📚 ਕਹਾਣੀਆਂ ਦਾ ਸਾਰ (Story Summaries)
ਸਹੀ ਉੱਤਰ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ ਕਹਾਣੀ ਦੇ ਨਾਂ ਉੱਪਰ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ
(ਬੋਰਡ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਅਨੁਸਾਰ ਕੁੱਲ 6 ਅੰਕ)
1. ਸਾਂਝ
ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਸਾਰ:
'ਸਾਂਝ' ਕਹਾਣੀ ਦੀ ਰਚਨਾ 1960 ਦੇ ਨੇੜੇ-ਤੇੜੇ ਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਹਾਣੀ ਦੇ ਮੁੱਖ ਪਾਤਰ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਐੱਮ. ਐੱਲ. ਮਲਹੋਤਰਾ, ਚੀਰੇ ਵਾਲਾ ਨੌਜਵਾਨ ਅਤੇ ਬੁੱਢੀ ਮਾਈ ਹਨ। ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਮਲਹੋਤਰਾ ਇੱਕ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਲੈਕਚਰਾਰ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਮਿਹਨਤੀ, ਅਨੁਭਵੀ ਤੇ ਲੋੜਵੰਦਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਸਮਕਾਲੀ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਿਲਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਸਾਈਕਲ ਨਾਲ ਸਮਾਨਤਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚੋਂ ਛੁੱਟੀ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਾਈਕਲ ਉੱਪਰ ਆਪਣੇ ਘਰ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਗਰਮੀ ਤੇ ਪਸੀਨੇ ਕਾਰਨ ਉਸਦਾ ਬੁਰਾ ਹਾਲ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਲਾਲ ਚੀਰੇ ਵਾਲਾ ਨੌਜਵਾਨ ਉਸ ਕੋਲੋਂ ਬੜੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਸਾਈਕਲ ਦੌੜਾਈ ਅੱਗੇ ਲੰਘ ਗਿਆ। ਅੱਗੇ ਜਾ ਕੇ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਬੁੱਢੀ ਮਾਈ ਮਿਲੀ ਜੋ ਪੈਰੋਂ ਨੰਗੀ ਤੇ ਗੰਦੇ ਕੱਪੜਿਆਂ ਵਾਲੀ ਸੀ। ਮਾਈ ਨੇ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਸ਼ਹਿਰ ਤੱਕ ਲੈ ਜਾਵੇ। ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਨੇ ਤਰਸ ਖਾ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਸਾਈਕਲ ਦੇ ਕੈਰੀਅਰ 'ਤੇ ਬਿਠਾ ਲਿਆ। ਮਾਈ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਹ ਜੇਠ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਸੰਗਰਾਂਦ 'ਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਆਈ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਕੋਈ ਅੰਗ-ਸਾਕ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਸ਼ਹਿਰ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਮਾਈ ਨੂੰ ਉਤਾਰਦਾ ਹੈ। ਇੰਨੇ ਨੂੰ ਉਹ ਚੀਰੇ ਵਾਲਾ ਨੌਜਵਾਨ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਮਾਈ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦਾ ਕੰਮ ਛੇਤੀ ਨਿੱਬੜ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਉਸਦੀ ਮੰਜ਼ਿਲ (ਸਹੇੜੇ) ਤੱਕ ਛੱਡ ਆਵੇਗਾ। ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਉਸ ਨੌਜਵਾਨ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਨੌਜਵਾਨ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਵੀ ਬੁੱਢੀ ਮਾਈ ਪ੍ਰਤੀ ਹਮਦਰਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖੇ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਤੇ ਅਨਪੜ੍ਹ ਪੇਂਡੂ ਨੌਜਵਾਨ ਵਿੱਚ ਮਾਨਵਤਾ ਦੀ ਸਾਂਝ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਮਨੁੱਖ ਨਾਲ ਅਸਲੀ ਸਾਂਝ ਹੈ।
