PSEB CLASS 11 POLITICAL SCIENCE SAMPLE PAPER SET 2 ( SEPTEMBER EXAM 2026 )

ਪੰਜਾਬ ਸਕੂਲ ਸਿੱਖਿਆ ਬੋਰਡ (PSEB)

ਬਲੂਪ੍ਰਿੰਟ - ਸਤੰਬਰ ਪ੍ਰੀਖਿਆ (September Examination 2026-27)

ਜਮਾਤ: 11ਵੀਂ | ਵਿਸ਼ਾ: ਰਾਜਨੀਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰ (Class 11th Political Science)

ਸਮਾਂ: 3 ਘੰਟੇ ਲਿਖਤੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆ: 80 ਅੰਕ ਕੁੱਲ ਅੰਕ: 100

ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੱਤਰ ਦੀ ਬਣਤਰ (Section-Wise Structure)

ਭਾਗ (Section)	ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਕਿਸਮ	ਕੁੱਲ ਪ੍ਰਸ਼ਨ	ਅੰਕ ਪ੍ਰਤੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ	ਕੁੱਲ ਅੰਕ
ਭਾਗ-ੳ (Section-A)	ਬਹੁ-ਵਿਕਲਪੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ (MCQs)	10	1	10
ਭਾਗ-ਅ (Section-B)	ਵਸਤੂਨਿਸ਼ਠ ਪ੍ਰਸ਼ਨ (Objective / One-word / True-False)	10	1	10
ਭਾਗ-ੲ (Section-C)	(i) ਸਰੋਤ-ਅਧਾਰਿਤ ਪਹਿਰਾ (6 ਪ੍ਰਸ਼ਨ) (ii) ਕੇਸ ਸਟੱਡੀ-ਅਧਾਰਿਤ ਪਹਿਰਾ (6 ਪ੍ਰਸ਼ਨ)	12	1	12
ਭਾਗ-ਸ (Section-D)	ਛੋਟੇ ਉੱਤਰਾਂ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ (ਕੁੱਲ 9 ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ 6 ਹੱਲ ਕਰੋ)	6	4	24
ਭਾਗ-ਹ (Section-E)	ਵੱਡੇ ਉੱਤਰਾਂ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ (100% ਅੰਦਰੂਨੀ ਛੋਟ)	3	8	24
ਕੁੱਲ ਜੋੜ (Total)		31 ਪ੍ਰਸ਼ਨ	—	80 ਅੰਕ

ਪਾਠ-ਵਾਰ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਵੰਡ ਬਲੂਪ੍ਰਿੰਟ (Chapter-Wise Allocation)

ਪਾਠ ਦਾ ਨਾਮ (Chapter Name)	1 ਅੰਕ (MCQ)	1 ਅੰਕ (Obj.)	1 ਅੰਕ (Passage)	4 ਅੰਕ (SA)	8 ਅੰਕ (LA)	ਕੁੱਲ ਅੰਕ
1. ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਅਰਥ, ਖੇਤਰ ਤੇ ਮਹੱਤਤਾ	1	1	—	1 (4M)	1 (8M)	14
2. ਕਾਨੂੰਨ ਅਤੇ ਨਿਆਂ	1	1	3 (Source)	1 (4M)	—	9
3. ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਤਾ	2	2	3 (Source)	1 (4M)	—	11
4. ਨਾਗਰਿਕ ਅਤੇ ਨਾਗਰਿਕਤਾ	1	1	3 (Case)	1 (4M)	—	9
5. ਰਾਜ: ਤੱਤ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ, ਰਾਜ ਤੇ ਸਰਕਾਰ	2	2	3 (Case)	1 (4M)	1 (8M)	18
6. ਸਰਕਾਰਾਂ ਦੇ ਰੂਪ	1	1	—	2 (8M)	—	10
7. ਵਿਧਾਨਪਾਲਿਕਾ	1	1	—	1 (4M)	1 (8M)	14
8. ਕਾਰਜਪਾਲਿਕਾ	1	1	—	1 (4M)	—	6
ਕੁੱਲ ਜੋੜ	10 ਪ੍ਰਸ਼ਨ (10M)	10 ਪ੍ਰਸ਼ਨ (10M)	12 ਪ੍ਰਸ਼ਨ (12M)	6 ਪ੍ਰਸ਼ਨ (24M)	3 ਪ੍ਰਸ਼ਨ (24M)	80 ਅੰਕ

ਸਤੰਬਰ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਸਿਲੇਬਸ ਦੀ ਮਹੀਨਾਵਾਰ ਵੰਡ (April to August Syllabus) ਸੈਸ਼ਨ 2025-26 / 2026-27

ਮਹੀਨਾ	ਸਿਲੇਬਸ ਦੇ ਪਾਠ (Chapter Details)
ਅਪ੍ਰੈਲ - ਮਈ	ਪਾਠ 1. ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਅਰਥ, ਖੇਤਰ ਤੇ ਮਹੱਤਤਾ
	ਪਾਠ 2. ਕਾਨੂੰਨ ਅਤੇ ਨਿਆਂ
	ਪਾਠ 3. ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਤਾ
ਜੁਲਾਈ - ਅਗਸਤ	ਪਾਠ 4. ਨਾਗਰਿਕ ਅਤੇ ਨਾਗਰਿਕਤਾ
	ਪਾਠ 5. ਰਾਜ: ਤੱਤ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ, ਰਾਜ ਤੇ ਸਰਕਾਰ
	ਪਾਠ 6. ਸਰਕਾਰਾਂ ਦੇ ਰੂਪ
	ਪਾਠ 7. ਵਿਧਾਨਪਾਲਿਕਾ
	ਪਾਠ 8. ਕਾਰਜਪਾਲਿਕਾ

ਪੰਜਾਬ ਸਕੂਲ ਸਿੱਖਿਆ ਬੋਰਡ (PSEB)

ਸਤੰਬਰ ਪ੍ਰੀਖਿਆ (September Examination 2026-27)

ਜਮਾਤ: 11ਵੀਂ | ਵਿਸ਼ਾ: ਰਾਜਨੀਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰ (Class 11th Political Science) — ਸੈੱਟ-2 (Set 2)

ਸਮਾਂ: 3 ਘੰਟੇ ਲਿਖਤੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆ: 80 ਅੰਕ ਕੁੱਲ ਅੰਕ: 100

ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਦਾਇਤਾਂ:

1. ਸਾਰੇ ਭਾਗ (ੳ, ਅ, ੲ, ਸ, ਅਤੇ ਹ) ਲਾਜ਼ਮੀ ਹਨ।
2. ਭਾਗ-ੳ (ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਨੰ: 1) ਵਿੱਚ 10 ਬਹੁ-ਵਿਕਲਪੀ ਉਪ-ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹਨ, ਹਰੇਕ ਪ੍ਰਸ਼ਨ 1 ਅੰਕ ਦਾ ਹੈ (10 × 1 = 10 ਅੰਕ)।
3. ਭਾਗ-ਅ (ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਨੰ: 2) ਵਿੱਚ 10 ਵਸਤੂਨਿਸ਼ਠ ਉਪ-ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹਨ, ਹਰੇਕ ਪ੍ਰਸ਼ਨ 1 ਅੰਕ ਦਾ ਹੈ (10 × 1 = 10 ਅੰਕ)।
4. ਭਾਗ-ੲ (ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਨੰ: 3) ਵਿੱਚ ਦੋ ਉਪ-ਭਾਗ (i) ਸਰੋਤ-ਅਧਾਰਿਤ ਅਤੇ (ii) ਕੇਸ ਸਟੱਡੀ-ਅਧਾਰਿਤ ਹਨ (12 × 1 = 12 ਅੰਕ)।
5. ਭਾਗ-ਸ (ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਨੰ: 4 ਤੋਂ 12) ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ 9 ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ 6 ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੱਲ ਕਰੋ। ਉੱਤਰ ਸੀਮਾ 60–75 ਸ਼ਬਦ ਹੈ (6 × 4 = 24 ਅੰਕ)।
6. ਭਾਗ-ਹ (ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਨੰ: 13 ਤੋਂ 15) ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ 3 ਪ੍ਰਸ਼ਨ 100% ਅੰਦਰੂਨੀ ਛੋਟ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਉੱਤਰ ਸੀਮਾ 125–150 ਸ਼ਬਦ ਹੈ (3 × 8 = 24 ਅੰਕ)।

ਭਾਗ-ੳ (SECTION-A) : ਬਹੁ-ਵਿਕਲਪੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ 10 × 1 = 10 ਅੰਕ

1.1 ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਆਰੰਭ ਕਿਸ ਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?

(ੳ) ਭਾਰਤ

(ਅ) ਯੂਨਾਨ (Greece)

(ੲ) ਰੋਮ

(ਸ) ਇੰਗਲੈਂਡ

1.2 "ਕਾਨੂੰਨ ਪ੍ਰਭੂਸੱਤਾ ਸੰਪੰਨ ਰਾਜ ਦੀ ਆਗਿਆ ਹੈ।" ਇਹ ਕਥਨ ਕਿਸ ਦਾ ਹੈ?

(ੳ) ਆਸਟਿਨ

(ਅ) ਗਾਰਨਰ

(ੲ) ਹਾਲੈਂਡ

(ਸ) ਵਿਲੋਬੀ

1.3 'ਲਿਬਰਟੀ' (Liberty) ਸ਼ਬਦ ਲਾਤੀਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਕਿਸ ਸ਼ਬਦ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ?

(ੳ) ਲਿਬਰ

(ਅ) ਲਿਬਰਟੀਓ

(ੲ) ਕਲਟਸ

(ਸ) ਪੋਲਿਸ

1.4 ਕਿਸ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਦੋਹਰੀ ਨਾਗਰਿਕਤਾ (Dual Citizenship) ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਹੈ?

(ੳ) ਭਾਰਤ

(ਅ) ਬਰਤਾਨੀਆ

(ੲ) ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ

(ਸ) ਕੈਨੇਡਾ

1.5 ਰਾਜ ਦੇ ਚੁਣੇ ਹੋਏ ਚਾਰ ਜ਼ਰੂਰੀ ਤੱਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹੇਠ ਲਿਖਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਹੜਾ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਹੈ?

(ੳ) ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਖੇਤਰਫਲ

(ਅ) ਜਨਸੰਖਿਆ

(ੲ) ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਦਲ

(ਸ) ਪ੍ਰਭੂਸੱਤਾ

1.6 ਸੰਸਦੀ ਸਰਕਾਰ (Parliamentary Government) ਵਿੱਚ ਨਾ-ਮਾਤਰ ਕਾਰਜਪਾਲਿਕਾ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਕੌਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ?

(ੳ) ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ

(ਅ) ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ / ਰਾਜਾ

(ੲ) ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ

(ਸ) ਸਪੀਕਰ

1.7 ਭਾਰਤੀ ਸੰਸਦ ਦੇ ਉੱਲੇ ਸਦਨ (Upper House) ਨੂੰ ਕੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?

(ੳ) ਲੋਕ ਸਭਾ

(ਅ) ਰਾਜ ਸਭਾ

(ੲ) ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ

(ਸ) ਮੰਤਰੀ ਮੰਡਲ

1.8 ਭਾਰਤੀ ਸੰਘੀ ਕਾਰਜਪਾਲਿਕਾ ਦਾ ਮੁੱਖ ਅੰਗ ਹੇਠ ਲਿਖਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਹੜਾ ਹੈ?

(ੳ) ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ

(ਅ) ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਅਤੇ ਮੰਤਰੀ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ

(ੲ) ਉਪ-ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ

(ਸ) ਉਪਰੋਕਤ ਸਾਰੇ

1.9 ਨਾਗਰਿਕਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦਾ ਹੇਠ ਲਿਖਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਹੜਾ ਸਾਧਨ ਸਹੀ ਹੈ?

(ੳ) ਜਨਮ ਦੁਆਰਾ

(ਅ) ਪ੍ਰਕਿਰਤੀਕਰਨ ਦੁਆਰਾ

(ੲ) ਜਾਇਦਾਦ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੁਆਰਾ

(ਸ) ਉਪਰੋਕਤ (ੳ) ਅਤੇ (ਅ) ਦੋਵੇਂ

1.10 ਆਧੁਨਿਕ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਰਾਜ ਦਾ ਸਰੂਪ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?

(ੳ) ਪੁਲਿਸ ਰਾਜ

(ਅ) ਕਲਿਆਣਕਾਰੀ ਰਾਜ (Welfare State)

(ੲ) ਨਿਰੰਕੁਸ਼ ਰਾਜ

(ਸ) ਫ਼ੌਜੀ ਰਾਜ

ਭਾਗ-ਅ (SECTION-B) : ਵਸਤੂਨਿਸ਼ਠ ਪ੍ਰਸ਼ਨ 10 × 1 = 10 ਅੰਕ

2.1 ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿਗਿਆਨ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਯੂਨਾਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਕਿਸ ਸ਼ਬਦ ਤੋਂ ਹੋਈ ਹੈ?

