ਪੰਜਾਬੀ ਕਿੱਸਾ-ਕਾਵਿ (ਦਸਵੀਂ ਜਮਾਤ) - ਭਾਗ 1
1. ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ (ਕਿੱਸਾ ਹੀਰ)
ਕਿੱਸੇ ਦਾ ਆਰੰਭ (ਤਖ਼ਤ ਹਜ਼ਾਰਾ)
ਇੱਕ ਤਖ਼ਤ ਹਜ਼ਾਰਿਓ ਗੱਲ ਕੀਚੇ, ਜਿੱਥੇ ਰਾਂਝਿਆਂ ਰੰਗ ਮਚਾਇਆ ਈ।
ਛੈਲ, ਗੱਭਰੂ, ਮਸਤ, ਅਲਬੇਲੜੇ ਨੀ, ਸੁੰਦਰ ਇੱਕ ਥੀਂ ਇੱਕ ਸਵਾਇਆ ਈ।
ਕਿਹੀ ਸਿਫ਼ਤ ਹਜ਼ਾਰੇ ਦੀ ਆਖ ਸੱਕਾਂ, ਗੋਇਆ ਬਹਿਸ਼ਤ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਆਇਆ ਈ।
ਛੈਲ, ਗੱਭਰੂ, ਮਸਤ, ਅਲਬੇਲੜੇ ਨੀ, ਸੁੰਦਰ ਇੱਕ ਥੀਂ ਇੱਕ ਸਵਾਇਆ ਈ।
ਕਿਹੀ ਸਿਫ਼ਤ ਹਜ਼ਾਰੇ ਦੀ ਆਖ ਸੱਕਾਂ, ਗੋਇਆ ਬਹਿਸ਼ਤ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਆਇਆ ਈ।
ਪ੍ਰਸੰਗ
ਇਹ ਕਾਵਿ-ਟੋਟਾ ਦਸਵੀਂ ਜਮਾਤ ਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਪੁਸਤਕ ‘ਸਾਹਿਤ-ਮਾਲ਼ਾ' ਦੇ ਕਿੱਸਾ-ਕਾਵਿ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ‘ਕਿੱਸੇ ਦਾ ਆਰੰਭ’ ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ਦਰਜ ਹੈ। ਇਹ ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਕਿੱਸੇ 'ਹੀਰ' ਦਾ ਅੰਸ਼ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਕਵੀ ਨੇ ਹੀਰ-ਰਾਂਝੇ ਦੀ ਪ੍ਰੀਤ-ਕਹਾਣੀ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕਰਦਿਆਂ ਤਖ਼ਤ ਹਜ਼ਾਰੇ ਦੇ ਗੱਭਰੂਆਂ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕੀਤੀ ਹੈ।
ਵਿਆਖਿਆ
ਕਵੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਤਖ਼ਤ ਹਜ਼ਾਰੇ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਵਸਦੇ ਰਾਂਝਿਆਂ ਨੇ ਬਹੁਤ ਰੌਣਕ ਲਾਈ ਹੋਈ ਹੈ। ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਗੱਭਰੂ ਬਹੁਤ ਸੁੰਦਰ, ਜਵਾਨ ਅਤੇ ਬੇਪਰਵਾਹ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸ਼ਾਨੋ-ਸ਼ੌਕਤ ਦੇਖ ਕੇ ਇੰਝ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਸਵਰਗ ਖੁਦ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਉਤਰ ਆਇਆ ਹੋਵੇ।
ਜ਼ਮੀਨ ਦਾ ਵਟਵਾਰਾ
ਵਢੀ ਦੇ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ ਬਣੇ ਮਾਲਿਕ, ਬੰਜਰ ਜ਼ਿਮੀਂ ਰੰਝੇਟੇ ਨੂੰ ਆਈਆ ਈ।
ਕੱਛਾਂ ਮਾਰ ਸ਼ਰੀਕ ਮਜ਼ਾਕ ਕਰਦੇ, ਭਾਈਆਂ ਰਾਂਝੇ ਦੀ ਬਾਬ ਬਣਾਈਆ ਈ।
ਕੱਛਾਂ ਮਾਰ ਸ਼ਰੀਕ ਮਜ਼ਾਕ ਕਰਦੇ, ਭਾਈਆਂ ਰਾਂਝੇ ਦੀ ਬਾਬ ਬਣਾਈਆ ਈ।
ਪ੍ਰਸੰਗ
ਇਹ ਅੰਸ਼ ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਕਿੱਸੇ 'ਹੀਰ' ਵਿੱਚੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਰਾਂਝੇ ਦੇ ਭਰਾਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਧੋਖੇ ਨਾਲ਼ ਰਾਂਝੇ ਨੂੰ ਬੰਜਰ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇਣ ਅਤੇ ਚੰਗੀ ਜ਼ਮੀਨ ਆਪ ਰੱਖਣ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ।
ਵਿਆਖਿਆ