'ਸਾਂਝ' ਕਹਾਣੀ ਦੀ ਰਚਨਾ 1960 ਦੇ ਨੇੜੇ-ਤੇੜੇ ਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਹਾਣੀ ਦੇ ਮੁੱਖ ਪਾਤਰ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਐੱਮ. ਐੱਲ. ਮਲਹੋਤਰਾ, ਚੀਰੇ ਵਾਲਾ ਨੌਜਵਾਨ ਅਤੇ ਬੁੱਢੀ ਮਾਈ ਹਨ। ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਮਲਹੋਤਰਾ ਇੱਕ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਲੈਕਚਰਾਰ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਮਿਹਨਤੀ, ਅਨੁਭਵੀ ਤੇ ਲੋੜਵੰਦਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਸਮਕਾਲੀ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਿਲਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਸਾਈਕਲ ਨਾਲ ਸਮਾਨਤਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚੋਂ ਛੁੱਟੀ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਾਈਕਲ ਉੱਪਰ ਆਪਣੇ ਘਰ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਗਰਮੀ ਤੇ ਪਸੀਨੇ ਕਾਰਨ ਉਸਦਾ ਬੁਰਾ ਹਾਲ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਲਾਲ ਚੀਰੇ ਵਾਲਾ ਨੌਜਵਾਨ ਉਸ ਕੋਲੋਂ ਬੜੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਸਾਈਕਲ ਦੌੜਾਈ ਅੱਗੇ ਲੰਘ ਗਿਆ। ਅੱਗੇ ਜਾ ਕੇ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਬੁੱਢੀ ਮਾਈ ਮਿਲੀ ਜੋ ਪੈਰੋਂ ਨੰਗੀ ਤੇ ਗੰਦੇ ਕੱਪੜਿਆਂ ਵਾਲੀ ਸੀ। ਮਾਈ ਨੇ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਸ਼ਹਿਰ ਤੱਕ ਲੈ ਜਾਵੇ। ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਨੇ ਤਰਸ ਖਾ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਸਾਈਕਲ ਦੇ ਕੈਰੀਅਰ 'ਤੇ ਬਿਠਾ ਲਿਆ। ਮਾਈ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਹ ਜੇਠ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਸੰਗਰਾਂਦ 'ਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਆਈ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਕੋਈ ਅੰਗ-ਸਾਕ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਸ਼ਹਿਰ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਮਾਈ ਨੂੰ ਉਤਾਰਦਾ ਹੈ। ਇੰਨੇ ਨੂੰ ਉਹ ਚੀਰੇ ਵਾਲਾ ਨੌਜਵਾਨ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਮਾਈ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦਾ ਕੰਮ ਛੇਤੀ ਨਿੱਬੜ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਉਸਦੀ ਮੰਜ਼ਿਲ (ਸਹੇੜੇ) ਤੱਕ ਛੱਡ ਆਵੇਗਾ। ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਉਸ ਨੌਜਵਾਨ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਨੌਜਵਾਨ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਵੀ ਬੁੱਢੀ ਮਾਈ ਪ੍ਰਤੀ ਹਮਦਰਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖੇ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਤੇ ਅਨਪੜ੍ਹ ਪੇਂਡੂ ਨੌਜਵਾਨ ਵਿੱਚ ਮਾਨਵਤਾ ਦੀ ਸਾਂਝ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਮਨੁੱਖ ਨਾਲ ਅਸਲੀ ਸਾਂਝ ਹੈ।
2. ਨੀਲੀ
ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਸਾਰ:
'ਨੀਲੀ' ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਦੁੱਗਲ ਨੇ ਨੀਲੀ ਨਾਮਕ ਗਾਂ ਦੀ ਮਨੋਸਥਿਤੀ ਅਤੇ ਮਮਤਾ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਕਰੁਣਾਮਈ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਗਵਾਲੇ ਲਈ ਨੀਲੀ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਦੁੱਧ ਦਾ ਸਾਧਨ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਉਹ ਪੈਸੇ ਕਮਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੀਲੀ ਨੂੰ ਇਸ ਕਰਕੇ ਪਸੰਦ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸੋਚਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸਿਹਤਮੰਦ ਗਾਂ ਦਾ ਦੁੱਧ ਸਿਹਤ ਲਈ ਵਧੀਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਨੀਲੀ ਨੇ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਸੋਹਣੀ ਵੱਛੀ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਦੀ ਪਤਨੀ ਗਵਾਲੇ ਨੂੰ ਵੱਛੀ ਲਈ ਦੁੱਧ ਛੱਡਣ ਲਈ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਗਵਾਲਾ ਲਾਲਚ ਕਰ ਕੇ ਵੱਛੀ ਨੂੰ ਦੁੱਧ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਵੱਛੀ ਮਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਨੀਲੀ ਆਪਣੀ ਵੱਛੀ ਦੇ ਵਿਜੋਗ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦੀ ਅਤੇ ਗਵਾਲੇ ਨੂੰ ਦੁੱਧ ਦੇਣਾ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਅਗਲੇ ਦਿਨ, ਗਵਾਲਾ ਚਾਰੇ ਦੀ ਟੋਕਰੀ ਲੈ ਕੇ ਨੀਲੀ ਨੂੰ ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਦੀ ਕੋਠੀ ਅੱਗੇ ਲੈ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਨੀਲੀ ਉਦਾਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਗਵਾਲਾ ਚਾਰੇ ਦੀ ਟੋਕਰੀ ਉਸ ਅੱਗੇ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਪਰ ਉਹ ਟੋਕਰੀ ਵੱਲ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ। ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਇਹ ਸਭ ਚੁੱਪ-ਚਾਪ ਦੇਖਦਾ ਹੈ। ਨੀਲੀ ਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ ਕਿ ਗਵਾਲਾ ਹੀ ਉਸਦੇ ਬੱਚੇ ਦਾ ਕਾਤਲ ਹੈ, ਇਸੇ ਲਈ ਉਹ ਦੁੱਧ ਨਹੀਂ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ। ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਦੀ ਪਤਨੀ ਵੀ ਗਵਾਲੇ ਨੂੰ ਲਾਹਨਤਾਂ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸਨੇ ਪੈਸਿਆਂ ਦੇ ਲਾਲਚ ਵਿੱਚ ਵੱਛੀ ਦੀ ਜਾਨ ਲੈ ਲਈ। ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਪਸ਼ੂਆਂ ਅੰਦਰਲੀ ਮਾਂ ਦੀ ਮਮਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਸੁਆਰਥੀ ਸੁਭਾਅ 'ਤੇ ਚੋਟ ਕਰਦੀ ਹੈ।
'ਨੀਲੀ' ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਦੁੱਗਲ ਨੇ ਨੀਲੀ ਨਾਮਕ ਗਾਂ ਦੀ ਮਨੋਸਥਿਤੀ ਅਤੇ ਮਮਤਾ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਕਰੁਣਾਮਈ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਗਵਾਲੇ ਲਈ ਨੀਲੀ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਦੁੱਧ ਦਾ ਸਾਧਨ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਉਹ ਪੈਸੇ ਕਮਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੀਲੀ ਨੂੰ ਇਸ ਕਰਕੇ ਪਸੰਦ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸੋਚਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸਿਹਤਮੰਦ ਗਾਂ ਦਾ ਦੁੱਧ ਸਿਹਤ ਲਈ ਵਧੀਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਨੀਲੀ ਨੇ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਸੋਹਣੀ ਵੱਛੀ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਦੀ ਪਤਨੀ ਗਵਾਲੇ ਨੂੰ ਵੱਛੀ ਲਈ ਦੁੱਧ ਛੱਡਣ ਲਈ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਗਵਾਲਾ ਲਾਲਚ ਕਰ ਕੇ ਵੱਛੀ ਨੂੰ ਦੁੱਧ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਵੱਛੀ ਮਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਨੀਲੀ ਆਪਣੀ ਵੱਛੀ ਦੇ ਵਿਜੋਗ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦੀ ਅਤੇ ਗਵਾਲੇ ਨੂੰ ਦੁੱਧ ਦੇਣਾ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਅਗਲੇ ਦਿਨ, ਗਵਾਲਾ ਚਾਰੇ ਦੀ ਟੋਕਰੀ ਲੈ ਕੇ ਨੀਲੀ ਨੂੰ ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਦੀ ਕੋਠੀ ਅੱਗੇ ਲੈ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਨੀਲੀ ਉਦਾਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਗਵਾਲਾ ਚਾਰੇ ਦੀ ਟੋਕਰੀ ਉਸ ਅੱਗੇ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਪਰ ਉਹ ਟੋਕਰੀ ਵੱਲ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ। ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਇਹ ਸਭ ਚੁੱਪ-ਚਾਪ ਦੇਖਦਾ ਹੈ। ਨੀਲੀ ਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ ਕਿ ਗਵਾਲਾ ਹੀ ਉਸਦੇ ਬੱਚੇ ਦਾ ਕਾਤਲ ਹੈ, ਇਸੇ ਲਈ ਉਹ ਦੁੱਧ ਨਹੀਂ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ। ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਦੀ ਪਤਨੀ ਵੀ ਗਵਾਲੇ ਨੂੰ ਲਾਹਨਤਾਂ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸਨੇ ਪੈਸਿਆਂ ਦੇ ਲਾਲਚ ਵਿੱਚ ਵੱਛੀ ਦੀ ਜਾਨ ਲੈ ਲਈ। ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਪਸ਼ੂਆਂ ਅੰਦਰਲੀ ਮਾਂ ਦੀ ਮਮਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਸੁਆਰਥੀ ਸੁਭਾਅ 'ਤੇ ਚੋਟ ਕਰਦੀ ਹੈ।
3. ਆਪਣਾ ਦੇਸ
ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਸਾਰ:
'ਆਪਣਾ ਦੇਸ' ਕਹਾਣੀ ਜਨਮ ਭੂਮੀ ਪ੍ਰਤੀ ਪਿਆਰ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਲਈ ਆਪਣਾ ਦੇਸ ਉਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਜੰਮਿਆ ਅਤੇ ਪਲਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਨਾਇਕ ਨਿਰੰਜਨ ਸਿੰਘ ਕਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਹਨ- ਹਰਿੰਦਰ (ਹੈਰੀ) ਅਤੇ ਗੁਰਿੰਦਰ (ਗੈਰੀ)। ਜਦੋਂ ਉਹ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਕਨੇਡਾ ਗਏ ਸਨ ਤਾਂ ਬੱਚੇ ਬਹੁਤ ਛੋਟੇ ਸਨ। ਨਿਰੰਜਨ ਸਿੰਘ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਕਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਭਾਰਤੀ ਧਰਮ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ।
ਪੰਜਾਬ ਬਾਰੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਵਿਰਸੇ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇਣ ਲਈ ਨਿਰੰਜਨ ਸਿੰਘ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਦਸੰਬਰ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਲੈ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਦੋਸਤ ਦੇ ਘਰ ਦਿੱਲੀ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਬੱਚੇ ਥੱਕੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਹ ਭਾਰਤੀ ਖਾਣਾ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦੇ ਅਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਸੇਬ ਖਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਮਿਨਰਲ ਵਾਟਰ ਪੀਂਦੇ ਹਨ। ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੀ ਭੀੜ, ਗੰਦਗੀ ਅਤੇ ਟਰੈਫਿਕ ਬਿਲਕੁਲ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ। ਤਾਜ ਮਹਿਲ ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇਖ ਕੇ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਖਾਸ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