2.2 ਸਹੀ ਜਾਂ ਗ਼ਲਤ ਦੱਸੋ: "ਕਾਨੂੰਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ।"

2.3 ਸਮਾਨਤਾ ਦਾ ਅਰਥ ਸਾਰਿਆਂ ਲਈ ਬਰਾਬਰੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ________ ਦੇਣ ਤੋਂ ਹੈ।

2.4 ਕਿਸੇ ਰਾਜ ਦੇ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਵਾਲੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਕਰਤੱਵਾਂ ਦਾ ਸਰੋਤ ਕੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ?

2.5 ਰਾਜ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਅੰਤਰ ਲਿਖੋ।

2.6 ਤਾਨਾਸ਼ਾਹੀ (Dictatorship) ਸਰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਸਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਕਿਸਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ?

2.7 ਲੋਕ ਸਭਾ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਬਣਨ ਲਈ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਉਮਰ ਕਿੰਨੀ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ?

2.8 ਸਹੀ ਜਾਂ ਗ਼ਲਤ ਦੱਸੋ: "ਸੰਸਦੀ ਸਰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਨਾਮ-ਮਤਰ ਅਤੇ ਵਾਸਤਵਿਕ ਕਾਰਜਪਾਲਿਕਾ ਵਿੱਚ ਭੇਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।"

2.9 ਰਾਜ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਤੇ ਅਟੁੱਟ ਅੰਤਰਿਮ ਤੱਤ (Element) ਕਿਹੜਾ ਹੈ?

2.10 ਅਰਸਤੂ ਨੂੰ ਕਿਸ ਵਿਸ਼ੇ ਦਾ ਪਿਤਾਮਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?

ਭਾਗ-ੲ (SECTION-C) : ਸਰੋਤ-ਅਧਾਰਿਤ ਅਤੇ ਕੇਸ ਸਟੱਡੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ 12 × 1 = 12 ਅੰਕ

3 (i) ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੇ ਸਰੋਤ-ਅਧਾਰਿਤ ਪਹਿਰੇ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹੋ ਅਤੇ ਪੁੱਛੇ ਗਏ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਉੱਤਰ ਦਿਓ:

"ਕਾਨੂੰਨ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਵਿਵਸਥਾ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਅਤੇ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਲਈ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਨ। ਕਾਨੂੰਨ ਬਿਨਾਂ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਜੰਗਲ ਦਾ ਰਾਜ ਕਾਇਮ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਕਾਨੂੰਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਨਿਆਂ ਵੀ ਸਮਾਜਿਕ ਜੀਵਨ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ। ਨਿਆਂ ਦਾ ਅਰਥ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਹਰੇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਉਸਦਾ ਬਣਦਾ ਹੱਕ ਦੇਣਾ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ, ਆਰਥਿਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਵੀ ਵਿਤਕਰਾ ਨਾ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਤਾ ਦਾ ਅਸਲ ਆਨੰਦ ਨਿਆਂਪੂਰਨ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮਿਲ ਸਕਦਾ ਹੈ।"

i) ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਵਿਵਸਥਾ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਕੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ?

ii) ਜੇਕਰ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਕਾਨੂੰਨ ਨਾ ਹੋਣ ਤਾਂ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ?

iii) ਨਿਆਂ ਦਾ ਅਸਲ ਅਰਥ ਕੀ ਹੈ?

iv) ਨਿਆਂ ਦੇ ਮੁੱਖ ਤਿੰਨ ਪੱਖ ਕਿਹੜੇ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ?

v) ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਤਾ ਦਾ ਆਨੰਦ ਕਿਹੋ ਜਿਹੇ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਸਕਦਾ ਹੈ?

vi) ਕਾਨੂੰਨ ਅਤੇ ਨਿਆਂ ਦਾ ਆਪਸੀ ਸੰਬੰਧ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੈ?

3 (ii) ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੀ ਕੇਸ ਸਟੱਡੀ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹੋ ਅਤੇ ਪੁੱਛੇ ਗਏ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਉੱਤਰ ਦਿਓ:

"ਇੱਕ ਲੋਕਤੰਤਰੀ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਰੋਹਿਤ ਨਾਮਕ ਨਾਗਰਿਕ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਪ੍ਰਤੀ ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਵੋਟ ਪਾਉਣ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸਨੂੰ ਸੰਵਿਧਾਨ ਵੱਲੋਂ ਕਈ ਮੌਤਅਤ ਅਤੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਅਧਿਕਾਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਸਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਬਣਾਈ ਗਈ ਨੀਤੀ ਨਾਲ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਣ ਲੱਗਾ, ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਰਕਾਰ ਅੱਗੇ ਆਪਣੀ ਮੰਗ ਰੱਖੀ। ਇਹ ਘਟਨਾ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਚੰਗਾ ਨਾਗਰਿਕ ਆਪਣੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਜਾਗਰੂਕ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਫ਼ਰਜ਼ਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਚਨਬੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।"

i) ਰੋਹਿਤ ਦੁਆਰਾ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨਾ ਕੀ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ?

ii) ਲੋਕਤੰਤਰ ਵਿੱਚ ਨਾਗਰਿਕ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਧਿਕਾਰ ਕਿਹੜਾ ਹੈ?

iii) ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਰਕਾਰ ਅੱਗੇ ਮੰਗ ਰੱਖਣਾ ਕਿਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਨਾਗਰਿਕਤਾ ਦਾ ਲੱਛਣ ਹੈ?

iv) ਰਾਜ ਜਾਂ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਨੂੰ ਕੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ?

v) ਇੱਕ ਚੰਗੇ ਨਾਗਰਿਕ ਦੇ ਮੁੱਖ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ?

vi) ਇਸ ਕੇਸ ਸਟੱਡੀ ਤੋਂ ਨਾਗਰਿਕ ਅਤੇ ਰਾਜ ਦੇ ਆਪਸੀ ਸਬੰਧਾਂ ਬਾਰੇ ਕੀ ਸਿੱਖਿਆ ਮਿਲਦੀ ਹੈ?

ਭਾਗ-ਸ (SECTION-D) : ਛੋਟੇ ਉੱਤਰਾਂ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ (ਕੋਈ 6 ਹੱਲ ਕਰੋ) 6 × 4 = 24 ਅੰਕ

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 4. ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਉੱਤੇ ਸੰਖੇਪ ਨੋਟ ਲਿਖੋ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 5. ਕਾਨੂੰਨ ਤੋਂ ਕੀ ਭਾਵ ਹੈ? ਕਾਨੂੰਨ ਦੇ ਕੋਈ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਸਰੋਤ ਲਿਖੋ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 6. ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਵਿੱਚ ਕੀ ਅੰਤਰ ਹੈ?

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 7. ਇੱਕ ਚੰਗੇ ਨਾਗਰਿਕ ਦੇ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕੋਈ ਚਾਰ ਮੁੱਖ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਲਿਖੋ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 8. ਰਾਜ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਚਾਰ ਮੁੱਖ ਅੰਤਰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰੋ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 9. ਸੰਘੀ ਸਰਕਾਰ (Federal Government) ਦੀਆਂ ਕੋਈ ਚਾਰ ਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਲਿਖੋ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 10. ਵਿਧਾਨਪਾਲਿਕਾ ਦੇ ਕੋਈ ਚਾਰ ਮੁੱਖ ਕਾਰਜਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰੋ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 11. ਕਾਰਜਪਾਲਿਕਾ ਤੋਂ ਕੀ ਭਾਵ ਹੈ? ਇਸਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਲਿਖੋ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 12. ਨਿਆਂ ਅਤੇ ਸਮਾਨਤਾ ਵਿਚਕਾਰ ਆਪسي ਸੰਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰੋ।

ਭਾਗ-ਹ (SECTION-E) : ਵੱਡੇ ਉੱਤਰਾਂ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ (100% ਅੰਦਰੂਨੀ ਛੋਟ) 3 × 8 = 24 ਅੰਕ

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 13. ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਅਰਥ ਨੂੰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰੋ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਖੇਤਰ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਕਰੋ।

ਜਾਂ (OR)

ਰਾਜ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਦਿਓ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਚਾਰ ਜ਼ਰੂਰੀ ਤੱਤਾਂ (ਜਨਸੰਖਿਆ, ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਖੇਤਰ, ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂਸੱਤਾ) ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਕਰੋ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 14. ਰਾਜ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰੋ ਅਤੇ ਰਾਜ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਸਬੰਧੀ ਸਮਾਜਿਕ ਸਮਝੌਤੇ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਕਰੋ।

ਜਾਂ (OR)

ਸੰਸਦੀ ਸਰਕਾਰ (Parliamentary Government) ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਅਤੇ ਔਗੁਣਾਂ ਦੀ ਵਿਸਥਾਰਪੂਰਵਕ ਚਰਚਾ ਕਰੋ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 15. ਵਿਧਾਨਪਾਲਿਕਾ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਦਿਓ ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨ ਨਿਰਮਾਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਸਮੇਤ ਇਸਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਾਰਜਾਂ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਕਰੋ।

ਜਾਂ (OR)

ਸੁਤੰਤਰਤਾ (Liberty) ਤੋਂ ਕੀ ਭਾਵ ਹੈ? ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸ਼ਰਤਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰੋ।

PSEB CLASS 11 POLITICAL SCIENCE SAMPLE PAPER ( SEPTEMBER EXAM) 2026

 

ਪੰਜਾਬ ਸਕੂਲ ਸਿੱਖਿਆ ਬੋਰਡ (PSEB)

ਸਤੰਬਰ ਪ੍ਰੀਖਿਆ (September Examination 2026)

ਜਮਾਤ: 11ਵੀਂ | ਵਿਸ਼ਾ: ਰਾਜਨੀਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰ (Class 11th Political Science)

ਸਮਾਂ: 3 ਘੰਟੇ ਲਿਖਤੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆ: 80 ਅੰਕ ਕੁੱਲ ਅੰਕ: 100

ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਦਾਇਤਾਂ:

1. ਸਾਰੇ ਭਾਗ (ੳ, ਅ, ੲ, ਸ, ਅਤੇ ਹ) ਲਾਜ਼ਮੀ ਹਨ।
2. ਭਾਗ-ੳ (ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਨੰ: 1) ਵਿੱਚ 10 ਬਹੁ-ਵਿਕਲਪੀ ਉਪ-ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹਨ, ਹਰੇਕ ਪ੍ਰਸ਼ਨ 1 ਅੰਕ ਦਾ ਹੈ (10 × 1 = 10 ਅੰਕ)।
3. ਭਾਗ-ਅ (ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਨੰ: 2) ਵਿੱਚ 10 ਵਸਤੂਨਿਸ਼ਠ ਉਪ-ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹਨ, ਹਰੇਕ ਪ੍ਰਸ਼ਨ 1 ਅੰਕ ਦਾ ਹੈ (10 × 1 = 10 ਅੰਕ)।
4. ਭਾਗ-ੲ (ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਨੰ: 3) ਵਿੱਚ ਦੋ ਉਪ-ਭਾਗ (i) ਸਰੋਤ-ਅਧਾਰਿਤ ਅਤੇ (ii) ਕੇਸ ਸਟੱਡੀ-ਅਧਾਰਿਤ ਹਨ (12 × 1 = 12 ਅੰਕ)।
5. ਭਾਗ-ਸ (ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਨੰ: 4 ਤੋਂ 12) ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ 9 ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ 6 ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੱਲ ਕਰੋ। ਉੱਤਰ ਸੀਮਾ 60–75 ਸ਼ਬਦ ਹੈ (6 × 4 = 24 ਅੰਕ)।
6. ਭਾਗ-ਹ (ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਨੰ: 13 ਤੋਂ 15) ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ 3 ਪ੍ਰਸ਼ਨ 100% ਅੰਦਰੂਨੀ ਛੋਟ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਉੱਤਰ ਸੀਮਾ 125–150 ਸ਼ਬਦ ਹੈ (3 × 8 = 24 ਅੰਕ)।

ਭਾਗ-ੳ (SECTION-A) : ਬਹੁ-ਵਿਕਲਪੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ 10 × 1 = 10 ਅੰਕ

1.1 ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ 'ਨਗਰ-ਰਾਜ' (City-State) ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਕਿਹੜੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਉਪਜ ਹੈ?

(ੳ) ਰੋਮ

(ਅ) ਯੂਨਾਨ

(ੲ) ਭਾਰਤ

(ਸ) ਚੀਨ

1.2 ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੁਸਤਕ 'ਰਿਪਬਲਿਕ' (The Republic) ਕਿਸ ਯੂਨਾਨੀ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੈ?

(ੳ) ਅਰਸਤੂ

(ਅ) ਸੁਕਰਾਤ

(ੲ) ਪਲੈਟੋ

(ਸ) ਮੈਕਿਆਵਲੀ

1.3 ਸਮਾਜਿਕ ਸਮਾਨਤਾ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਹੇਠ ਲਿਖਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਹੜਾ ਤੱਥ ਗ਼ਲਤ (ਵਿਰੋਧੀ) ਹੈ?

(ੳ) ਸਮਾਨ ਮੌਕੇ

(ਅ) ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਅਣਹੋਂਦ

(ੲ) ਉਸਾਰੂ ਭੇਦਭਾਵ

(ਸ) ਜਾਤੀ ਆਧਾਰਤ ਕੰਮ ਦੀ ਵੰਡ

1.4 ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਦੇ ਰੱਖਿਅਕ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹੇਠ ਲਿਖਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਹੜਾ ਤੱਥ ਗ਼ਲਤ ਹੈ?

