਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਲੱਗ ਕਰਨਾ ਹੈ।
  2. ਮੂਤਰ ਵਹਿਣੀਆਂ (Ureters): ਇਹ ਦੋ ਪਤਲੀਆਂ ਨਲੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਦੋਵੇਂ ਗੁਰਦਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਗੁਰਦਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬਣੇ ਹੋਏ ਮੂਤਰ (Urine) ਨੂੰ ਮੂਤਰ ਮਸਾਨੇ ਤੱਕ ਲੈ ਕੇ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
  3. ਮੂਤਰ ਮਸਾਨਾ (Urinary Bladder): ਇਹ ਇੱਕ ਮਾਸਪੇਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਬਣੀ ਥੈਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਮੂਤਰ ਵਹਿਣੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਆਏ ਮੂਤਰ ਨੂੰ ਆਰਜ਼ੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਕੱਠਾ (ਸਟੋਰ) ਕਰਕੇ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਭਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਦਿਮਾਗ ਤੋਂ ਸੰਦੇਸ਼ ਮਿਲਣ 'ਤੇ ਮੂਤਰ ਤਿਆਗਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
  4. ਮੂਤਰ ਮਾਰਗ (Urethra): ਇਹ ਮੂਤਰ ਮਸਾਨੇ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਇੱਕ ਨਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਮੂਤਰ ਨੂੰ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਸ਼ਨ 27. (ੳ) ਅਲਿੰਗੀ ਅਤੇ ਲਿੰਗੀ ਪ੍ਰਜਨਨ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ ਦੱਸੋ। (ਅ) ਸਵੈ-ਪਰਾਗਣ ਅਤੇ ਪਰ-ਪਰਾਗਣ ਵਿੱਚ ਕੀ ਅੰਤਰ ਹੈ?
ਉੱਤਰ: (ੳ) ਅਲਿੰਗੀ ਅਤੇ ਲਿੰਗੀ ਪ੍ਰਜਨਨ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ:
ਅਲਿੰਗੀ ਪ੍ਰਜਨਨ (Asexual Reproduction) ਲਿੰਗੀ ਪ੍ਰਜਨਨ (Sexual Reproduction)
1. ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਹੀ ਜਨਕ (ਮਾਤਾ ਜਾਂ ਪਿਤਾ) ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 1. ਇਸ ਵਿੱਚ ਨਰ ਅਤੇ ਮਾਦਾ ਦੋਵਾਂ ਜਨਕਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
2. ਨਵੇਂ ਜੀਵ ਵਿੱਚ ਵਿਭਿੰਨਤਾਵਾਂ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ (ਬੱਚੇ ਜਨਕਾਂ ਵਰਗੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ)। 2. ਨਵੇਂ ਜੀਵ ਵਿੱਚ ਵਿਭਿੰਨਤਾਵਾਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
3. ਨਰ ਅਤੇ ਮਾਦਾ ਯੁਗਮਕ (Gametes) ਨਹੀਂ ਬਣਦੇ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ੇਚਨ ਕਿਰਿਆ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। 3. ਨਰ ਅਤੇ ਮਾਦਾ ਯੁਗਮਕ ਬਣਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ੇਚਨ ਕਿਰਿਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