ਨਿਰੰਜਨ ਸਿੰਘ ਦਾ ਦੋਸਤ ਉਸਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਜਨਮ ਅਤੇ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਕਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਕਨੇਡਾ ਹੀ 'ਆਪਣਾ ਦੇਸ' ਹੈ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਉਦਾਸ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਵਾਪਸ ਕਨੇਡਾ ਜਾਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਬੱਚੇ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਹਾਜ਼ ਉੱਡਣ ਵੇਲੇ ਨਿਰੰਜਨ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹੰਝੂ ਸਨ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਆਪਣਾ ਦੇਸ ਛੱਡ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਪਰ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਚਮਕ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ 'ਆਪਣੇ ਦੇਸ' (ਕਨੇਡਾ) ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ।
'ਆਪਣਾ ਦੇਸ' ਕਹਾਣੀ ਜਨਮ ਭੂਮੀ ਪ੍ਰਤੀ ਪਿਆਰ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਲਈ ਆਪਣਾ ਦੇਸ ਉਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਜੰਮਿਆ ਅਤੇ ਪਲਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਨਾਇਕ ਨਿਰੰਜਨ ਸਿੰਘ ਕਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਹਨ- ਹਰਿੰਦਰ (ਹੈਰੀ) ਅਤੇ ਗੁਰਿੰਦਰ (ਗੈਰੀ)। ਜਦੋਂ ਉਹ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਕਨੇਡਾ ਗਏ ਸਨ ਤਾਂ ਬੱਚੇ ਬਹੁਤ ਛੋਟੇ ਸਨ। ਨਿਰੰਜਨ ਸਿੰਘ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਕਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਭਾਰਤੀ ਧਰਮ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ।
ਪੰਜਾਬ ਬਾਰੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਵਿਰਸੇ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇਣ ਲਈ ਨਿਰੰਜਨ ਸਿੰਘ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਦਸੰਬਰ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਲੈ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਦੋਸਤ ਦੇ ਘਰ ਦਿੱਲੀ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਬੱਚੇ ਥੱਕੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਹ ਭਾਰਤੀ ਖਾਣਾ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦੇ ਅਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਸੇਬ ਖਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਮਿਨਰਲ ਵਾਟਰ ਪੀਂਦੇ ਹਨ। ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੀ ਭੀੜ, ਗੰਦਗੀ ਅਤੇ ਟਰੈਫਿਕ ਬਿਲਕੁਲ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ। ਤਾਜ ਮਹਿਲ ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇਖ ਕੇ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਖਾਸ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
ਨਿਰੰਜਨ ਸਿੰਘ ਦਾ ਦੋਸਤ ਉਸਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਜਨਮ ਅਤੇ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਕਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਕਨੇਡਾ ਹੀ 'ਆਪਣਾ ਦੇਸ' ਹੈ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਉਦਾਸ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਵਾਪਸ ਕਨੇਡਾ ਜਾਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਬੱਚੇ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਹਾਜ਼ ਉੱਡਣ ਵੇਲੇ ਨਿਰੰਜਨ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹੰਝੂ ਸਨ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਆਪਣਾ ਦੇਸ ਛੱਡ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਪਰ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਚਮਕ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ 'ਆਪਣੇ ਦੇਸ' (ਕਨੇਡਾ) ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ।