(ੳ) ਕਾਨੂੰਨ ਦਾ ਸ਼ਾਸਨ

(ਅ) ਲੋਕਤੰਤਰੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ

(ੲ) ਮੌਲਿਕ ਅਧਿਕਾਰ

(ਸ) ਲਿੰਗ ਆਧਾਰਤ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਧਿਕਾਰ

1.5 ਭਾਰਤੀ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੇ ਕਿਹੜੇ ਅਨੁਛੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾਗਰਿਕਤਾ (Citizenship) ਸਬੰਧੀ ਕਾਨੂੰਨ ਦਰਜ ਹਨ?

(ੳ) ਅਨੁਛੇਦ 1 ਤੋਂ 4

(ਅ) ਅਨੁਛੇਦ 5 ਤੋਂ 11

(ੲ) ਅਨੁਛੇਦ 12 ਤੋਂ 35

(ਸ) ਅਨੁਛੇਦ 36 ਤੋਂ 51

1.6 ਪਲੈਟੋ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇੱਕ ਆਦਰਸ਼ ਰਾਜ ਦੀ ਜਨਸੰਖਿਆ ਕਿੰਨੀ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ?

(ੳ) 5,040

(ਅ) 5,090

(ੲ) 7,000

(ਸ) 10,000

1.7 ਹੇਠ ਲਿਖਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਹੜਾ ਰਾਜ ਦਾ ਲਾਜ਼ਮੀ (ਜ਼ਰੂਰੀ) ਤੱਤ ਨਹੀਂ ਹੈ?

(ੳ) ਜਨਸੰਖਿਆ

(ਅ) ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਇਲਾਕਾ

(ੲ) ਰਾਸ਼ਟਰ

(ਸ) ਪ੍ਰਭੂਸੱਤਾ

1.8 "ਲੋਕਤੰਤਰ ਲੋਕਾਂ ਦੀ, ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਚੁਣੀ ਸਰਕਾਰ ਹੈ।" ਇਹ ਕਥਨ ਕਿਸ ਵਿਦਵਾਨ ਦਾ ਹੈ?

(ੳ) ਪ੍ਰੋ. ਡਾਈਸੀ

(ਅ) ਅਬਰਾਹਮ ਲਿੰਕਨ

(ੲ) ਲਾਰਡ ਬ੍ਰਾਈਸ

(ਸ) ਪ੍ਰੋ. ਲਾਸਕੀ

1.9 ਜਾਪਾਨ ਦੀ ਸੰਸਦ (Parliament) ਨੂੰ ਕਿਹੜੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?

(ੳ) ਕਾਂਗਰਸ

(ਅ) ਡੂਮਾ

(ੲ) ਡਾਇਟ

(ਸ) ਨੈੱਸੈੱਟ

1.10 ਹੇਠ ਲਿਖਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ 'ਜੱਦੀ (ਪਿਤਾ-ਪੁਰਖੀ) ਕਾਰਜਪਾਲਿਕਾ' ਸਥਾਪਤ ਹੈ?

(ੳ) ਅਮਰੀਕਾ

(ਅ) ਬਰਤਾਨੀਆ (ਇੰਗਲੈਂਡ)

(ੲ) ਭਾਰਤ

(ਸ) ਪਾਕਿਸਤਾਨ

ਭਾਗ-ਅ (SECTION-B) : ਵਸਤੂਨਿਸ਼ਠ ਪ੍ਰਸ਼ਨ 10 × 1 = 10 ਅੰਕ

2.1 'ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ' (The Process of Government) ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਰਚਨਾਹਾਰ ਕੌਣ ਹਨ?

2.2 ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸ਼ਬਦ 'Justice' ਵਿੱਚ ਮੂਲ ਸ਼ਬਦ 'Jus' ਕਿਸ ਭਾਸ਼ਾ ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ?

2.3 'ਸੁਤੰਤਰਤਾ' (Liberty) ਸ਼ਬਦ ਲਾਤੀਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਕਿਸ ਸ਼ਬਦ ਤੋਂ ਨਿਕਲਿਆ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ 'ਬੰਧਨਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ' ਹੈ?

2.4 ਸਹੀ ਜਾਂ ਗ਼ਲਤ ਦੱਸੋ: "ਅਜ਼ਾਦੀ ਅਤੇ ਸੁਤੰਤਰਤਾ (Liberty) ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਅਰਥ ਬਿਲਕੁਲ ਇੱਕੋ ਹੀ ਹੈ।"

2.5 ਜਮਾਂਦਰੂ ਨਾਗਰਿਕਤਾ ਕਿਹੜੇ ਦੋ ਮੁੱਖ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਮਿਲਦੀ ਹੈ?

2.6 'ਰਾਜ' (State) ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਸ ਆਧੁਨਿਕ ਵਿਚਾਰਵਾਨ ਨੇ ਕੀਤਾ ਸੀ?

2.7 ਖ਼ਾਲੀ ਥਾਂ ਭਰੋ: ________ ਰਾਜ ਦਾ ਉਹ ਜ਼ਰੂਰੀ ਤੱਤ ਹੈ ਜੋ ਰਾਜ ਨੂੰ ਬਾਕੀ ਸਾਰੇ ਮਨੁੱਖੀ ਸੰਗਠਨਾਂ ਨਾਲੋਂ ਉੱਤਮ ਅਤੇ ਸਰਵ-ਉੱਚ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।

2.8 ਸਹੀ ਜਾਂ ਗ਼ਲਤ ਦੱਸੋ: "ਸੰਸਦੀ ਸਰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨਪਾਲਿਕਾ ਅਤੇ ਕਾਰਜਪਾਲਿਕਾ ਵਿਚਕਾਰ ਗੂੜ੍ਹੇ ਸਬੰਧ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।"

2.9 ਰੂਸ (Russia) ਦੀ ਸੰਸਦ ਦਾ ਕੀ ਨਾਮ ਹੈ?

2.10 ਸਵਿਟਜ਼ਰਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਕਿਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਕਾਰਜਪਾਲਿਕਾ (ਸੰਘਾਤਮਕ ਕੌਂਸਲ) ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਹੈ?

ਭਾਗ-ੲ (SECTION-C) : ਸਰੋਤ-ਅਧਾਰਿਤ ਅਤੇ ਕੇਸ ਸਟੱਡੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ 12 × 1 = 12 ਅੰਕ

3 (i) ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੇ ਸਰੋਤ-ਅਧਾਰਿਤ ਪਹਿਰੇ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹੋ ਅਤੇ ਪੁੱਛੇ ਗਏ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਉੱਤਰ ਦਿਓ:

"ਕਨੂੰਨੀ ਨਿਆਂ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਕਾਨੂੰਨ, ਕਨੂੰਨੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਨਾਲ ਸਮਾਨ ਵਿਵਹਾਰ। ਕਨੂੰਨੀ ਨਿਆਂ ਦੇ ਦੋ ਮੁੱਖ ਪੱਖ ਹਨ: ਕਾਨੂੰਨ ਬਣਾਉਣੇ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਿਰਪੱਖ ਢੰਗ ਨਾਲ ਲਾਗੂ ਕਰਨਾ। ਸਾਰੇ ਨਾਗਰਿਕ ਕਾਨੂੰਨ ਸਾਹਮਣੇ ਸਮਾਨ ਹਨ ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨ ਸਾਰਿਆਂ ਨਾਲ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਭੇਦਭਾਵ ਦੇ ਸਮਾਨ ਵਿਵਹਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਨਿਆਂ ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਤੇ ਕਨੂੰਨੀ ਨਿਆਂ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਗ਼ਰੀਬੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਤਕਰਾ ਕਨੂੰਨੀ ਨਿਆਂ ਨੂੰ ਅਯੋਗ ਬਣਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਦੱਬੇ-ਕੁਚਲੇ ਅਤੇ ਗ਼ਰੀਬ ਵਿਅਕਤੀ ਲਈ ਅਦਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਕੇਸ ਲੜਨੇ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਸਭ ਨੂੰ ਸੱਚਾ ਨਿਆਂ ਦੇਣ ਲਈ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਨਿਆਂ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦਾ ਸਸਤੀ ਜਾਂ ਮੁਫ਼ਤ ਹੋਣਾ ਅਤੇ ਅਮੀਰ ਤੇ ਗ਼ਰੀਬ ਸਭ ਨੂੰ ਬਰਾਬਰ ਦੇ ਮੌਕੇ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ।"

i) ਕਨੂੰਨੀ ਨਿਆਂ ਦੇ ਦੋ ਮੁੱਖ ਪੱਖ ਕਿਹੜੇ ਹਨ?

ii) 'ਕਾਨੂੰਨ ਸਾਹਮਣੇ ਸਮਾਨਤਾ' ਤੋਂ ਕੀ ਭਾਵ ਹੈ?

iii) ਗ਼ਰੀਬੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਤਕਰਾ ਕਨੂੰਨੀ ਨਿਆਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ?

iv) ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਤੇ ਕਨੂੰਨੀ ਨਿਆਂ ਦੀ ਸਫ਼ਲਤਾ ਲਈ ਕਿਹੜੇ ਦੋ ਨਿਆਂ ਜ਼ਰੂਰੀ ਆਧਾਰ ਹਨ?

v) ਗ਼ਰੀਬ ਅਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਵਰਗਾਂ ਨੂੰ ਨਿਆਂ ਦਿਵਾਉਣ ਲਈ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਨਿਆਂ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ ਕੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ?

vi) ਇਹ ਪਹਿਰਾ ਨਿਆਂ ਅਤੇ ਸਮਾਨਤਾ ਦੇ ਆਪਸੀ ਸਬੰਧਾਂ ਬਾਰੇ ਕੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੰਦਾ ਹੈ?

3 (ii) ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੀ ਕੇਸ ਸਟੱਡੀ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹੋ ਅਤੇ ਪੁੱਛੇ ਗਏ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਉੱਤਰ ਦਿਓ:

"ਕਿਸੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਜੰਮੇ-ਪਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਪੱਕੇ ਨਾਗਰਿਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਾਜ ਵੱਲੋਂ ਸਮਾਜਿਕ, ਆਰਥਿਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਧਿਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸਦੇ ਉਲਟ, ਬਾਹਰੋਂ ਘੁੰਮਣ-ਫਿਰਨ ਜਾਂ ਵਪਾਰ ਲਈ ਆਏ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿਦੇਸ਼ੀ (Foreigner) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਆਰਜ਼ੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨਿਵਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਕੰਮਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਵੋਟ ਪਾਉਣ ਜਾਂ ਚੋਣ ਲੜਨ) ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਜਮਾਂਦਰੂ ਨਾਗਰਿਕਤਾ ਖ਼ੂਨ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਭੂਮੀ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਰਾਹੀਂ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਜੋੜਾ ਭਾਰਤ ਘੁੰਮਣ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਬੱਚੇ ਦਾ ਜਨਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਖ਼ੂਨ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਬੱਚਾ ਉਸੇ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਨਾਗਰਿਕ ਬਣੇਗਾ ਜਿੱਥੋਂ ਦੇ ਉਸਦੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਹਨ। ਰਾਜ ਇੱਕ ਸਥਾਈ ਸੰਸਥਾ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੇ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੇ ਅਨੁਛੇਦ 5 ਤੋਂ 11 ਅਧੀਨ ਨਾਗਰਿਕਤਾ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਵਸਥਾਵਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।"

i) ਦੇਸ਼ ਦੇ ਪੱਕੇ ਨਿਵਾਸੀਆਂ (ਨਾਗਰਿਕਾਂ) ਅਤੇ ਬਾਹਰੋਂ ਆਏ ਵਿਦੇਸ਼ੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਮੁੱਖ ਅੰਤਰ ਕੀ ਹੈ?

ii) ਵਿਦੇਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਿਵਾਸ ਵਾਲੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜੇ ਅਧਿਕਾਰ (ਕੰਮ) ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ?

iii) ਜਮਾਂਦਰੂ ਨਾਗਰਿਕਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੇ ਦੋ ਮੁੱਖ ਆਧਾਰ ਕਿਹੜੇ ਹਨ?

iv) ਖ਼ੂਨ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ (Blood Principle) ਅਨੁਸਾਰ ਕਿਸੇ ਬੱਚੇ ਦੀ ਨਾਗਰਿਕਤਾ ਕਿਵੇਂ ਤੈਅ ਹੁੰਦੀ ਹੈ?

v) ਭਾਰਤੀ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੇ ਕਿਹੜੇ ਅਨੁਛੇਦ ਨਾਗਰਿਕਤਾ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹਨ?

vi) ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਸਹੂਲਤਾਂ ਅਤੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਕਿਹੜੀ ਸੰਸਥਾ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੈ?