ਕਵੀ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਂਝੇ ਦੇ ਭਰਾਵਾਂ ਨੇ ਕਾਜ਼ੀ ਅਤੇ ਪੰਚਾਇਤ ਨੂੰ ਰਿਸ਼ਵਤ ਦੇ ਕੇ ਚੰਗੀ ਜ਼ਮੀਨ ਆਪਣੇ ਨਾਂ ਕਰਵਾ ਲਈ ਅਤੇ ਰਾਂਝੇ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਬੰਜਰ ਜ਼ਮੀਨ ਪਾ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਸ਼ਰੀਕ ਮਜ਼ਾਕ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਭਰਾਵਾਂ ਨੇ ਹੀ ਰਾਂਝੇ ਨਾਲ਼ ਧੋਖਾ ਕੀਤਾ ਹੈ।
2. ਹਾਸ਼ਮ ਸ਼ਾਹ (ਕਿੱਸਾ ਸੱਸੀ-ਪੁੰਨੂੰ)
ਤੁਰਸਾਂ ਮੂਲ ਨਾ ਮੁੜਸਾਂ ਰਾਹੋਂ, ਜਾਨ ਤਲੀ ਪੁਰ ਧਰਸਾਂ।
ਜਬ ਲਗ ਸਾਸ ਨਿਰਾਸ ਨਾ ਹੋਵਾਂ, ਮਰਨੋਂ ਮੂਲ ਨ ਡਰਸਾਂ।
ਹਾਸ਼ਮ ਨਹੀਂ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਵੈਸਾਂ, ਥਲ ਮਾਰੂ ਵਿੱਚ ਮਰਸਾਂ।
ਜਬ ਲਗ ਸਾਸ ਨਿਰਾਸ ਨਾ ਹੋਵਾਂ, ਮਰਨੋਂ ਮੂਲ ਨ ਡਰਸਾਂ।
ਹਾਸ਼ਮ ਨਹੀਂ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਵੈਸਾਂ, ਥਲ ਮਾਰੂ ਵਿੱਚ ਮਰਸਾਂ।
ਪ੍ਰਸੰਗ
ਇਹ ਕਾਵਿ-ਟੋਟਾ ਹਾਸ਼ਮ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਰਚਨਾ 'ਕਿੱਸਾ ਸੱਸੀ ਪੁੰਨੂੰ' ਵਿੱਚੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸੱਸੀ ਆਪਣੇ ਪੁੰਨੂੰ ਨੂੰ ਲੱਭਣ ਲਈ ਮਾਰੂਥਲਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਡਰੇ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਦਾ ਦ੍ਰਿੜ ਇਰਾਦਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਵਿਆਖਿਆ
ਸੱਸੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਰਾਹ ਤੋਂ ਕਦੇ ਪਿੱਛੇ ਨਹੀਂ ਮੁੜੇਗੀ, ਭਾਵੇਂ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਦੀ ਬਾਜ਼ੀ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਲਾਉਣੀ ਪਵੇ। ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਆਖਰੀ ਸਾਹ ਹੈ, ਉਹ ਹਾਰ ਨਹੀਂ ਮੰਨੇਗੀ। ਉਹ ਮਾਰੂਥਲ ਵਿੱਚ ਮਰ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਣਾ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਪੁੰਨੂੰ ਦੀ ਭਾਲ ਨਹੀਂ ਛੱਡੇਗੀ।
ਨਾਜ਼ਕ ਪੈਰ ਗੁਲਾਬ ਸੱਸੀ ਦੇ, ਮਹਿੰਦੀ ਨਾਲ ਸ਼ਿੰਗਾਰੇ।
ਬਾਲੂ ਰੇਤ ਤਪੇ ਵਿੱਚ ਥਲ ਦੇ, ਜੌਂ ਭੁੰਨਣ ਭਠਿਆਰੇ।
ਬਾਲੂ ਰੇਤ ਤਪੇ ਵਿੱਚ ਥਲ ਦੇ, ਜੌਂ ਭੁੰਨਣ ਭਠਿਆਰੇ।
ਪ੍ਰਸੰਗ
ਇਹ ਸਤਰਾਂ ਹਾਸ਼ਮ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਕਿੱਸੇ 'ਸੱਸੀ ਪੁੰਨੂੰ' ਵਿੱਚੋਂ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਮਾਰੂਥਲ ਦੀ ਭਿਆਨਕ ਗਰਮੀ ਅਤੇ ਸੱਸੀ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕ ਤੇ ਸਰੀਰਕ ਹਾਲਤ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ।
ਵਿਆਖਿਆ
ਕਵੀ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੱਸੀ ਦੇ ਪੈਰ ਗੁਲਾਬ ਵਰਗੇ ਨਾਜ਼ਕ ਹਨ ਅਤੇ ਮਹਿੰਦੀ ਨਾਲ਼ ਸਜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਪਰ ਮਾਰੂਥਲ ਦੀ ਰੇਤ ਏਨੀ ਤਪ ਰਹੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਭਠਿਆਰੇ ਦੀ ਭੱਠੀ ਵਿੱਚ ਜੌਂ ਭੁੰਨੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹੋਣ। ਅਜਿਹੀ ਅੱਗ ਵਰਗੀ ਰੇਤ ਉੱਤੇ ਉਹ ਨਾਜ਼ਕ ਪੈਰਾਂ ਨਾਲ਼ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰੀਤਮ ਦੀ ਭਾਲ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ।