4. ਮਾੜਾ ਬੰਦਾ
ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਸਾਰ:
'ਮਾੜਾ ਬੰਦਾ' ਕਹਾਣੀ ਪ੍ਰੇਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੈ। ਲੇਖਕ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੇ ਇੱਕ ਰਿਕਸ਼ੇ ਵਾਲੇ ਨਾਲ ਸਬਜ਼ੀ ਮੰਡੀ ਤੋਂ ਮਾਡਲ ਟਾਊਨ (ਲੇਖਕ ਦੇ ਘਰ) ਤੱਕ ਸਾਮਾਨ ਲਿਆਉਣ ਦੇ ਦੋ ਰੁਪਏ ਤਹਿ ਕੀਤੇ ਸਨ। ਪਰ ਘਰ ਆ ਕੇ ਰਿਕਸ਼ੇ ਵਾਲਾ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ ਕਿ ਦੂਰੀ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਤਿੰਨ ਰੁਪਏ ਲਵਾਂਗਾ। ਲੇਖਕ ਦੀ ਪਤਨੀ ਦੇ ਇਨਕਾਰ ਕਰਨ 'ਤੇ ਤਕਰਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਰੌਲਾ ਸੁਣ ਕੇ ਲੇਖਕ ਬਾਹਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਰਿਕਸ਼ੇ ਵਾਲੇ ਨੇ ਲੇਖਕ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੀ ਪਤਨੀ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੇ ਦੋ ਰੁਪਏ ਵਗਾਹ ਮਾਰੇ। ਇਸ ਗੱਲ 'ਤੇ ਲੇਖਕ ਨੂੰ ਗੁੱਸਾ ਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਰਿਕਸ਼ੇ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਕਮੀਨਾ ਤੇ 'ਮਾੜਾ ਬੰਦਾ' ਆਖਿਆ।
ਰਿਕਸ਼ੇ ਵਾਲਾ ਪੈਸੇ ਛੱਡ ਕੇ ਚੌਂਕ ਵਿੱਚ ਜਾ ਖੜ੍ਹਦਾ ਹੈ। ਲੇਖਕ ਅੰਦਰ ਆ ਕੇ ਮੇਜ 'ਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਚਿੱਠੀ ਲਿਖਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਉਸਦੇ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਬੇਚੈਨੀ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਲੇਖਕ ਦੀ ਪਤਨੀ ਚੋਰੀ-ਚੋਰੀ ਰਸੋਈ ਦੀ ਬਾਰੀ ਵਿੱਚੋਂ ਰਿਕਸ਼ੇ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਦੇਖਦੀ ਹੈ। ਲੇਖਕ ਦਾ ਵੀ ਦਿਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਜਾ ਕੇ ਰਿਕਸ਼ੇ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਪੈਸੇ ਦੇ ਆਵੇ, ਪਰ ਉਸਦੀ ਹਉਮੈ (Ego) ਉਸਨੂੰ ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਰੋਕਦੀ ਹੈ।
ਕੁਝ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਜਦੋਂ ਲੇਖਕ ਬਾਹਰ ਦੇਖਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਰਿਕਸ਼ੇ ਵਾਲਾ ਉੱਥੋਂ ਜਾ ਚੁੱਕਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ ਲਾਅਨ ਵਿੱਚ ਕੁਰਸੀਆਂ 'ਤੇ ਬੈਠ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ 'ਤੇ ਬੋਝ ਖਤਮ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਲੇਖਕ ਦੀ ਪਤਨੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਇਹ ਤਿੰਨ ਰੁਪਏ ਪਿੰਗਲਵਾੜੇ ਦੇ ਡੱਬੇ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦੇਵੇਗੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਵੱਲ ਦੇਖਿਆ ਅਤੇ ਮੁਸਕਰਾ ਪਏ। ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਹਉਮੈ ਕਿਵੇਂ ਛੋਟੀਆਂ-ਛੋਟੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਬਣਾ ਕੇ ਮਾਨਸਿਕ ਕਲੇਸ਼ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।