ਭਾਗ-ਸ (SECTION-D) : ਛੋਟੇ ਉੱਤਰਾਂ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ (ਕੋਈ 6 ਹੱਲ ਕਰੋ) 6 × 4 = 24 ਅੰਕ

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 4. ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ 'ਗ਼ੈਰ-ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਤੱਤਾਂ' (ਜਿਵੇਂ ਜਾਤ, ਧਰਮ, ਗ਼ਰੀਬੀ ਆਦਿ) ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਦੀ ਕੀ ਮਹੱਤਤਾ ਹੈ?

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 5. ਜਾਤੀਵਾਦ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਨਿਆਂ ਦੇ ਆਪਸੀ ਸਬੰਧਾਂ ਬਾਰੇ ਸੰਖੇਪ ਨੋਟ ਲਿਖੋ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 6. ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਅਤੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਅੰਤਰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰੋ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 7. ਨਾਗਰਿਕ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਵਿਚਕਾਰ ਕੋਈ ਚਾਰ ਮੁੱਖ ਅੰਤਰ ਲਿਖੋ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 8. ਰਾਜ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ ਵਿਚਕਾਰ ਕੋਈ ਚਾਰ ਮੁੱਖ ਅੰਤਰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰੋ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 9. ਪ੍ਰਤੱਖ ਲੋਕਤੰਤਰ ਅਤੇ ਅਪ੍ਰਤੱਖ ਲੋਕਤੰਤਰ ਵਿਚਕਾਰ ਕੀ ਅੰਤਰ ਹੈ? ਸਮਝਾਓ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 10. ਇਕਾਤਮਕ ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਸੰਘਾਤਮਕ ਸਰਕਾਰ ਵਿਚਕਾਰ ਕੋਈ ਚਾਰ ਮੁੱਖ ਅੰਤਰ ਲਿਖੋ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 11. ਅਧਿਆਦੇਸ਼ (Ordinance) ਤੋਂ ਕੀ ਭਾਵ ਹੈ? ਇਸਨੂੰ ਕਦੋਂ ਅਤੇ ਕਿਸ ਦੁਆਰਾ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 12. ਸੰਸਦੀ ਕਾਰਜਪਾਲਿਕਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਕਾਰਜਪਾਲਿਕਾ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਅੰਤਰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰੋ।

ਭਾਗ-ਹ (SECTION-E) : ਵੱਡੇ ਉੱਤਰਾਂ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ (100% ਅੰਦਰੂਨੀ ਛੋਟ) 3 × 8 = 24 ਅੰਕ

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 13. ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਪ੍ਰੰਪਰਾਗਤ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਧਾਰਨਾ ਅਨੁਸਾਰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਦਿਓ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਅਧਿਐਨ ਦੇ ਖੇਤਰ ਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਤਾ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰਪੂਰਵਕ ਵਰਣਨ ਕਰੋ।

ਜਾਂ (OR)

ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਤਾ ਦੇ ਆਪਸੀ ਸਬੰਧਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰੋ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ 'ਉਸਾਰੂ ਵਿਤਕਰੇ' (ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਭੇਦਭਾਵ) ਦੀ ਲੋੜ 'ਤੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਚਰਚਾ ਕਰੋ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 14. ਰਾਜ (State) ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਦਿਓ ਅਤੇ ਰਾਜ ਦੇ ਚਾਰ ਜ਼ਰੂਰੀ ਤੱਤਾਂ (ਜਨਸੰਖਿਆ, ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਇਲਾਕਾ, ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂਸੱਤਾ) ਦਾ ਵਿਸਥਾਰਪੂਰਵਕ ਵਰਣਨ ਕਰੋ।

ਜਾਂ (OR)

ਨਾਗਰਿਕਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਗੁਆਉਣ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕਿਆਂ (ਖ਼ੂਨ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ, ਭੂਮੀ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ) ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਕਰੋ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 15. ਵਿਧਾਨਪਾਲਿਕਾ (Legislature) ਦੇ ਮੁੱਖ ਕਾਰਜਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰੋ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨਪਾਲਿਕਾ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵਿੱਚ ਆ ਰਹੇ ਨਿਘਾਰ ਦੇ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨਾਂ ਦੀ ਚਰਚਾ ਕਰੋ।

ਜਾਂ (OR)

ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਸ਼ਾਸਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਅਤੇ ਸੰਸਦੀ ਸ਼ਾਸਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ, ਗੁਣਾਂ ਅਤੇ ਔਗੁਣਾਂ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰਪੂਰਵਕ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਵਰਣਨ ਕਰੋ।

DA CASE WAIT OVER : ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਪਹੁੰਚੀ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ, SLP ਦਾਇਰ,

DA ਕੇਸ: ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਮਾਣਯੋਗ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਵਿੱਚ SLP ਦਾਇਰ, ਮਾਮਲਾ 

ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ: ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਰਕਾਰੀ ਮੁਲਾਜ਼ਮਾਂ ਅਤੇ ਪੈਨਸ਼ਨਰਾਂ ਦੇ ਲੰਬਿਤ ਮਹਿੰਗਾਈ ਭੱਤੇ (DA/DR) ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਹੁਣ ਮਾਣਯੋਗ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਆਫ ਇੰਡੀਆ ਦਾ ਰੁਖ ਕੀਤਾ ਹੈ।

ਮਾਮਲੇ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਉਪਲਬਧ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਤੇ ਸਾਂਝੇ ਕੀਤੇ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਰਿਕਾਰਡ ਦੇ ਸਕ੍ਰੀਨਸ਼ਾਟ ਮੁਤਾਬਕ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ Special Leave Petition (SLP) ਦਾਇਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ Diary Number 53830/2026 ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਸਮੇਂ ਇਸ ਦਾ Status “Pending” ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਇਹ SLP ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਦੇ 3 ਅਗਸਤ 2026 ਦੇ Division Bench ਦੇ ਫੈਸਲੇ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦੇਣ ਲਈ ਦਾਇਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ PSPCL ਨੂੰ ਸਰਕਾਰੀ ਮੁਲਾਜ਼ਮਾਂ ਅਤੇ ਪੈਨਸ਼ਨਰਾਂ ਨੂੰ ਲੰਬਿਤ DA/DR ਦੀਆਂ ਕਿਸ਼ਤਾਂ Central Government pattern ਅਨੁਸਾਰ ਜਾਰੀ ਕਰਨ ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤੇ ਸਨ। :

ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਨਿਰਧਾਰਤ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਭੁਗਤਾਨ ਨਾ ਹੋਣ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਬਕਾਇਆ ਰਕਮ ’ਤੇ 6 ਫੀਸਦੀ ਸਾਲਾਨਾ ਸਧਾਰਨ ਵਿਆਜ ਲਾਗੂ ਹੋਵੇਗਾ। ਨਾਲ ਹੀ ਮੁੱਖ ਸਕੱਤਰ ਨੂੰ 31 ਅਗਸਤ 2026 ਤੱਕ Compliance Affidavit ਦਾਇਰ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ। 

ਮੀਡੀਆ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਜਾਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਦੇ ਫੈਸਲੇ ਨੂੰ ਕਾਨੂੰਨੀ ਤੇ ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਪੱਖੋਂ ਚੁਣੌਤੀ ਦੇਣ ਲਈ ਕਾਨੂੰਨੀ ਰਾਏ ਲਈ ਸੀ। :

ਹੁਣ ਅਗਲਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੜਾਅ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਵਿੱਚ SLP ਦੀ ਸੁਣਵਾਈ ਅਤੇ ਇਸ ’ਤੇ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਅਗਲੇ ਹੁਕਮ ਹੋਣਗੇ।

ਨੋਟ: Diary Number 53830/2026 ਅਤੇ “Pending” Status ਉਪਰੋਕਤ ਸਾਂਝੇ ਕੀਤੇ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਰਿਕਾਰਡ ਦੇ ਸਕ੍ਰੀਨਸ਼ਾਟ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।

PSEB SEPTEMBER EXAM: CLASS 12 POLITICAL SCIENCE SAMPLE PAPER SET 2

ਪੰਜਾਬ ਸਕੂਲ ਸਿੱਖਿਆ ਬੋਰਡ (PSEB)

ਸਤੰਬਰ ਪ੍ਰੀਖਿਆ (September Examination 2026)

ਜਮਾਤ: 12ਵੀਂ | ਵਿਸ਼ਾ: ਰਾਜਨੀਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰ (Class 12th Political Science) — ਸੈੱਟ-2 (Set 2)

ਸਮਾਂ: 3 ਘੰਟੇ ਲਿਖਤੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆ: 80 ਅੰਕ ਕੁੱਲ ਅੰਕ: 100

ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਦਾਇਤਾਂ:

1. ਸਾਰੇ ਭਾਗ (ੳ, ਅ, ੲ, ਸ, ਅਤੇ ਹ) ਲਾਜ਼ਮੀ ਹਨ।
2. ਭਾਗ-ੳ (ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਨੰ: 1) ਵਿੱਚ 10 ਬਹੁ-ਵਿਕਲਪੀ ਉਪ-ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹਨ, ਹਰੇਕ ਪ੍ਰਸ਼ਨ 1 ਅੰਕ ਦਾ ਹੈ (10 × 1 = 10 ਅੰਕ)।
3. ਭਾਗ-ਅ (ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਨੰ: 2) ਵਿੱਚ 10 ਵਸਤੂਨਿਸ਼ਠ ਉਪ-ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹਨ, ਹਰੇਕ ਪ੍ਰਸ਼ਨ 1 ਅੰਕ ਦਾ ਹੈ (10 × 1 = 10 ਅੰਕ)।
4. ਭਾਗ-ੲ (ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਨੰ: 3) ਵਿੱਚ ਦੋ ਉਪ-ਭਾਗ (i) ਸਰੋਤ-ਅਧਾਰਿਤ ਅਤੇ (ii) ਕੇਸ ਸਟੱਡੀ-ਅਧਾਰਿਤ ਹਨ (12 × 1 = 12 ਅੰਕ)।
5. ਭਾਗ-ਸ (ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਨੰ: 4 ਤੋਂ 12) ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ 9 ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ 6 ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੱਲ ਕਰੋ। ਉੱਤਰ ਸੀਮਾ 60–75 ਸ਼ਬਦ ਹੈ (6 × 4 = 24 ਅੰਕ)।
6. ਭਾਗ-ਹ (ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਨੰ: 13 ਤੋਂ 15) ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ 3 ਪ੍ਰਸ਼ਨ 100% ਅੰਦਰੂਨੀ ਛੋਟ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਉੱਤਰ ਸੀਮਾ 125–150 ਸ਼ਬਦ ਹੈ (3 × 8 = 24 ਅੰਕ)।

ਭਾਗ-ੳ (SECTION-A) : ਬਹੁ-ਵਿਕਲਪੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ 10 × 1 = 10 ਅੰਕ

Want pdf of this question paper  whatsapp 9464496353 (Rs 50/-per paper)

1.1 ਅਰਸਤੂ ਨੇ ਕਿੰਨੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਸੰਵਿਧਾਨਾਂ ਦਾ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਸੀ?

(ੳ) 100

(ਅ) 150

(ੲ) 158

(ਸ) 168

1.2 "ਸਿੱਖਿਆ ਤੋਂ ਮੇਰਾ ਭਾਵ ਬੱਚੇ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਸਰੀਰ, ਦਿਮਾਗ ਤੇ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚੋਂ ਉੱਤਮ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨਾ ਹੈ।" ਇਹ ਕਥਨ ਕਿਸ ਵਿਦਵਾਨ ਦਾ ਹੈ?

(ੳ) ਡਾ. ਬੀ. ਆਰ. ਅੰਬੇਦਕਰ

(ਅ) ਡਾ. ਰਵਿੰਦਰ ਨਾਥ ਟੈਗੋਰ

(ੲ) ਗੋਪਾਲ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਗੋਖਲੇ

(ਸ) ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ

1.3 ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸੱਭਿਆਚਾਰ (Political Culture) ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਸ ਵਿਦਵਾਨ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ?

(ੳ) ਸਿਡਨੀ ਵਰਬਾ

(ਅ) ਸੈਮੂਅਲ ਬੀਅਰ

(ੲ) ਲੂਸੀਅਨ ਪਾਈ

(ਸ) ਗੈਬਰੀਅਲ ਆਲਮੰਡ

1.4 ਹੇਠ ਲਿਖਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਹੜਾ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦਾ ਰਸਮੀ ਢਾਂਚਾ (Formal Structure) ਨਹੀਂ ਹੈ?

(ੳ) ਵਿਧਾਨਪਾਲਿਕਾ

(ਅ) ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਦਲ

(ੲ) ਕਾਰਜਪਾਲਿਕਾ

(ਸ) ਨਿਆਂਪਾਲਿਕਾ

1.5 'ਜਾਤੀ ਦਾ ਖ਼ਾਤਮਾ' (Annihilation of Caste) ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਲੇਖਕ ਕੌਣ ਹਨ?

(ੳ) ਜੋਤੀਬਾ ਰਾਓ ਫੂਲੇ

(ਅ) ਡਾ. ਬੀ. ਆਰ. ਅੰਬੇਦਕਰ

(ੲ) ਸਵਿਤਰੀ ਬਾਈ ਫੂਲੇ

(ਸ) ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ

1.6 "ਨੌਕਰਸ਼ਾਹੀ ਤਕਨੀਕੀ ਪੱਖ ਤੋਂ ਸਿੱਖਿਅਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦਾ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਕੰਮ ਹੈ, ਜੋ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸੰਗਠਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨਿਰਪੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਰਾਜ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।" ਇਹ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਕਿਸਦੀ ਹੈ?

