ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਫ਼ੀ-ਕਾਵਿ (ਦਸਵੀਂ ਜਮਾਤ) - ਭਾਗ 1
1. ਸ਼ੇਖ਼ ਫ਼ਰੀਦ ਜੀ (ਸਲੋਕ)
ਫਰੀਦਾ ਜੇ ਤੂ ਅਕਲਿ ਲਤੀਫੁ, ਕਾਲੇ ਲਿਖੁ ਨ ਲੇਖ॥
ਆਪਨੜੇ ਗਿਰੀਵਾਨ ਮਹਿ, ਸਿਰੁ ਨੀਵਾਂ ਕਰਿ ਦੇਖੁ॥
ਆਪਨੜੇ ਗਿਰੀਵਾਨ ਮਹਿ, ਸਿਰੁ ਨੀਵਾਂ ਕਰਿ ਦੇਖੁ॥
ਪ੍ਰਸੰਗ
ਇਹ ਕਾਵਿ-ਟੋਟਾ ਸਾਹਿਤ-ਮਾਲਾ ਪੁਸਤਕ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਸ਼ੇਖ਼ ਫ਼ਰੀਦ ਜੀ ਦੇ ਸਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਫ਼ਰੀਦ ਜੀ ਨੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਦੂਸਰਿਆਂ ਦੀ ਨਿੰਦਿਆ ਕਰਨ ਤੋਂ ਵਰਜਿਆ ਹੈ।
ਵਿਆਖਿਆ
ਫ਼ਰੀਦ ਜੀ ਫ਼ਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹੇ ਮਨੁੱਖ! ਜੇਕਰ ਤੂੰ ਬਹੁਤ ਸਮਝਦਾਰ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਤੈਨੂੰ ਕਿਸੇ ਦੀ ਬੁਰਾਈ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ। ਦੂਜਿਆਂ 'ਤੇ ਉਂਗਲ ਚੁੱਕਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਝਾਤੀ ਮਾਰ ਕੇ ਦੇਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਤੂੰ ਆਪ ਕਿੰਨੇ ਔਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈਂ।
ਫਰੀਦਾ ਜੋ ਤੈ ਮਾਰਨਿ ਮੁਕੀਆਂ, ਤਿਨ੍ਹਾ ਨ ਮਾਰੇ ਘੁੰਮਿ॥
ਆਪਨੜੈ ਘਰਿ ਜਾਈਐ, ਪੈਰ ਤਿਨ੍ਹਾ ਦੇ ਚੁੰਮਿ॥
ਆਪਨੜੈ ਘਰਿ ਜਾਈਐ, ਪੈਰ ਤਿਨ੍ਹਾ ਦੇ ਚੁੰਮਿ॥
ਪ੍ਰਸੰਗ
ਇਹ ਕਾਵਿ-ਟੋਟਾ ਸ਼ੇਖ਼ ਫ਼ਰੀਦ ਜੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਬੁਰਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨਾਲ ਵੀ ਚੰਗਾ ਸਲੂਕ ਕਰਨ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ।
ਵਿਆਖਿਆ
ਫ਼ਰੀਦ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਤੈਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਵੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਬਦਲੇ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਨਾ ਮਾਰੋ। ਸਗੋਂ ਨਿਮਰਤਾ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਉਸ ਦੇ ਪੈਰ ਚੁੰਮ ਕੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਜਾਓ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੁਆਫ਼ੀ ਦੇਣ ਨਾਲ ਮਨ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
ਫਰੀਦਾ ਜੰਗਲੁ ਜੰਗਲੁ ਕਿਆ ਭਵਹਿ, ਵਣਿ ਕੰਡਾ ਮੋੜੇਹਿ॥
ਵਸੀ ਰਬੁ ਹਿਆਲੀਐ, ਜੰਗਲੁ ਕਿਆ ਢੂਢੇਹਿ॥
ਵਸੀ ਰਬੁ ਹਿਆਲੀਐ, ਜੰਗਲੁ ਕਿਆ ਢੂਢੇਹਿ॥
ਪ੍ਰਸੰਗ
ਇਸ ਸਲੋਕ ਵਿੱਚ ਫ਼ਰੀਦ ਜੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਰਮਾਤਮਾ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।
ਵਿਆਖਿਆ
ਫ਼ਰੀਦ ਜੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਰੱਬ ਨੂੰ ਲੱਭਣ ਲਈ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਭਟਕਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਸਿਰਫ਼ ਕੰਡੇ ਹੀ ਮਿਲਣਗੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਰੱਬ ਤਾਂ ਤੁਹਾਡੇ ਆਪਣੇ ਦਿਲ (ਹਿਰਦੇ) ਦੇ ਅੰਦਰ ਮੌਜੂਦ ਹੈ।
2. ਸ਼ਾਹ ਹੁਸੈਨ (ਕਾਫ਼ੀਆਂ)
ਸਭ ਕਿਛ ਮੇਰਾ ਤੂੰ
ਰੱਬਾ ! ਮੇਰੇ ਹਾਲ ਦਾ ਮਹਿਰਮ ਤੂੰ।
ਅੰਦਿਰ ਤੂੰ ਹੈਂ ਬਾਹਿਰ ਤੂੰ ਹੈਂ, ਰੋਮਿ ਰੋਮਿ ਵਿੱਚ ਤੂੰ।
ਤੂੰ ਹੈਂ ਤਾਣਾ, ਤੂੰ ਹੈਂ ਬਾਣਾ, ਸਭ ਕਿਛੁ ਮੇਰਾ ਤੂੰ।
ਅੰਦਿਰ ਤੂੰ ਹੈਂ ਬਾਹਿਰ ਤੂੰ ਹੈਂ, ਰੋਮਿ ਰੋਮਿ ਵਿੱਚ ਤੂੰ।
ਤੂੰ ਹੈਂ ਤਾਣਾ, ਤੂੰ ਹੈਂ ਬਾਣਾ, ਸਭ ਕਿਛੁ ਮੇਰਾ ਤੂੰ।
ਪ੍ਰਸੰਗ
ਇਹ ਕਾਫ਼ੀ ਸ਼ਾਹ ਹੁਸੈਨ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਕਵੀ ਆਪਣੀ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਕੇ ਸਭ ਕੁਝ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਹੀ ਮੰਨਦਾ ਹੈ।
ਵਿਆਖਿਆ
ਸ਼ਾਹ ਹੁਸੈਨ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਮੇਰੇ ਦੁੱਖਾਂ-ਦਰਦਾਂ ਦਾ ਭੇਤੀ ਸਿਰਫ਼ ਤੂੰ ਹੀ ਹੈਂ। ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ-ਬਾਹਰ ਅਤੇ ਰੋਮ-ਰੋਮ ਵਿੱਚ ਤੇਰਾ ਹੀ ਵਾਸਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕੱਪੜਾ ਤਾਣੇ-ਬਾਣੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੁਝ ਨਹੀਂ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਮੇਰਾ ਵਜੂਦ ਵੀ ਤੇਰੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਮੇਰਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ, ਸਭ ਕੁਝ ਤੇਰਾ ਹੀ ਹੈ।
ਸਾਈਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂਦੜੇ ਵਲਿ
ਸਾਈਂ ਜਿਨਾਂਦੜੇ ਵਲਿ, ਤਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗਮ ਕੈਂਦਾ, ਵੇ ਲੋਕਾ।
ਸੇਈ ਭਲੀਆਂ ਜੋ ਰੱਬ ਵਲਿ ਆਈਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸ਼ਕ ਚਰੋਕਾ ਵੇ ਲੋਕਾ।
ਸੇਈ ਭਲੀਆਂ ਜੋ ਰੱਬ ਵਲਿ ਆਈਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸ਼ਕ ਚਰੋਕਾ ਵੇ ਲੋਕਾ।
ਪ੍ਰਸੰਗ
ਇਹ ਕਾਫ਼ੀ ਸ਼ਾਹ ਹੁਸੈਨ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਰੱਬ ਦਾ ਸਾਥ ਹੋਣ 'ਤੇ ਮਨੁੱਖ ਨਿਡਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਵਿਆਖਿਆ
ਕਵੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿਨ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਰੱਬ ਦੀ ਮਿਹਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਕੋਈ ਗ਼ਮ ਜਾਂ ਡਰ ਨਹੀਂ ਸਤਾਉਂਦਾ। ਉਹ ਜੀਵ-ਇਸਤਰੀਆਂ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਪਿਆਰ ਦੀ ਲਗਨ ਲੱਗੀ ਹੋਈ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਦਰ-ਦਰ 'ਤੇ ਰੱਬੀ ਇਸ਼ਕ ਦਾ ਹੋਕਾ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਫ਼ੀ ਅਤੇ ਕਿੱਸਾ-ਕਾਵਿ (ਦਸਵੀਂ ਜਮਾਤ) - ਭਾਗ 2
3. ਬੁੱਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਹ (ਕਾਫ਼ੀਆਂ)
ਬੁਲ੍ਹਾ ਕੀ ਜਾਣਾ ਮੈਂ ਕੌਣ
ਨਾ ਮੈਂ ਮੋਮਨ ਵਿੱਚ ਮਸੀਤਾਂ, ਨਾ ਮੈਂ ਕੁਫਰ ਇਮਾਨ ਦੀਆਂ ਰੀਤਾਂ।
ਅੱਵਲ ਆਖ਼ਰ ਆਪ ਨੂੰ ਜਾਣਾ, ਨਾ ਕੋਈ ਦੂਜਾ ਹੋਰ ਪਛਾਣਾ।
ਅੱਵਲ ਆਖ਼ਰ ਆਪ ਨੂੰ ਜਾਣਾ, ਨਾ ਕੋਈ ਦੂਜਾ ਹੋਰ ਪਛਾਣਾ।
ਪ੍ਰਸੰਗ
ਇਹ ਕਾਫ਼ੀ ਬੁੱਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਲਿਖੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਆਪਣੀ ਆਤਮਾ ਦੀ ਅਸਲੀਅਤ ਅਤੇ ਰੱਬ ਨਾਲ ਇੱਕਮਿਕਤਾ ਨੂੰ ਪਛਾਨਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਵਿਆਖਿਆ
ਬੁੱਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਸਿਰਫ਼ ਧਾਰਮਿਕ ਰੀਤਾਂ, ਜਾਤਾਂ ਜਾਂ ਇਲਾਕਿਆਂ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਹਾਂ। ਮੇਰੀ 'ਮੈਂ' ਕਿਸੇ ਖ਼ਾਸ ਮਜ਼੍ਹਬ ਜਾਂ ਪਹਿਰਾਵੇ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਮੈਂ ਮੁੱਢ ਤੋਂ ਅੰਤ ਤੱਕ ਸਿਰਫ਼ ਉਸ ਇੱਕ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਹੀ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ। ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਉਸ ਨਾਲ ਇੱਕ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਮੇਰੀ ਆਪਣੀ ਕੋਈ ਵੱਖਰੀ ਹਸਤੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਗਈ।
ਇਸ਼ਕ ਦੀ ਨਵੀਉਂ ਨਵੀਂ ਬਹਾਰ
ਵੇਦ ਕੁਰਾਨਾਂ ਪੜ੍ਹ ਪੜ੍ਹ ਥੱਕੇ, ਸਿਜਦੇ ਕਰਦਿਆਂ ਘਸ ਗਏ ਮੱਥੇ,
ਨਾ ਰੱਬ ਤੀਰਥ ਨਾ ਰੱਬ ਮੱਕੇ, ਜਿਨ ਪਾਇਆ ਤਿਨ ਨੂਰ ਅਨਵਾਰ।
ਨਾ ਰੱਬ ਤੀਰਥ ਨਾ ਰੱਬ ਮੱਕੇ, ਜਿਨ ਪਾਇਆ ਤਿਨ ਨੂਰ ਅਨਵਾਰ।
ਪ੍ਰਸੰਗ
ਇਸ ਕਾਫ਼ੀ ਵਿੱਚ ਬੁੱਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਹ ਮਜ਼੍ਹਬੀ ਕਰਮ-ਕਾਂਡਾਂ ਦਾ ਖੰਡਨ ਕਰਕੇ ਰੱਬੀ ਇਸ਼ਕ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਵਿਆਖਿਆ
ਕਵੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਅਤੇ ਮੱਥੇ ਰਗੜ ਕੇ ਰੱਬ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਰੱਬ ਨਾ ਤਾਂ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਮੱਕੇ ਵਿੱਚ। ਉਹ ਤਾਂ ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੇ ਸੱਚੇ ਇਸ਼ਕ ਰਾਹੀਂ ਉਸ ਨੂੰ ਪਾ ਲਿਆ, ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਨੂਰ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਿਆ।
4. ਪੀਲੂ (ਕਿੱਸਾ ਮਿਰਜ਼ਾ ਸਾਹਿਬਾਂ)
ਸਾਹਿਬਾਂ ਪੜ੍ਹੇ ਪੱਟੀਆਂ, ਮਿਰਜ਼ਾ ਪੜ੍ਹੇ ਕੁਰਾਨ
ਵਿਚ ਮਸੀਤ ਦੇ ਲਗੀਆਂ, ਜਾਣੇ ਕੁਲ ਜਹਾਨ।
ਵਿਚ ਮਸੀਤ ਦੇ ਲਗੀਆਂ, ਜਾਣੇ ਕੁਲ ਜਹਾਨ।
ਪ੍ਰਸੰਗ
ਇਹ ਕਾਵਿ-ਟੋਟਾ ਪੀਲੂ ਦੇ ਕਿੱਸੇ 'ਮਿਰਜ਼ਾ ਸਾਹਿਬਾਂ' ਵਿੱਚੋਂ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਮਿਰਜ਼ਾ ਤੇ ਸਾਹਿਬਾਂ ਦੇ ਬਚਪਨ ਦੇ ਪਿਆਰ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ।
ਵਿਆਖਿਆ
ਕਵੀ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਮਿਰਜ਼ਾ ਤੇ ਸਾਹਿਬਾਂ ਮਸੀਤ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਪੜ੍ਹਦੇ ਸਨ, ਉਦੋਂ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਿਆਰ ਪੈ ਗਿਆ ਸੀ। ਸਾਹਿਬਾਂ ਕਾਜ਼ੀ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਹੁਣ ਸਾਡਾ ਪੜ੍ਹਨ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਡੀ ਕਿਸਮਤ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਕ ਹੀ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਮੰਦਾ ਕੀਤਾ ਸੁਣ ਸਾਹਿਬਾਂ, ਮੇਰਾ ਤਰਕਸ਼ ਟੰਗਿਆ ਜੰਡ
ਬਾਝੁ ਭਰਾਵਾਂ ਜੱਟ ਮਾਰਿਆ, ਕੋਈ ਨ ਮਿਰਜ਼ੇ ਸੰਗ।
ਬਾਝੁ ਭਰਾਵਾਂ ਜੱਟ ਮਾਰਿਆ, ਕੋਈ ਨ ਮਿਰਜ਼ੇ ਸੰਗ।
ਪ੍ਰਸੰਗ
ਇਹ ਸਤਰਾਂ ਮਿਰਜ਼ੇ ਦੀ ਮੌਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਬਿਆਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਵਿਆਖਿਆ
ਮਰਦਾ ਹੋਇਆ ਮਿਰਜ਼ਾ ਸਾਹਿਬਾਂ ਨੂੰ ਉਲਾਂਭਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਤੂੰ ਮੇਰਾ ਤੀਰਾਂ ਵਾਲਾ ਭੱਥਾ (ਤਰਕਸ਼) ਜੰਡ 'ਤੇ ਟੰਗ ਕੇ ਚੰਗਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਜੇਕਰ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਤੀਰ ਹੁੰਦੇ ਤਾਂ ਮੈਂ ਸਭ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰ ਲੈਂਦਾ। ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਮਿਰਜ਼ਾ ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ ਦੀ ਕਮੀ ਅਤੇ ਹੰਕਾਰ ਕਾਰਨ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ।