'ਮਾੜਾ ਬੰਦਾ' ਕਹਾਣੀ ਪ੍ਰੇਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੈ। ਲੇਖਕ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੇ ਇੱਕ ਰਿਕਸ਼ੇ ਵਾਲੇ ਨਾਲ ਸਬਜ਼ੀ ਮੰਡੀ ਤੋਂ ਮਾਡਲ ਟਾਊਨ (ਲੇਖਕ ਦੇ ਘਰ) ਤੱਕ ਸਾਮਾਨ ਲਿਆਉਣ ਦੇ ਦੋ ਰੁਪਏ ਤਹਿ ਕੀਤੇ ਸਨ। ਪਰ ਘਰ ਆ ਕੇ ਰਿਕਸ਼ੇ ਵਾਲਾ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ ਕਿ ਦੂਰੀ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਤਿੰਨ ਰੁਪਏ ਲਵਾਂਗਾ। ਲੇਖਕ ਦੀ ਪਤਨੀ ਦੇ ਇਨਕਾਰ ਕਰਨ 'ਤੇ ਤਕਰਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਰੌਲਾ ਸੁਣ ਕੇ ਲੇਖਕ ਬਾਹਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਰਿਕਸ਼ੇ ਵਾਲੇ ਨੇ ਲੇਖਕ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੀ ਪਤਨੀ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੇ ਦੋ ਰੁਪਏ ਵਗਾਹ ਮਾਰੇ। ਇਸ ਗੱਲ 'ਤੇ ਲੇਖਕ ਨੂੰ ਗੁੱਸਾ ਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਰਿਕਸ਼ੇ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਕਮੀਨਾ ਤੇ 'ਮਾੜਾ ਬੰਦਾ' ਆਖਿਆ।
ਰਿਕਸ਼ੇ ਵਾਲਾ ਪੈਸੇ ਛੱਡ ਕੇ ਚੌਂਕ ਵਿੱਚ ਜਾ ਖੜ੍ਹਦਾ ਹੈ। ਲੇਖਕ ਅੰਦਰ ਆ ਕੇ ਮੇਜ 'ਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਚਿੱਠੀ ਲਿਖਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਉਸਦੇ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਬੇਚੈਨੀ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਲੇਖਕ ਦੀ ਪਤਨੀ ਚੋਰੀ-ਚੋਰੀ ਰਸੋਈ ਦੀ ਬਾਰੀ ਵਿੱਚੋਂ ਰਿਕਸ਼ੇ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਦੇਖਦੀ ਹੈ। ਲੇਖਕ ਦਾ ਵੀ ਦਿਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਜਾ ਕੇ ਰਿਕਸ਼ੇ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਪੈਸੇ ਦੇ ਆਵੇ, ਪਰ ਉਸਦੀ ਹਉਮੈ (Ego) ਉਸਨੂੰ ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਰੋਕਦੀ ਹੈ।
ਕੁਝ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਜਦੋਂ ਲੇਖਕ ਬਾਹਰ ਦੇਖਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਰਿਕਸ਼ੇ ਵਾਲਾ ਉੱਥੋਂ ਜਾ ਚੁੱਕਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ ਲਾਅਨ ਵਿੱਚ ਕੁਰਸੀਆਂ 'ਤੇ ਬੈਠ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ 'ਤੇ ਬੋਝ ਖਤਮ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਲੇਖਕ ਦੀ ਪਤਨੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਇਹ ਤਿੰਨ ਰੁਪਏ ਪਿੰਗਲਵਾੜੇ ਦੇ ਡੱਬੇ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦੇਵੇਗੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਵੱਲ ਦੇਖਿਆ ਅਤੇ ਮੁਸਕਰਾ ਪਏ। ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਹਉਮੈ ਕਿਵੇਂ ਛੋਟੀਆਂ-ਛੋਟੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਬਣਾ ਕੇ ਮਾਨਸਿਕ ਕਲੇਸ਼ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।
5. ਘਰ ਜਾਹ ਆਪਣੇ
ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਸਾਰ:
'ਘਰ ਜਾਹ ਆਪਣੇ' ਕਹਾਣੀ ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ ਦੀ ਲਿਖੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਜੀਤੋ ਦੇ ਬਾਪੂ ਦਾ ਵਿਆਹ ਚਾਲੀ ਕੁ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਮੁੰਡੇ ਦਾ ਵਿਆਹ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ ਮਸਾਂ ਜੀਤੋ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ (ਵੀਰ) ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਆਹ ਵਾਲੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਪਰ ਉਹ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਰਾਜ਼ੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੁੰਦਾ। ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ, ਚਾਚੇ-ਤਾਏ ਅਤੇ ਭੂਆ ਉਸਨੂੰ ਉਲਾਂਭੇ ਦਿੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠੇ ਮਿਲ ਬੈਠਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਨਹੀਂ ਦੇ ਰਿਹਾ।