(ੳ) ਮੈਕਸ ਵੈਬਰ

(ਅ) ਪਾਲ ਐਪਲਬੀ

(ੲ) ਹਰਮਨ ਫਾਈਨਰ

(ਸ) ਪ੍ਰੋ. ਵਿਲੋਬੀ

1.7 ਭਾਰਤੀ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੇ ਕਿਹੜੇ ਅਨੁਛੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਚੋਣ ਕਮਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਚੋਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ?

(ੳ) ਅਨੁਛੇਦ 324 ਤੋਂ 329 ਤੱਕ

(ਅ) ਅਨੁਛੇਦ 325 ਤੋਂ 330 ਤੱਕ

(ੲ) ਅਨੁਛੇਦ 332 ਤੋਂ 339 ਤੱਕ

(ਸ) ਅਨੁਛੇਦ 342 ਤੋਂ 350 ਤੱਕ

1.8 ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕਿਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਦਲ ਪ੍ਰਣਾਲੀ (Party System) ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ?

(ੳ) ਇੱਕ-ਦਲ ਪ੍ਰਣਾਲੀ

(ਅ) ਦੋ-ਦਲ ਪ੍ਰਣਾਲੀ

(ੲ) ਬਹੁ-ਦਲ ਪ੍ਰਣਾਲੀ

(ਸ) ਗ਼ੈਰ-ਦਲ ਪ੍ਰਣਾਲੀ

1.9 ਹੇਠ ਲਿਖਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਹੜਾ ਵਰਗੀ (ਸੰਸਥਾਗਤ/ਕਾਰੋਬਾਰੀ) ਦਬਾਓ ਸਮੂਹ ਨਹੀਂ ਹੈ?

(ੳ) ਟਰੇਡ ਯੂਨੀਅਨ

(ਅ) ਹਿੰਦੂ ਮਹਾਂ ਸਭਾ

(ੲ) ਅਧਿਆਪਕ ਸੰਘ

(ਸ) ਭਾਰਤੀ ਕਿਸਾਨ ਯੂਨੀਅਨ

1.10 ਜੌਹਨ ਲੌਕ ਅਨੁਸਾਰ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ਅਧਿਕਾਰ ਕਿਹੜੇ ਹਨ?

(ੳ) ਜੀਵਨ, ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਅਤੇ ਸੰਪਤੀ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ

(ਅ) ਕੇਵਲ ਕੰਮ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ

(ੲ) ਧਾਰਮਿਕ ਆਜ਼ਾਦੀ ਅਤੇ ਵੋਟ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ

(ਸ) ਵਿਦੇਸ਼ ਜਾਣ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ

ਭਾਗ-ਅ (SECTION-B) : ਵਸਤੂਨਿਸ਼ਠ ਪ੍ਰਸ਼ਨ 10 × 1 = 10 ਅੰਕ

2.1 ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੰਸਦੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਬਰਤਾਨਵੀ ਸੰਸਦੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨਾਲ ਕਰਨਾ ਕਿਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਹੈ (ਅੰਦਰੂਨੀ ਜਾਂ ਬਾਹਰੀ)?

2.2 ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸਮਾਜੀਕਰਨ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਸ ਵਿਦਵਾਨ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ?

2.3 ਸਹੀ ਜਾਂ ਗ਼ਲਤ ਦੱਸੋ: "ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਜਾਂ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਸਮਾਨ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।"

2.4 ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ 'ਹਿੱਤ ਸਪੱਸ਼ਟੀਕਰਨ' (Interest Articulation) ਦਾ ਕਾਰਜ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੌਣ ਕਰਦਾ ਹੈ?

2.5 'ਵੇਟਿੰਗ ਫਾਰ ਏ ਵੀਜ਼ਾ' (Waiting for a Visa) ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਲੇਖਕ ਕੌਣ ਹਨ?

2.6 ਸਹੀ ਜਾਂ ਗ਼ਲਤ ਦੱਸੋ: "ਸਥਾਈ ਕਾਰਜਪਾਲਿਕਾ (ਨੌਕਰਸ਼ਾਹੀ) ਦੀ ਚੋਣ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।"

2.7 ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ EVM ਦਾ ਪੂਰਾ ਨਾਮ ਕੀ ਹੈ?

2.8 ਖ਼ਾਲੀ ਥਾਂ ਭਰੋ: ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਦਲਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਉਦੇਸ਼ ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਸਾਧਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ________ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

2.9 ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਵਿਧਾਨਕਾਰਾਂ 'ਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਮੰਗਾਂ ਮੰਨਵਾਉਣ ਲਈ ਦਬਾਓ ਪਾਉਣ ਦੀ ਵਿਧੀ ਨੂੰ ਕੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?

2.10 ਆਰਥਿਕ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ 'ਮੁਕਤ ਰਹਿਣ ਦਿਓ' (Laissez-faire) ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਕਿਸ ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰੀ ਨੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਸੀ?

ਭਾਗ-ੲ (SECTION-C) : ਸਰੋਤ-ਅਧਾਰਿਤ ਅਤੇ ਕੇਸ ਸਟੱਡੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ 12 × 1 = 12 ਅੰਕ

3 (i) ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੇ ਸਰੋਤ-ਅਧਾਰਿਤ ਪਹਿਰੇ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹੋ ਅਤੇ ਪੁੱਛੇ ਗਏ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਉੱਤਰ ਦਿਓ:

"ਡੇਵਿਡ ਈਸਟਨ ਅਨੁਸਾਰ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਅੰਤਰ-ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਦਾ ਉਹ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੈ ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਦੀ ਸੱਤਾਵਾਦੀ ਵੰਡ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਲਈ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਮੰਗਾਂ ਅਤੇ ਸਮਰਥਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਿਵੇਸ਼ (Inputs) ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਿਵੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਨੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਫ਼ੈਸਲਿਆਂ (ਨਿਕਾਸ/Outputs) ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਨਾਗਰਿਕ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਫ਼ੈਸਲਿਆਂ ਤੋਂ ਅਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋਣ ਤਾਂ ਉਹ ਫੀਡਬੈਕ ਰਾਹੀਂ ਮੁੜ ਨਵੀਆਂ ਮੰਗਾਂ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਨਿਰੰਤਰ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਅਤੇ ਬਾਹਰੀ ਵਾਤਾਵਰਨ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਮਾਜਿਕ ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਲੋਕਤੰਤਰ ਦੀ ਸਫ਼ਲਤਾ ਇਸ ਗੱਲ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਮੰਗਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਕਿੰਨੀ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਹੈ।"

i) ਡੇਵਿਡ ਈਸਟਨ ਅਨੁਸਾਰ ਰਾਜਨੀਤੀ ਕੀ ਹੈ?

ii) ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਲਈ 'ਕੱਚੇ ਮਾਲ' ਵਜੋਂ ਕਿਹੜੇ ਦੋ ਤੱਤ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ?

iii) ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵੱਲੋਂ ਨਿਵੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਬਦਲ ਕੇ ਬਣਾਏ ਗਏ ਨੀਤੀਗਤ ਫ਼ੈਸਲਿਆਂ ਨੂੰ ਕੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?

iv) ਨਿਵੇਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਨਿਕਾਸਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਕੜੀ ਅਤੇ ਸੰਚਾਰ ਦਾ ਕੰਮ ਕਿਹੜੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਕਰਦੀ ਹੈ?

v) ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੋ ਵਾਤਾਵਰਨ ਕਿਹੜੇ ਹਨ?

vi) ਲੋਕਤੰਤਰੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੀ ਸਫ਼ਲਤਾ ਦਾ ਮੁੱਖ ਆਧਾਰ ਕੀ ਹੈ?

3 (ii) ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੀ ਕੇਸ ਸਟੱਡੀ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹੋ ਅਤੇ ਪੁੱਛੇ ਗਏ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਉੱਤਰ ਦਿਓ:

"ਗੁਆਂਢੀ ਦੇਸ਼ ਨੇਪਾਲ ਵਿੱਚ ਸਤੰਬਰ 2025 ਦੌਰਾਨ ਨੌਜਵਾਨ ਪੀੜ੍ਹੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਚੱਲ ਰਹੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿਰੁੱਧ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਰੋਸ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕੀਤਾ। ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਸਿਆਸੀ ਨੇਤਾਵਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਮੈਂਬਰ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ 'ਤੇ ਐਸ਼ੋ-ਆਰਾਮ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਪਾ ਰਹੇ ਸਨ, ਜਦਕਿ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਆਮ ਨੌਜਵਾਨ ਗ਼ਰੀਬੀ, ਮਹਿੰਗਾਈ ਅਤੇ ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ ਨਾਲ ਜੂਝ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਜਾਗਰੂਕ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੇ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਪਲੇਟਫਾਰਮਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਆਪਣੀ ਆਵਾਜ਼ ਬੁਲੰਦ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਗ਼ੈਰ-ਲੋਕਤੰਤਰੀ ਨੀਤੀਆਂ ਦੀ ਡੂੰਘੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੇ ਦਰਸਾਇਆ ਕਿ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਦੀ ਮੁਲਾਂਕਣ ਕਰਨ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਅਹਿਮ ਪਹਿਲੂ ਹੈ।"

i) ਨੇਪਾਲ ਵਿੱਚ ਨੌਜਵਾਨ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਕੀ ਸੀ?

ii) ਇਹ ਘਟਨਾ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਕਿਹੜੇ ਮੁੱਖ ਪਹਿਲੂ (ਗਿਆਨ-ਆਤਮਕ, ਜਜ਼ਬਾਤੀ ਜਾਂ ਮੁਲਾਂਕਣਕਾਰੀ) ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ?

iii) ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਅਤੇ ਲਾਮਬੰਦੀ ਲਈ ਕਿਸ ਸਾਧਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ?

iv) ਸਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਗ਼ੈਰ-ਲੋਕਤੰਤਰੀ ਨੀਤੀਆਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨਾ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਦੇ ਕਿਸ ਅਧਿਕਾਰ ਅਧੀਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ?

v) ਆਧੁਨਿਕ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਲੋਕ ਮਤ ਨਿਰਮਾਣ ਵਿੱਚ ਕੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾ ਰਿਹਾ ਹੈ?

vi) ਇਸ ਕੇਸ ਸਟੱਡੀ ਤੋਂ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਅਤੇ ਜਨਤਕ ਜਵਾਬਦੇਹੀ ਬਾਰੇ ਕੀ ਸਿੱਖਿਆ ਮਿਲਦੀ ਹੈ?

ਭਾਗ-ਸ (SECTION-D) : ਛੋਟੇ ਉੱਤਰਾਂ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ (ਕੋਈ 6 ਹੱਲ ਕਰੋ) 6 × 4 = 24 ਅੰਕ

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 4. ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਬਾਹਰੀ (External) ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ (Internal) ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਕੀ ਅੰਤਰ ਹੈ?

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 5. ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸਮਾਜੀਕਰਨ ਵਿੱਚ ਵਿੱਦਿਅਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ (ਸਕੂਲ, ਕਾਲਜ) ਕੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ?

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 6. ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਗਿਆਨ-ਆਤਮਕ ਅਤੇ ਜਜ਼ਬਾਤੀ (ਭਾਵਨਾਤਮਕ) ਪੱਖਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰੋ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 7. ਡੇਵਿਡ ਈਸਟਨ ਦੇ ਮਾਡਲ ਅਨੁਸਾਰ 'ਨਿਵੇਸ਼ ਸਮਰਥਨ' (Support Inputs) ਦੀਆਂ ਚਾਰ ਕਿਸਮਾਂ ਲਿਖੋ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 8. ਲੋਕਤੰਤਰ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਮਤ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਦੇ ਕੋਈ ਚਾਰ ਮੁੱਖ ਨੁਕਤੇ ਲਿਖੋ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 9. ਨੌਕਰਸ਼ਾਹੀ (ਅਸੈਨਿਕ ਸੇਵਾਵਾਂ) ਦੀਆਂ ਕੋਈ ਚਾਰ ਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਲਿਖੋ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 10. ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਚੋਣ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੇ ਕੋਈ ਚਾਰ ਮੁੱਖ ਕਾਰਜ ਲਿਖੋ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 11. ਇੱਕ-ਦਲ ਪ੍ਰਣਾਲੀ (Single Party System) ਦੇ ਕੋਈ ਦੋ ਗੁਣ ਅਤੇ ਦੋ ਔਗੁਣ ਲਿਖੋ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 12. ਦਬਾਓ ਸਮੂਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ 'ਲਾਬੀਇੰਗ' (Lobbying) ਦੀ ਵਿਧੀ ਤੋਂ ਕੀ ਭਾਵ ਹੈ?