ਪੰਜਾਬੀ ਬੀਰ ਅਤੇ ਕਿੱਸਾ-ਕਾਵਿ (ਦਸਵੀਂ ਜਮਾਤ) - ਭਾਗ 2
3. ਸ਼ਾਹ ਮੁਹੰਮਦ (ਜੰਗਨਾਮਾ ਸਿੰਘਾਂ ਤੇ ਫ਼ਿਰੰਗੀਆਂ)
ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਜੰਗ ਲਈ ਗੁਰਮਤਾ
ਸਿੰਘਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਬੈਠ ਗੁਰਮਤਾ ਕੀਤਾ, 'ਚਲੋ ਹੁਣੇ ਫ਼ਰੰਗੀ ਨੂੰ ਮਾਰੀਏ ਜੀ।
ਇੱਕ ਵਾਰ ਜੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੋਇ ਸਾਡੇ, ਇੱਕ ਘੜੀ ਵਿੱਚ ਮਾਰ ਉਖਾੜੀਏ ਜੀ।
ਸ਼ਾਹ ਮੁਹੰਮਦਾ ਮਾਰ ਕੇ ਲੁਦਿਹਾਣਾ, ਫ਼ੌਜਾਂ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਵਿੱਚ ਉਤਾਰੀਏ ਜੀ।'
ਇੱਕ ਵਾਰ ਜੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੋਇ ਸਾਡੇ, ਇੱਕ ਘੜੀ ਵਿੱਚ ਮਾਰ ਉਖਾੜੀਏ ਜੀ।
ਸ਼ਾਹ ਮੁਹੰਮਦਾ ਮਾਰ ਕੇ ਲੁਦਿਹਾਣਾ, ਫ਼ੌਜਾਂ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਵਿੱਚ ਉਤਾਰੀਏ ਜੀ।'
ਪ੍ਰਸੰਗ
ਇਹ ਕਾਵਿ-ਟੋਟਾ ਸ਼ਾਹ ਮੁਹੰਮਦ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਚਨਾ 'ਜੰਗਨਾਮਾ ਸਿੰਘਾਂ ਤੇ ਫ਼ਿਰੰਗੀਆਂ' ਵਿੱਚੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ (ਫ਼ਿਰੰਗੀਆਂ) ਵਿਰੁੱਧ ਜੰਗ ਕਰਨ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਲਿਆ ਹੈ।
ਵਿਆਖਿਆ
ਕਵੀ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਮਤਾ ਪਾਸ ਕੀਤਾ ਕਿ ਹੁਣੇ ਹੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਭਰੋਸਾ ਸੀ ਕਿ ਜੇਕਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਇੱਕ ਵਾਰ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਗਏ ਤਾਂ ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਿੰਟਾਂ ਵਿੱਚ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦੇਣਗੇ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਇਰਾਦਾ ਪਹਿਲਾਂ ਲੁਧਿਆਣਾ ਫ਼ਤਹਿ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਦਿੱਲੀ ਤੱਕ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਦਾ ਸੀ।
ਜੰਗ ਦਾ ਹਾਲ
ਜੰਗ ਹਿੰਦ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਹੋਣ ਲੱਗਾ, ਦੋਵੇਂ ਪਾਦਸ਼ਾਹੀ ਫ਼ੌਜਾਂ ਭਾਰੀਆਂ ਨੀ।
ਸ਼ਾਹ ਮੁਹੰਮਦਾ ਇੱਕ ਸਰਕਾਰ ਬਾਝੋਂ, ਫ਼ੌਜਾਂ ਜਿੱਤ ਕੇ ਅੰਤ ਨੂੰ ਹਾਰੀਆਂ ਨੀ।
ਸ਼ਾਹ ਮੁਹੰਮਦਾ ਇੱਕ ਸਰਕਾਰ ਬਾਝੋਂ, ਫ਼ੌਜਾਂ ਜਿੱਤ ਕੇ ਅੰਤ ਨੂੰ ਹਾਰੀਆਂ ਨੀ।
ਪ੍ਰਸੰਗ
ਇਹ ਸਤਰਾਂ ਸ਼ਾਹ ਮੁਹੰਮਦ ਦੇ ਜੰਗਨਾਮੇ ਵਿੱਚੋਂ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਹੋਈ ਭਿਆਨਕ ਜੰਗ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਅੰਤਿਮ ਹਾਰ ਦੇ ਕਾਰਨ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਵਿਆਖਿਆ
ਸ਼ਾਹ ਮੁਹੰਮਦ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਜੰਗ ਹਿੰਦ (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਾਜ) ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ (ਸਿੱਖ ਰਾਜ) ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸੇ ਬਹੁਤ ਤਾਕਤਵਰ ਫ਼ੌਜਾਂ ਸਨ। ਸਿੰਘ ਬਹੁਤ ਬਹਾਦਰੀ ਨਾਲ਼ ਲੜੇ, ਪਰ 'ਸਰਕਾਰ' (ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ) ਦੀ ਅਣਹੋਂਦ ਕਾਰਨ ਉਹ ਜਿੱਤੀ ਹੋਈ ਜੰਗ ਵੀ ਹਾਰ ਗਏ।
4. ਕਾਦਰਯਾਰ (ਕਿੱਸਾ ਪੂਰਨ ਭਗਤ)
ਪੂਰਨ ਦਾ ਜਨਮ
ਪੂਰਨ ਇੱਕ ਹਨੇਰਿਉਂ ਨਿਕਲਿਆ ਸੀ, ਦੂਜੀ ਕੋਠੜੀ ਦੇ ਵਿੱਚ ਪਾਇ ਦਿਤਾ।
ਪ੍ਰਸੰਗ
ਇਹ ਕਾਵਿ-ਟੋਟਾ ਕਾਦਰਯਾਰ ਦੀ ਰਚਨਾ 'ਕਿੱਸਾ ਪੂਰਨ ਭਗਤ' ਵਿੱਚੋਂ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਰਾਜੇ ਸਲਵਾਨ ਦੇ ਘਰ ਪੂਰਨ ਦੇ ਜਨਮ ਅਤੇ ਪੰਡਤਾਂ ਦੀ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਕਾਰਨ ਉਸ ਨੂੰ ਮਿਲੀ ਸਜ਼ਾ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ।
ਵਿਆਖਿਆ
ਕਵੀ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਪੂਰਨ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਪੰਡਤਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜੇਕਰ ਰਾਜਾ ਬੱਚੇ ਦਾ ਮੂੰਹ ਦੇਖੇਗਾ ਤਾਂ ਰਾਜ ਦਾ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਇਸ ਲਈ ਪੂਰਨ ਅਜੇ ਮਾਂ ਦੀ ਕੁੱਖ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲਿਆ ਹੀ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਬਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਭੋਰੇ (ਦੂਜੀ ਹਨੇਰੀ ਕੋਠੜੀ) ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
ਮਾਂ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਮੇਲ
ਮਾਤਾ ਆਖਦੀ ਦੁੱਖ ਨਾ ਫੋਲ ਬੇਟਾ, ਪਿਆ ਪੁੱਤਰ ਬੈਰਾਗ ਗ਼ੁਬਾਰ ਮੈਨੂੰ।
ਕਾਦਰਯਾਰ ਬੁਰੇ ਦੁੱਖ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ, ਗਿਆ ਦਰਦ ਵਿਛੋੜੇ ਦਾ ਮਾਰ ਮੈਨੂੰ।
ਕਾਦਰਯਾਰ ਬੁਰੇ ਦੁੱਖ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ, ਗਿਆ ਦਰਦ ਵਿਛੋੜੇ ਦਾ ਮਾਰ ਮੈਨੂੰ।
ਪ੍ਰਸੰਗ
ਇਸ ਅੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਪੂਰਨ ਭਗਤ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਅੰਨ੍ਹੀ ਮਾਂ ਇੱਛਰਾਂ ਦੇ ਦੁਬਾਰਾ ਮਿਲਾਪ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਵਿਆਖਿਆ
ਜਦੋਂ ਪੂਰਨ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਾਤਾ ਇੱਛਰਾਂ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਜ਼ਖ਼ਮਾਂ ਨੂੰ ਨਾ ਫਰੋਲੇ। ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਖੋਹ ਲਈ ਹੈ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦਾ ਦਰਦ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।