(ਅ) ਸਵੈ-ਪਰਾਗਣ ਅਤੇ ਪਰ-ਪਰਾਗਣ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ:
ਸਵੈ-ਪਰਾਗਣ (Self-Pollination) ਪਰ-ਪਰਾਗਣ (Cross-Pollination)
1. ਇਸ ਵਿੱਚ ਪਰਾਗਕਣ ਇੱਕ ਫੁੱਲ ਦੇ ਪਰਾਗਕੋਸ਼ ਤੋਂ ਉਸੇ ਫੁੱਲ ਦੇ ਸਟਿਗਮਾ 'ਤੇ ਡਿੱਗਦੇ ਹਨ। 1. ਇਸ ਵਿੱਚ ਪਰਾਗਕਣ ਇੱਕ ਫੁੱਲ ਦੇ ਪਰਾਗਕੋਸ਼ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਪੌਦੇ ਦੇ ਫੁੱਲ ਦੇ ਸਟਿਗਮਾ 'ਤੇ ਡਿੱਗਦੇ ਹਨ।
2. ਇਸ ਲਈ ਹਵਾ, ਪਾਣੀ ਜਾਂ ਕੀਟ ਵਰਗੇ ਵਾਹਕਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। 2. ਇਸ ਲਈ ਹਵਾ, ਪਾਣੀ ਜਾਂ ਕੀਟ ਵਰਗੇ ਵਾਹਕਾਂ (Agents) ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਪ੍ਰਸ਼ਨ 28. (ੳ) ਤਾਪ ਨਿਕਾਸੀ (Exothermic) ਅਤੇ ਤਾਪ ਸੋਖੀ (Endothermic) ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਤੋਂ ਕੀ ਭਾਵ ਹੈ? (ਅ) ਅਪਘਟਨ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਸੰਯੋਜਨ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਦਾ ਉਲਟ ਕਿਉਂ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?
ਉੱਤਰ: (ੳ) ਤਾਪ ਨਿਕਾਸੀ ਅਤੇ ਤਾਪ ਸੋਖੀ ਕਿਰਿਆਵਾਂ:
  • ਤਾਪ ਨਿਕਾਸੀ ਕਿਰਿਆ (Exothermic): ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਰਸਾਇਣਕ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਉਤਪਾਦਾਂ ਦੇ ਬਣਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਤਾਪ (ਊਰਜਾ) ਦਾ ਨਿਕਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਤਾਪ ਨਿਕਾਸੀ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਆਖਦੇ ਹਨ।
    ਉਦਾਹਰਣ: CaO + H₂O → Ca(OH)₂ + ਤਾਪ (Heat)
  • ਤਾਪ ਸੋਖੀ ਕਿਰਿਆ (Endothermic): ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਰਸਾਇਣਕ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਭਿਕਾਰਕਾਂ ਨੂੰ ਤੋੜਨ ਲਈ ਤਾਪ ਜਾਂ ਊਰਜਾ ਦਾ ਸੋਖਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਤਾਪ ਸੋਖੀ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਆਖਦੇ ਹਨ।
    ਉਦਾਹਰਣ: CaCO₃ + ਤਾਪ (Heat) → CaO + CO₂

(ਅ) ਅਪਘਟਨ ਨੂੰ ਸੰਯੋਜਨ ਦਾ ਉਲਟ ਕਿਉਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ:
ਸੰਯੋਜਨ ਕਿਰਿਆ (Combination): ਇਸ ਵਿੱਚ ਦੋ ਜਾਂ ਦੋ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਭਿਕਾਰਕ ਜੁੜ ਕੇ ਇੱਕ ਨਵਾਂ (ਸਿੰਗਲ) ਪਦਾਰਥ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ।
ਅਪਘਟਨ ਕਿਰਿਆ (Decomposition): ਇਸ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟ, ਇਸ ਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਇੱਕ (ਸਿੰਗਲ) ਅਭਿਕਾਰਕ ਟੁੱਟ ਕੇ ਦੋ ਜਾਂ ਦੋ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਵੇਂ ਪਦਾਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦਾ ਉਲਟ ਹਨ।
ਪ੍ਰਸ਼ਨ 29. ਕੂੜੇ-ਕਰਕਟ (Waste) ਦੇ ਨਿਪਟਾਰੇ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਨੂੰ ਘੱਟ ਕਰਨ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਕੀ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾ ਸਕਦੇ ਹੋ? ਕੋਈ ਤਿੰਨ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰੋ।
ਉੱਤਰ: ਅਸੀਂ ਕੂੜੇ-ਕਰਕਟ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਨੂੰ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਘੱਟ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ:
  1. ਮੁੜ-ਚੱਕਰਣ (Recycling): ਕਚਰੇ ਵਿੱਚੋਂ ਪਲਾਸਟਿਕ, ਕਾਗਜ਼, ਕੱਚ ਅਤੇ ਧਾਤਾਂ (ਲੋਹਾ ਆਦਿ) ਨੂੰ ਵੱਖਰਾ ਕਰਕੇ ਫੈਕਟਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਭੇਜ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਿਘਲਾ ਕੇ ਅਤੇ ਮੁੜ-ਚੱਕਰਣ ਕਰਕੇ ਨਵੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਬਣਾਈਆਂ ਜਾ ਸਕਣ।
  2. ਖਾਦ ਬਣਾਉਣਾ (Composting): ਜੈਵ-ਵਿਘਟਨਸ਼ੀਲ ਕਚਰੇ (ਜਿਵੇਂ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਫਲਾਂ ਦੇ ਛਿਲਕੇ, ਬਚਿਆ ਹੋਇਆ ਭੋਜਨ, ਸੁੱਕੇ ਪੱਤੇ ਆਦਿ) ਨੂੰ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਇੱਕ ਟੋਏ ਵਿੱਚ ਦਬਾ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਗਲ-ਸੜ ਕੇ ਵਧੀਆ ਦੇਸੀ ਖਾਦ (Compost) ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਜਾਵੇਗਾ, ਜਿਸਨੂੰ ਖੇਤਾਂ ਅਤੇ ਗਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
  3. ਘੱਟ ਉਪਯੋਗ ਅਤੇ ਮੁੜ-ਉਪਯੋਗ (Reduce and Reuse): ਸਾਨੂੰ ਪੌਲੀਥੀਨ ਜਾਂ ਪਲਾਸਟਿਕ ਦੇ ਥੈਲਿਆਂ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਕੱਪੜੇ ਜਾਂ ਜੂਟ ਦੇ ਥੈਲਿਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਖਾਲੀ ਪਲਾਸਟਿਕ ਦੀਆਂ ਬੋਤਲਾਂ ਅਤੇ ਡੱਬਿਆਂ ਨੂੰ ਸੁੱਟਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਰਸੋਈ ਵਿੱਚ ਦਾਲਾਂ ਜਾਂ ਮਸਾਲੇ ਰੱਖਣ ਲਈ ਮੁੜ-ਉਪਯੋਗ (Reuse) ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਸ਼ਨ 30. (ੳ) ਦੋ ਚੁੰਬਕੀ ਖੇਤਰ ਰੇਖਾਵਾਂ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਕੱਟਦੀਆਂ? (ਅ) ਬਿਜਲਈ ਮੋਟਰ ਵਿੱਚ ਸਪਲਿਟ ਰਿੰਗ ਦੀ ਕੀ ਮਹੱਤਤਾ ਹੈ? (ੲ) ਫਲੇਮਿੰਗ ਦਾ ਖੱਬਾ ਹੱਥ ਨਿਯਮ ਲਿਖੋ।
ਉੱਤਰ: (ੳ) ਚੁੰਬਕੀ ਖੇਤਰ ਰੇਖਾਵਾਂ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਕੱਟਦੀਆਂ: ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਦੋ ਚੁੰਬਕੀ ਰੇਖਾਵਾਂ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਕੱਟਣਗੀਆਂ, ਤਾਂ ਕਾਟ-ਬਿੰਦੂ 'ਤੇ ਚੁੰਬਕੀ ਕੰਪਾਸ ਦੀ ਸੂਈ ਦੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਕਰੇਗੀ, ਜੋ ਕਿ ਅਸੰਭਵ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਕਦੇ ਵੀ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਕੱਟਦੀਆਂ।

(ਅ) ਬਿਜਲਈ ਮੋਟਰ ਵਿੱਚ ਸਪਲਿਟ ਰਿੰਗ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ: ਬਿਜਲਈ ਮੋਟਰ ਵਿੱਚ ਸਪਲਿਟ ਰਿੰਗ ਇੱਕ ਦਿਸ਼ਾ-ਪਰਿਵਰਤਕ (Commutator) ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਹਰੇਕ ਅੱਧੇ ਚੱਕਰ ਬਾਅਦ ਆਰਮੇਚਰ (ਕੁੰਡਲੀ) ਵਿੱਚ ਕਰੰਟ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਨੂੰ ਉਲਟਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਆਰਮੇਚਰ ਉੱਪਰ ਲੱਗਣ ਵਾਲਾ ਬਲ ਉਸਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਇੱਕੋ ਹੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦਾ ਹੈ।

(ੲ) ਫਲੇਮਿੰਗ ਦਾ ਖੱਬਾ ਹੱਥ ਨਿਯਮ: ਇਸ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਆਪਣੇ ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਉਂਗਲ, ਅੰਗੂਠੇ ਅਤੇ ਵਿਚਕਾਰਲੀ ਉਂਗਲ ਨੂੰ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਫੈਲਾਓ ਕਿ ਇਹ ਤਿੰਨੋਂ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਲੰਬ-ਰੂਪ (90 ਡਿਗਰੀ) ਹੋਣ। ਜੇਕਰ ਪਹਿਲੀ ਉਂਗਲ ਚੁੰਬਕੀ ਖੇਤਰ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ, ਵਿਚਕਾਰਲੀ ਉਂਗਲ ਬਿਜਲਈ ਧਾਰਾ (ਕਰੰਟ) ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਅੰਗੂਠਾ ਚਾਲਕ ਉੱਤੇ ਲੱਗਣ ਵਾਲੇ ਬਲ ਜਾਂ ਗਤੀ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਕਰੇਗਾ।
Subscribe to: Comments (Atom)

💐🌿Follow us for latest updates 👇👇👇

Featured post

PSTET Previous Year Question Papers Solved & Study Materials

PSTET 2026 Previous Year Question Papers Solved & Study Materials If you are preparing for PSTET 2026 , then practicing PSTET Previous...

JOBS OF TODAY

RECENT UPDATES

Trends