ਭਾਗ-ਹ (SECTION-E) : ਵੱਡੇ ਉੱਤਰਾਂ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ (100% ਅੰਦਰੂਨੀ ਛੋਟ) 3 × 8 = 24 ਅੰਕ

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 13. ਆਲਮੰਡ ਅਤੇ ਪਾਵੈਲ ਅਨੁਸਾਰ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਕਿਸਮਾਂ (ਸੰਕੀਰਨ, ਅਧੀਨ ਅਤੇ ਹਿੱਸੇਦਾਰੀ) ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਕਰੋ।

ਜਾਂ (OR)

ਅਰਸਤੂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਰਕਾਰਾਂ ਦੇ ਵਰਗੀਕਰਨ (ਸ਼ੁੱਧ ਰੂਪ ਅਤੇ ਵਿਗੜੇ ਰੂਪ) ਦਾ ਵਿਸਥਾਰਪੂਰਵਕ ਵਰਣਨ ਕਰੋ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 14. ਲੋਕਤੰਤਰ ਵਿੱਚ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਦਲਾਂ ਦੇ ਮੁੱਖ ਕਾਰਜਾਂ ਅਤੇ ਮਹੱਤਤਾ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰਪੂਰਵਕ ਵਰਣਨ ਕਰੋ।

ਜਾਂ (OR)

ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਚੋਣ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ (Election Process) ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੜਾਵਾਂ ਦਾ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਨਤੀਜੇ ਐਲਾਨਣ ਤੱਕ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਕਰੋ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 15. ਪ੍ਰੰਪਰਾਵਾਦੀ (ਨਕਾਰਾਤਮਕ) ਉਦਾਰਵਾਦ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ (ਸਕਾਰਾਤਮਕ) ਉਦਾਰਵਾਦ ਵਿਚਕਾਰ ਮੁੱਖ ਅੰਤਰਾਂ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਕਰੋ।

ਜਾਂ (OR)

ਲੋਕ ਮਤ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਾਧਨਾਂ (ਪ੍ਰੈੱਸ, ਸਿਨੇਮਾ, ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਦਲ, ਸਿੱਖਿਆ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਆਦਿ) ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਕਰੋ।

PSEB SEPTEMBER EXAM 2026: CLASS 12 POLITICAL SCIENCE SAMPLE PAPER SET 1

ਪੰਜਾਬ ਸਕੂਲ ਸਿੱਖਿਆ ਬੋਰਡ (PSEB)

ਸਤੰਬਰ ਪ੍ਰੀਖਿਆ (September Examination 2026)

ਜਮਾਤ: 12ਵੀਂ | ਵਿਸ਼ਾ: ਰਾਜਨੀਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰ (Class 12th Political Science)

ਸਮਾਂ: 3 ਘੰਟੇ ਲਿਖਤੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆ: 80 ਅੰਕ ਕੁੱਲ ਅੰਕ: 100

ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਦਾਇਤਾਂ:

1. ਸਾਰੇ ਭਾਗ (ੳ, ਅ, ੲ, ਸ, ਅਤੇ ਹ) ਲਾਜ਼ਮੀ ਹਨ।
2. ਭਾਗ-ੳ (ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਨੰ: 1) ਵਿੱਚ 10 ਬਹੁ-ਵਿਕਲਪੀ ਉਪ-ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹਨ, ਹਰੇਕ ਪ੍ਰਸ਼ਨ 1 ਅੰਕ ਦਾ ਹੈ (10 × 1 = 10 ਅੰਕ)।
3. ਭਾਗ-ਅ (ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਨੰ: 2) ਵਿੱਚ 10 ਵਸਤੂਨਿਸ਼ਠ ਉਪ-ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹਨ, ਹਰੇਕ ਪ੍ਰਸ਼ਨ 1 ਅੰਕ ਦਾ ਹੈ (10 × 1 = 10 ਅੰਕ)।
4. ਭਾਗ-ੲ (ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਨੰ: 3) ਵਿੱਚ ਦੋ ਉਪ-ਭਾਗ (i) ਸਰੋਤ-ਅਧਾਰਿਤ ਅਤੇ (ii) ਕੇਸ ਸਟੱਡੀ-ਅਧਾਰਿਤ ਹਨ (12 × 1 = 12 ਅੰਕ)।
5. ਭਾਗ-ਸ (ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਨੰ: 4 ਤੋਂ 12) ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ 9 ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ 6 ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੱਲ ਕਰੋ। ਉੱਤਰ ਸੀਮਾ 60–75 ਸ਼ਬਦ ਹੈ (6 × 4 = 24 ਅੰਕ)।
6. ਭਾਗ-ਹ (ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਨੰ: 13 ਤੋਂ 15) ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ 3 ਪ੍ਰਸ਼ਨ 100% ਅੰਦਰੂਨੀ ਛੋਟ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਉੱਤਰ ਸੀਮਾ 125–150 ਸ਼ਬਦ ਹੈ (3 × 8 = 24 ਅੰਕ)।

ਭਾਗ-ੳ (SECTION-A) : ਬਹੁ-ਵਿਕਲਪੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ 10 × 1 = 10 ਅੰਕ

Want pdf of this question paper  whatsapp 9464496353 (Rs 50/-per paper)

1.1 ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦਾ ਪਿਤਾਮਾ ਕਿਸ ਵਿਦਵਾਨ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?

(ੳ) ਪਲੈਟੋ

(ਅ) ਕਾਰਲ ਮਾਰਕਸ

(ੲ) ਅਰਸਤੂ

(ਸ) ਰਾਬਰਟ ਡਾਹਲ

1.2 ਹੇਠ ਲਿਖਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਹੜਾ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸਮਾਜੀਕਰਨ ਦਾ ਸਾਧਨ (ਏਜੰਟ) ਨਹੀਂ ਹੈ?

(ੳ) ਪਰਿਵਾਰ

(ਅ) ਵਿੱਦਿਅਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ

(ੲ) ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ

(ਸ) ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਦਲ

1.3 ਰੇਲ ਹਾਦਸੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨੈਤਿਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਲੈਂਦਿਆਂ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦੇਣ ਦੀ ਕਾਰਵਾਈ ਰਾਹੀਂ ਲਾਲ ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਜੀ ਨੇ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ?

(ੳ) ਲਾਪਰਵਾਹ ਸੱਭਿਆਚਾਰ

(ਅ) ਗ਼ੈਰ-ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਸੱਭਿਆਚਾਰ

(ੲ) ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਅਤੇ ਜਵਾਬਦੇਹ ਸੱਭਿਆਚਾਰ

(ਸ) ਅਧੀਨ ਸੱਭਿਆਚਾਰ

1.4 ਡੇਵਿਡ ਈਸਟਨ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੁਸਤਕ 'The Political System' ਕਿਸ ਸਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ ਸੀ?

(ੳ) 1947

(ਅ) 1953

(ੲ) 1966

(ਸ) 1975

1.5 ਇੱਕ ਫ਼ਿਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾ ਭਰੂਣ ਹੱਤਿਆ ਦੀ ਗੰਭੀਰ ਸਮੱਸਿਆ 'ਤੇ ਇੱਕ ਫ਼ਿਲਮ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਇਸ ਕੁਰੀਤੀ ਵਿਰੁੱਧ ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਵਿਚਾਰ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਲੋਕ-ਮਤ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਦੇ ਕਿਹੜੇ ਸਾਧਨ ਦੀ ਉਦਾਹਰਨ ਹੈ?

(ੳ) ਰਾਜਨੀਤਕ ਦਲ

(ਅ) ਪ੍ਰੈੱਸ

(ੲ) ਸਿਨੇਮਾ

(ਸ) ਸਿੱਖਿਆ ਸੰਸਥਾਵਾਂ

1.6 ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਕੀਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਭਰਤੀ ਵਿਧੀ ਨੂੰ ਕਿਹੜਾ ਸਿਸਟਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?

(ੳ) ਯੋਗਤਾ ਪ੍ਰਣਾਲੀ (Merit System)

(ਅ) ਖ਼ਰਾਬ ਸਿਸਟਮ (Spoil System)

(ੲ) ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਭਰਤੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ

(ਸ) ਤਕਨੀਕੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ

1.7 ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਕਥਨਾਂ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰੋ:
1. ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੈਂਬਰੀ ਚੋਣ ਖੇਤਰ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਲਾਗੂ ਹੈ।
2. ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਖੇਤਰੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਚੋਣ ਹਲਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

(ੳ) ਸਿਰਫ਼ ਕਥਨ 1 ਸਹੀ ਹੈ

(ਅ) ਸਿਰਫ਼ ਕਥਨ 2 ਸਹੀ ਹੈ

(ੲ) ਦੋਵੇਂ ਕਥਨ ਸਹੀ ਹਨ

(ਸ) ਦੋਵੇਂ ਕਥਨ ਗ਼ਲਤ ਹਨ

1.8 ਉਹ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਦਲ ਜੋ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?

(ੳ) ਸੱਜੇ-ਪੱਖੀ ਦਲ

(ਅ) ਖੱਬੇ-ਪੱਖੀ ਦਲ

(ੲ) ਕੇਂਦਰਵਾਦੀ ਦਲ

(ਸ) ਫ਼ਾਸੀਵਾਦੀ ਦਲ

1.9 ਆਪਣੇ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਦਬਾਓ ਸਮੂਹ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹੇਠ ਲਿਖਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਹੜੀ ਵਿਧੀ ਨਹੀਂ ਅਪਣਾਉਂਦੇ?

(ੳ) ਹੜਤਾਲ ਕਰਨਾ

(ਅ) ਚੋਣ ਲੜਨਾ

(ੲ) ਲਾਬੀਇੰਗ ਕਰਨਾ

(ਸ) ਮੰਗ-ਪੱਤਰ ਦੇਣਾ

1.10 ਉਦਾਰਵਾਦ (Liberalism) ਸ਼ਬਦ ਲਾਤੀਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਮੂਲ ਸ਼ਬਦ 'Liberalis' ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ ਕੀ ਹੈ?

(ੳ) ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਅਕਤੀ

(ਅ) ਆਰਥਿਕ ਵਿਅਕਤੀ

(ੲ) ਸੁਤੰਤਰ ਵਿਅਕਤੀ

(ਸ) ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਵਿਅਕਤੀ

ਭਾਗ-ਅ (SECTION-B) : ਵਸਤੂਨਿਸ਼ਠ ਪ੍ਰਸ਼ਨ 10 × 1 = 10 ਅੰਕ

2.1 ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਰਵ-ਉੱਚ ਅਦਾਲਤ ਦੇ ਕਿਸ ਸਾਬਕਾ ਮੁੱਖ ਜੱਜ ਨੇ ਗ਼ਰੀਬਾਂ ਨੂੰ ਨਿਆਂ ਦਿਵਾਉਣ ਲਈ ਜਨਹਿੱਤ ਪਟੀਸ਼ਨ (PIL) ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਸੀ?

2.2 ਸਹੀ ਜਾਂ ਗ਼ਲਤ ਦੱਸੋ: "ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸਮਾਜੀਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਸੋਚ ਨੂੰ ਸੀਮਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ।"

2.3 ਸੱਭਿਆਚਾਰ (Culture) ਸ਼ਬਦ ਲਾਤੀਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਕਿਸ ਸ਼ਬਦ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ?

2.4 ਡੇਵਿਡ ਈਸਟਨ ਦੇ ਮਾਡਲ ਅਨੁਸਾਰ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਮੰਗਾਂ ਅਤੇ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?

2.5 ਖ਼ਾਲੀ ਥਾਂ ਭਰੋ: ਸੁਅੱਸਥ ਲੋਕ ਮਤ ਦਾ ਮੁੱਖ ਉਦੇਸ਼ ਸਮੁੱਚੇ ਸਮਾਜ ਦੀ ________ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

2.6 ਨੌਕਰਸ਼ਾਹੀ ਜਾਂ ਬਿਊਰੋਕ੍ਰੇਸੀ (Bureaucracy) ਸ਼ਬਦ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਕਿਸ ਮੂਲ ਸ਼ਬਦ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ 'ਡੈਸਕ ਜਾਂ ਲਿਖਣ ਵਾਲੀ ਮੇਜ਼' ਹੈ?

2.7 ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਮੁੱਖ ਚੋਣ ਕਮਿਸ਼ਨਰ (Chief Election Commissioner) ਕੌਣ ਸਨ?

2.8 ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਨਾਮ ਲਿਖੋ ਜਿੱਥੇ ਇੱਕ-ਦਲ ਪ੍ਰਣਾਲੀ (Single Party System) ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

2.9 ਸਹੀ ਜਾਂ ਗ਼ਲਤ ਦੱਸੋ: "ਦਬਾਓ ਸਮੂਹ ਸਰਕਾਰ ਉੱਤੇ ਆਪਣਾ ਕੰਟਰੋਲ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਚੋਣਾਂ ਲੜਦੇ ਹਨ।"

2.10 ਪ੍ਰੰਪਰਾਵਾਦੀ ਉਦਾਰਵਾਦੀ ਚਿੰਤਕਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਜੌਹਨ ਲੌਕ) ਅਨੁਸਾਰ ਰਾਜ ਕਿਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਸੰਸਥਾ ਹੈ?

ਭਾਗ-ੲ (SECTION-C) : ਸਰੋਤ-ਅਧਾਰਿਤ ਅਤੇ ਕੇਸ ਸਟੱਡੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ 12 × 1 = 12 ਅੰਕ

3 (i) ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੇ ਸਰੋਤ-ਅਧਾਰਿਤ ਪਹਿਰੇ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹੋ ਅਤੇ ਪੁੱਛੇ ਗਏ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਉੱਤਰ ਦਿਓ:

"ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ 1990ਵੇਂ ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਦਾ ਡਾਂਵਾਡੋਲ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਰਾਜਨੀਤਕ ਢਾਂਚੇ ਵਿੱਚ ਸੰਸਥਾਗਤ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਕਰਨੀਆਂ ਪਈਆਂ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਨਵੀਂ ਆਰਥਿਕ ਨੀਤੀ-1991 (ਉਦਾਰੀਕਰਨ, ਨਿੱਜੀਕਰਨ, ਵਿਸ਼ਵੀਕਰਨ) ਅਪਨਾਉਣੀ ਪਈ ਜਿਸਦੇ ਫਲਸਰੂਪ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਨਿੱਜੀ ਕੰਪਨੀਆਂ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਦਾ ਰਾਹ ਪੱਧਰਾ ਹੋਇਆ। ਇਸਦਾ ਅਸਰ ਇਹ ਹੋਇਆ ਕਿ ਲੋਕ ਭਲਾਈ ਨੀਤੀਆਂ ਦਾ ਬਜਟ ਵਿੱਚੋਂ ਹਿੱਸਾ ਘਟਣ ਲੱਗਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਕੋਈ ਵੀ ਰਾਜਨੀਤਕ ਤੰਤਰ ਵਿਸ਼ਵ ਸਮਾਜ ਤੋਂ ਇਕੱਲਿਆਂ ਰਹਿ ਕੇ ਕਾਰਜ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ ਜੇਕਰ ਚੀਨ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਆਪਣੇ ਉਤਪਾਦਨ ਦੇ ਨਿਰਯਾਤ (Export) ਉਪਰ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਸਦਾ ਅਸਰ ਭਾਰਤ ਦੀ ਘਰੇਲੂ ਮੰਡੀ ਤੇ ਵੀ ਪਏਗਾ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਆਯਾਤ (Import) ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਘੱਟ ਜਾਵੇਗੀ ਅਤੇ ਇਸ ਸਮੱਸਿਆ ਦਾ ਹੱਲ ਆਯਾਤ ਵਸਤੂਆਂ ਦਾ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਤਪਾਦਨ ਕਰਕੇ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ ਨੂੰ ਘੱਟ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।"

i) ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਨਵੀਂ ਆਰਥਿਕ ਨੀਤੀ ਕਿਸ ਸਾਲ ਅਪਣਾਈ ਗਈ ਸੀ?

ii) 1991 ਦੀ ਨਵੀਂ ਆਰਥਿਕ ਨੀਤੀ ਦੇ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਤੱਤ ਕਿਹੜੇ ਸਨ?

iii) ਨਵੀਂ ਆਰਥਿਕ ਨੀਤੀ ਲਾਗੂ ਹੋਣ ਨਾਲ ਲੋਕ ਭਲਾਈ ਸਕੀਮਾਂ ਦੇ ਬਜਟ 'ਤੇ ਕੀ ਅਸਰ ਪਿਆ?

iv) ਜੇਕਰ ਚੀਨ ਆਪਣੇ ਨਿਰਯਾਤ 'ਤੇ ਰੋਕ ਲਗਾਉਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਭਾਰਤੀ ਬਾਜ਼ਾਰ 'ਤੇ ਇਸਦਾ ਕੀ ਸਿੱਧਾ ਅਸਰ ਪਵੇਗਾ?

v) ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਕਮੀ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਘਟਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ?

vi) ਇਹ ਪਹਿਰਾ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦੇ ਕਿਹੜੇ ਦੋ ਮੁੱਖ ਪਹਿਲੂਆਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ?

3 (ii) ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੀ ਕੇਸ ਸਟੱਡੀ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹੋ ਅਤੇ ਪੁੱਛੇ ਗਏ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਉੱਤਰ ਦਿਓ:

"ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਵਾਸੀਆਂ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਾਬ ਦੇ ਠੇਕੇ ਨੂੰ ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਅਤੇ ਵਿਦਿਅਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੇ ਨੇੜਿਓਂ ਹਟਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਸਾਂਝੀ ਮੰਗ ਉਠਾਈ। ਪਹਿਲਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਥਾਨਕ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਮੀਟਿੰਗ ਕੀਤੀ (ਹਿੱਤ ਸਪੱਸ਼ਟੀਕਰਨ), ਫਿਰ ਇੱਕ 'ਸੰਯੁਕਤ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਮੇਟੀ' ਬਣਾਈ ਅਤੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ (ਡਿਪਟੀ ਕਮਿਸ਼ਨਰ) ਨੂੰ ਮੰਗ ਪੱਤਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਅਤੇ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੀ ਆਵਾਜ਼ ਨੂੰ ਬੁਲੰਦ ਕੀਤਾ (ਰਾਜਨੀਤਕ ਸੰਚਾਰ)। ਇਸ ਮੰਗ ਨੂੰ ਦੇਖਦਿਆਂ ਸੂਬਾ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਿਯਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸੋਧ ਕਰਦਿਆਂ ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਠੇਕੇ ਖੋਲ੍ਹਣ ਉੱਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾਉਣ ਦਾ ਨਵਾਂ ਨਿਯਮ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਹੁਕਮ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ। ਇਸ ਫ਼ੈਸਲੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਿੰਡ ਵਾਸੀਆਂ ਨੇ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਨੀਤੀਆਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ।"

i) ਪਿੰਡ ਵਾਸੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸ਼ਰਾਬ ਦਾ ਠੇਕਾ ਹਟਾਉਣ ਲਈ ਕੀਤੀ ਗਈ ਮੰਗ ਡੇਵਿਡ ਈਸਟਨ ਦੇ ਮਾਡਲ ਅਧੀਨ ਕਿਸ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ?

ii) ਪਿੰਡ ਵਾਸੀਆਂ ਦੁਆਰਾ 'ਸੰਯੁਕਤ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਮੇਟੀ' ਬਣਾਉਣਾ ਆਲਮੰਡ ਅਤੇ ਪਾਵੈਲ ਦੇ ਕਿਸ ਨਿਵੇਸ਼ ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ?

iii) ਪਿੰਡ ਵਾਸੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਮੀਡੀਆ ਅਤੇ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨਾ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਕਿਹੜੇ ਕਾਰਜ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ?

iv) ਸੂਬਾ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਨਵਾਂ ਨਿਯਮ ਬਣਾਉਣਾ ਅਤੇ ਹੁਕਮ ਜਾਰੀ ਕਰਨਾ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦਾ ਕਿਹੜਾ ਕਾਰਜ (ਨਿਕਾਸ) ਹੈ?

v) ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸਮਰਥਨ ਦੇਣਾ ਡੇਵਿਡ ਈਸਟਨ ਦੇ ਮਾਡਲ ਦੀ ਕਿਸ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ?

vi) ਇਸ ਕੇਸ ਸਟੱਡੀ ਤੋਂ ਲੋਕਤੰਤਰ ਵਿੱਚ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਦੀ ਸਰਗਰਮ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਬਾਰੇ ਕੀ ਸਿੱਖਿਆ ਮਿਲਦੀ ਹੈ?

ਭਾਗ-ਸ (SECTION-D) : ਛੋਟੇ ਉੱਤਰਾਂ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ (ਕੋਈ 6 ਹੱਲ ਕਰੋ) 6 × 4 = 24 ਅੰਕ

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 4. ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਅੰਤਰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰੋ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 5. ਪ੍ਰਤੱਖ ਅਤੇ ਅਪ੍ਰਤੱਖ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸਮਾਜੀਕਰਨ ਵਿੱਚ ਕੀ ਅੰਤਰ ਹੈ? ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਸਹਿਤ ਲਿਖੋ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 6. ਜੀ. ਏ. ਆਲਮੰਡ ਅਤੇ ਪਾਵੈਲ ਅਨੁਸਾਰ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਨਿਕਾਸ ਕਾਰਜਾਂ (Output Functions) ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰੋ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 7. ਇੱਕ ਸਿਹਤਮੰਦ ਅਤੇ ਉਸਾਰੂ ਲੋਕ-ਮਤ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਲਈ ਕਿਹੜੀਆਂ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸ਼ਰਤਾਂ ਹੋਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ?

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 8. ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਕਾਰਜਪਾਲਿਕਾ ਅਤੇ ਸਥਾਈ ਕਾਰਜਪਾਲਿਕਾ (ਨੌਕਰਸ਼ਾਹੀ) ਵਿਚਕਾਰ ਕੋਈ ਚਾਰ ਮੁੱਖ ਅੰਤਰ ਲਿਖੋ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 9. ਮੱਤਦਾਨ ਵਿਵਹਾਰ (Voting Behaviour) ਤੋਂ ਕੀ ਭਾਵ ਹੈ? ਇਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕੋਈ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਤੱਤ ਲਿਖੋ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 10. ਲੋਕਤੰਤਰ ਵਿੱਚ ਵਿਰੋਧੀ ਧਿਰ (Opposition) ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਅਤੇ ਮਹੱਤਤਾ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰੋ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 11. ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਦਲਾਂ ਅਤੇ ਦਬਾਓ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਕੋਈ ਚਾਰ ਮੁੱਖ ਅੰਤਰ ਲਿਖੋ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 12. ਪ੍ਰੰਪਰਾਵਾਦੀ (ਨਕਾਰਾਤਮਕ) ਉਦਾਰਵਾਦ ਅਤੇ ਸਮਕਾਲੀ (ਸਕਾਰਾਤਮਕ) ਉਦਾਰਵਾਦ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਅੰਤਰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰੋ।

ਭਾਗ-ਹ (SECTION-E) : ਵੱਡੇ ਉੱਤਰਾਂ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ (100% ਅੰਦਰੂਨੀ ਛੋਟ) 3 × 8 = 24 ਅੰਕ

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 13. ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸੱਭਿਆਚਾਰ (Political Culture) ਤੋਂ ਕੀ ਭਾਵ ਹੈ? ਇਸ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮੁੱਖ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰਪੂਰਵਕ ਵਰਣਨ ਕਰੋ।

ਜਾਂ (OR)

ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ (ਸੁਭਾਅ) ਅਤੇ ਖੇਤਰ ਬਾਰੇ ਵਿਸਥਾਰਪੂਰਵਕ ਚਰਚਾ ਕਰੋ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 14. ਬਹੁ-ਦਲ ਪ੍ਰਣਾਲੀ (Multi-Party System) ਤੋਂ ਕੀ ਭਾਵ ਹੈ? ਲੋਕਤੰਤਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁ-ਦਲ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਮੁੱਖ ਗੁਣਾਂ ਅਤੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਚਰਚਾ ਕਰੋ।

ਜਾਂ (OR)

ਡੇਵਿਡ ਈਸਟਨ ਦੇ 'ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਮਾਡਲ' (Political System Model) ਦਾ ਵਿਸਥਾਰਪੂਰਵਕ ਵਰਣਨ ਕਰੋ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਮੁੱਖ ਤੱਤਾਂ (ਨਿਵੇਸ਼, ਨਿਕਾਸ, ਮਾਹੌਲ ਅਤੇ ਫੀਡਬੈਕ) ਨੂੰ ਸਮਝਾਓ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 15. ਉਦਾਰਵਾਦ (Liberalism) ਤੋਂ ਕੀ ਭਾਵ ਹੈ? ਆਧੁਨਿਕ (ਸਮਕਾਲੀ) ਉਦਾਰਵਾਦ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਕਰੋ।

ਜਾਂ (OR)

ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸਮਾਜੀਕਰਨ (Political Socialisation) ਦੇ ਮੁੱਖ ਸਾਧਨਾਂ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਕਰੋ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਲੋਕਤੰਤਰ ਵਿੱਚ ਮੀਡੀਆ ਤੇ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰੋ।

PRINCIPAL PROMOTION STAYED : ਹਾਈਕੋਰਟ ਦਾ ਅਹਿਮ ਫ਼ੈਸਲਾ: ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲਾਂ ਦੀਆਂ ਤਰੱਕੀਆਂ 'ਤੇ ਲਗਾਈ ਰੋਕ

 

ਵੱਡੀ ਖ਼ਬਰ

ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਹਾਈਕੋਰਟ ਦਾ ਅਹਿਮ ਫ਼ੈਸਲਾ: ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲਾਂ ਦੀਆਂ ਤਰੱਕੀਆਂ 'ਤੇ ਲਗਾਈ ਰੋਕ

ਮਿਤੀ: 26 ਅਗਸਤ, 2026 | ਸਥਾਨ: ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ

ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ: ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਹਾਈਕੋਰਟ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿਭਾਗ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਲਈ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਵਿਭਾਗੀ ਤਰੱਕੀਆਂ (Departmental Promotions) 'ਤੇ ਅਗਲੇ ਹੁਕਮਾਂ ਤੱਕ ਰੋਕ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਇਹ ਅੰਤਰਿਮ ਹੁਕਮ ਮਾਣਯੋਗ ਜੱਜ ਕੁਲਦੀਪ ਤਿਵਾੜੀ ਦੀ ਅਦਾਲਤ ਵੱਲੋਂ ਸੰਦੀਪ ਸੂਦ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਦਾਇਰ ਪਟੀਸ਼ਨ (CWP-27292-2026) ਦੀ ਸੁਣਵਾਈ ਕਰਦਿਆਂ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ।

ਪਟੀਸ਼ਨਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪੇਸ਼ ਹੋਏ ਸੀਨੀਅਰ ਐਡਵੋਕੇਟ ਡੀ. ਐੱਸ. ਪਟਵਾਲੀਆ, ਐਡਵੋਕੇਟ ਪ੍ਰਿਯੰਕਾ ਚੌਧਰੀ ਅਤੇ ਐਡਵੋਕੇਟ ਅਮਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅਦਾਲਤ ਦੇ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲਿਆਂਦਾ ਕਿ ਵਿਭਾਗੀ ਪੱਤਰ (ਮਿਤੀ 03.08.2026) ਅਨੁਸਾਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਾਡਰਾਂ ਦੀ ਹਾਲੇ ਤੱਕ ਕੋਈ ਵੱਖਰੀ ਸੀਨੀਆਰਤਾ ਸੂਚੀ (Seniority List) ਜਾਰੀ ਜਾਂ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵਿਭਾਗ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਦੇ ਅਹੁਦੇ 'ਤੇ ਤਰੱਕੀਆਂ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਮੁਲਾਜ਼ਮਾਂ 'ਤੇ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੇ ਸੇਵਾ ਨਿਯਮਾਂ ਦੇ ਸਰਾਸਰ ਉਲਟ ਹੈ।

"ਅਗਲੀ ਸੁਣਵਾਈ ਤੱਕ ਸਬੰਧਤ ਵਿਭਾਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਭਾਗੀ ਤਰੱਕੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਕਰਨ ਤੋਂ ਰੋਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।"
- ਜਸਟਿਸ ਕੁਲਦੀਪ ਤਿਵਾੜੀ, ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਹਾਈਕੋਰਟ

ਹਾਈਕੋਰਟ ਨੇ ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਨੋਟਿਸ ਆਫ਼ ਮੋਸ਼ਨ (Notice of Motion) ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ। ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਪੇਸ਼ ਹੋਏ ਐਡੀਸ਼ਨਲ ਐਡਵੋਕੇਟ ਜਨਰਲ (AAG) ਸਾਹਿਲ ਆਰ. ਬਖ਼ਸ਼ੀ ਨੇ ਨੋਟਿਸ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦਿਆਂ ਜਵਾਬ ਦਾਇਰ ਕਰਨ ਲਈ ਸਮਾਂ ਮੰਗਿਆ ਹੈ।

ਅਦਾਲਤ ਨੇ ਮਾਮਲੇ ਦੀ ਅਗਲੀ ਸੁਣਵਾਈ 13 ਜਨਵਰੀ 2027 ਤੱਕ ਮੁਲਤਵੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਪ੍ਰਮੋਸ਼ਨ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ 'ਤੇ ਪੂਰਨ ਰੋਕ ਬਰਕਰਾਰ ਰਹੇਗੀ।

ਕੇਸ ਨੰਬਰ: CWP-27292-2026 (CNR No: PHHC011428772026)

CLASS XII PHYSICS SEPTEMBER EXAMINATION • SAMPLE QUESTION PAPER

 

CLASS XII PHYSICS

SEPTEMBER EXAMINATION • SAMPLE QUESTION PAPER 2

Time Allowed: 3 Hours | Maximum Marks: 70

---

GENERAL INSTRUCTIONS

• All questions are compulsory.
• The question paper carries 70 marks and is divided into four sections:
  • Section A: 16 MCQs × 1 mark = 16 marks
  • Section B: 6 questions × 2 marks = 12 marks
  • Section C: 9 questions × 3 marks = 27 marks, including one case-study-based question
  • Section D: 3 questions × 5 marks = 15 marks
• Attempt only one option where an internal choice is given.
• Use appropriate SI units and show necessary steps in numerical questions.

Useful Constants (where required):
c = 3 × 10⁸ m/s | m_e = 9.1 × 10⁻³¹ kg | e = 1.6 × 10⁻¹⁹ C | μ₀ = 4π × 10⁻⁷ T m A⁻¹ | ε₀ = 8.854 × 10⁻¹² C² N⁻¹ m⁻²

---

SECTION A — MULTIPLE CHOICE QUESTIONS (16 × 1 = 16 MARKS)

Q1. Answer the following multiple-choice questions:

(i) The electric field at a distance r from an infinitely long straight uniformly charged wire is:

(A) inversely proportional to r
(B) inversely proportional to r²
(C) inversely proportional to r³
(D) independent of r

(ii) Which one of the following charges is NOT possible?

(A) 1.602 × 10⁻¹⁹ C
(B) 3.204 × 10⁻¹⁹ C
(C) 5.607 × 10⁻¹⁹ C
(D) 6.408 × 10⁻¹⁹ C

(iii) The direction of electric field vector at a point on the equatorial line of a dipole is:

(A) in the same direction of dipole moment
(B) in the opposite direction to the dipole moment
(C) towards the negative charge
(D) towards the positive charge

(iv) Name the physical quantity whose SI unit is joule per coulomb:

(A) Power
(B) Electric field
(C) Electric potential
(D) Dipole moment

(v) For linear dielectrics, the ratio of dielectric polarisation P to the applied electric field E is equal to:

(A) Mobility
(B) Dipole moment
(C) ε₀ × Susceptibility
(D) Permittivity

(vi) In the absence of an electric field, the mean velocity of free electrons in a conductor at absolute temperature T is:

(A) Zero
(B) Independent of T
(C) Proportional to T
(D) Proportional to T²

(vii) Kirchhoff's first law (∑ I = 0 at a junction) deals with the conservation of:

(A) Energy
(B) Momentum
(C) Charge
(D) Angular momentum

(viii) Resistance of an ideal ammeter is:

(A) Infinity
(B) 100 Ω
(C) Zero
(D) 1 Ω

(ix) When a magnetic compass needle is carried near a straight wire carrying current:
(I) The straight wire causes a noticeable deflection in the compass needle.
(II) The alignment of the needle is tangential to an imaginary circle centered on the wire in a plane perpendicular to the wire.

(A) Only (I) is correct
(B) Only (II) is correct
(C) Both (I) and (II) are correct
(D) Neither (I) nor (II) is correct

(x) If the magnetic susceptibility of a material is 100, its relative permeability is:

(A) 100
(B) 99
(C) 101
(D) 10

(xi)
Assertion (A): Magnetic field lines do not intersect each other.
Reason (R): If magnetic field lines intersect, the magnetic field would not have a unique direction at the point of intersection.

(A) Both Assertion (A) and Reason (R) are true and Reason (R) is the correct explanation of Assertion (A).
(B) Both Assertion (A) and Reason (R) are true but Reason (R) is not the correct explanation of Assertion (A).
(C) Assertion (A) is true and Reason (R) is false.
(D) Both Assertion (A) and Reason (R) are false.

(xii) In electromagnetic induction, the induced emf in a coil is independent of:

(A) change in the magnetic flux
(B) time of change of magnetic flux
(C) resistance of the circuit
(D) number of turns in the coil

(xiii) In a purely capacitive circuit, if the frequency of AC is doubled, the capacitive reactance will:

(A) get doubled
(B) become four times
(C) get halved
(D) remain constant

(xiv) At resonance, a series LCR AC circuit behaves like a:

(A) purely capacitive circuit
(B) purely resistive circuit
(C) purely inductive circuit
(D) LC circuit

(xv) Displacement current is produced due to:

(A) Constant electric field
(B) Constant magnetic field
(C) Changing electric field
(D) Changing magnetic field

(xvi)
Assertion (A): Electromagnetic waves are transverse in nature.
Reason (R): The electric and magnetic fields in electromagnetic waves are perpendicular to each other and to the direction of propagation.

(A) Both Assertion (A) and Reason (R) are true and Reason (R) is the correct explanation of Assertion (A).
(B) Both Assertion (A) and Reason (R) are true but Reason (R) is not the correct explanation of Assertion (A).
(C) Assertion (A) is true and Reason (R) is false.
(D) Both Assertion (A) and Reason (R) are false.

---

SECTION B — SHORT ANSWER QUESTIONS (6 × 2 = 12 MARKS)

Q2. Write Coulomb’s law in vector form and explain the terms involved. [2 Marks]

OR

State and explain Gauss's law in electrostatics. [2 Marks]

Q3. Define current density in a conductor. Mention its SI unit. [2 Marks]

Q4. The electrostatic potential at a point is 10 V. Find the work required to move a charge of 20 μC from infinity to that point. [2 Marks]

Q5. What is Lorentz force? Write the vector expression representing this force. [2 Marks]

Q6. The current in a circuit falls from 5.0 A to 0.0 A in 0.1 s. If an average emf of 200 V is induced, calculate the self-inductance of the circuit. [2 Marks]

OR

In an inductive AC circuit, the value of inductance is 0.2 H and the frequency of AC is 50 Hz. Calculate the inductive reactance. [2 Marks]

Q7. Write Ampere-Maxwell’s equation and explain the physical terms. [2 Marks]

---

SECTION C — SHORT ANSWER / CASE STUDY QUESTIONS (9 × 3 = 27 MARKS)

Q8. State the principle of superposition of electrostatic forces. Three equal positive charges are placed at three corners A, B, and C of a square ABCD. Sketch a diagram to show the resultant force on the charge at B. [3 Marks]

OR

Describe an experiment to demonstrate that there are two distinct types of electric charges using glass and plastic rods. [3 Marks]

Q9. Distinguish between polar and non-polar dielectrics. Give one example for each. [3 Marks]

Q10. Two point charges q_A = 3 μC and q_B = −3 μC are located 20 cm apart in vacuum. Find the magnitude and direction of the electric field at the midpoint O of the line AB joining the two charges. [3 Marks]

Q11. Derive an expression for the drift velocity of free electrons in a conductor in terms of relaxation time. [3 Marks]

Q12. State and explain Gauss's law in magnetism. What important property of magnetic monopoles does it signify? [3 Marks]

Q13. Explain with the help of a circuit diagram how a galvanometer is converted into an ammeter of a given range. [3 Marks]

OR

Explain with the help of a circuit diagram how a galvanometer is converted into a voltmeter of a given range. [3 Marks]

Q14. CASE STUDY-BASED QUESTION

A modern hospital relies on an uninterrupted AC power supply for operation theatres, intensive care units, and diagnostic equipment. During a power outage, an inverter converts DC from batteries into alternating current to ensure that critical equipment continues to function. The inverter generates an alternating voltage with a peak value of 325 V and a frequency of 50 Hz. Engineers monitor the RMS voltage, current, and power factor to ensure efficient power transmission and minimize energy losses. The maintenance team also studies the behaviour of resistive, inductive, and capacitive loads connected to the AC supply before selecting suitable transformers and protection devices.

(a) Why is RMS value used instead of peak value while specifying domestic AC supply? [1 mark]
(b) Calculate the RMS voltage if the peak voltage is 325 V. [1 mark]
(c) State any two advantages of AC over DC for long-distance power transmission. [1 mark]

Q15. What is resonance in a series LCR circuit? Obtain the expression for its resonant frequency. [3 Marks]

OR

Mention any three major sources of energy loss in a transformer and how they are minimized. [3 Marks]

Q16. A current loop of area 20 × 10⁻⁴ m² carrying a current of 0.2 A is placed with its plane at an angle of 60° with a uniform magnetic field of strength 4 × 10⁻² T. Calculate the torque exerted on the loop. [3 Marks]

---

SECTION D — LONG ANSWER QUESTIONS (3 × 5 = 15 MARKS)

Q17.

(a) Using Gauss's law, derive the expression for the electric field due to an infinitely long straight uniformly charged wire of linear charge density λ.
(b) Plot a graph showing the variation of electric field E with distance r from the wire.

OR

(a) Define capacitance of a capacitor.
(b) Derive the expression for the effective capacitance of two capacitors connected in series.
(c) Write two factors on which the capacitance of a parallel plate capacitor depends.

[5 Marks]

Q18.

(a) Derive the expression for the force per unit length between two long, straight, parallel current-carrying conductors.
(b) Hence, define the standard SI unit of current ('ampere').

OR

(a) With the help of a neat labelled diagram, explain the construction, principle, and working of a moving coil galvanometer.
(b) State the role of (i) radial magnetic field and (ii) soft iron core in a moving coil galvanometer.

[5 Marks]

Q19.

(a) An AC voltage v = v₀ sin(ωt) is applied across a pure inductor of inductance L. Derive the expression for the instantaneous current and show that current lags voltage by π/2 radians.
(b) Draw the phasor diagram and voltage-current waveforms for this circuit.

OR

(a) Derive the expression for the impedance of a series LCR circuit connected to an AC source using a phasor diagram.
(b) Obtain the condition under which electrical resonance occurs and state the power factor at resonance.

[5 Marks]