ਅਖੀਰ ਭਰਾ ਮੰਨ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਆਹ ਦੀਆਂ ਤਿਆਰੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੀਤੋ ਦਾ ਭਰਾ ਸੁਭਾਅ ਦਾ ਸਾਦਾ ਅਤੇ ਅਸੂਲਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਉਹ ਵਿਆਹ ਉੱਪਰ ਬੇਲੋੜਾ ਖਰਚਾ ਅਤੇ ਵਿਖਾਵਾ ਕਰਨ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਉਸਦਾ ਵਿਹਾਰ ਕਈ ਵਾਰ ਰੁੱਖਾ ਲੱਗਦਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਜੀਤੋ ਦੀ ਵਿਦਾਈ (ਡੋਲੀ) ਦਾ ਸਮਾਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੀਤੋ ਬਹੁਤ ਰੋਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਸਹੇਲੀਆਂ ਤੇ ਮਾਪਿਆਂ ਨੂੰ ਗਲਵੱਕੜੀਆਂ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ।
ਪਰ ਜੀਤੋ ਦਾ ਭਰਾ ਆਪਣੀ ਭਾਵੁਕਤਾ ਨੂੰ ਲੁਕਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਬਾਹਰੋਂ ਸਖ਼ਤੀ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਜੀਤੋ ਨੂੰ ਬਾਂਹੋਂ ਫੜ ਕੇ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਕਾਰ ਵਿੱਚ ਬਿਠਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਡਰਾਈਵਰ ਨੂੰ ਕਾਰ ਤੋਰਨ ਦਾ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸਦਾ ਇਹ ਵਤੀਰਾ ਸਭ ਨੂੰ ਹੈਰਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਆਪਣੀ ਭੈਣ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਦਰਦ ਨੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਬਹੁਤ ਡੂੰਘਾਈ ਨਾਲ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਬਸ ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਹੰਝੂਆਂ ਰਾਹੀਂ ਜ਼ਾਹਿਰ ਨਹੀਂ ਹੋਣ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਕਹਾਣੀ ਭਰਾ-ਭੈਣ ਦੇ ਲੁਕਵੇਂ ਪਿਆਰ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ।
'ਘਰ ਜਾਹ ਆਪਣੇ' ਕਹਾਣੀ ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ ਦੀ ਲਿਖੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਜੀਤੋ ਦੇ ਬਾਪੂ ਦਾ ਵਿਆਹ ਚਾਲੀ ਕੁ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਮੁੰਡੇ ਦਾ ਵਿਆਹ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ ਮਸਾਂ ਜੀਤੋ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ (ਵੀਰ) ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਆਹ ਵਾਲੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਪਰ ਉਹ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਰਾਜ਼ੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੁੰਦਾ। ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ, ਚਾਚੇ-ਤਾਏ ਅਤੇ ਭੂਆ ਉਸਨੂੰ ਉਲਾਂਭੇ ਦਿੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠੇ ਮਿਲ ਬੈਠਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਨਹੀਂ ਦੇ ਰਿਹਾ।
ਅਖੀਰ ਭਰਾ ਮੰਨ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਆਹ ਦੀਆਂ ਤਿਆਰੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੀਤੋ ਦਾ ਭਰਾ ਸੁਭਾਅ ਦਾ ਸਾਦਾ ਅਤੇ ਅਸੂਲਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਉਹ ਵਿਆਹ ਉੱਪਰ ਬੇਲੋੜਾ ਖਰਚਾ ਅਤੇ ਵਿਖਾਵਾ ਕਰਨ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਉਸਦਾ ਵਿਹਾਰ ਕਈ ਵਾਰ ਰੁੱਖਾ ਲੱਗਦਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਜੀਤੋ ਦੀ ਵਿਦਾਈ (ਡੋਲੀ) ਦਾ ਸਮਾਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੀਤੋ ਬਹੁਤ ਰੋਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਸਹੇਲੀਆਂ ਤੇ ਮਾਪਿਆਂ ਨੂੰ ਗਲਵੱਕੜੀਆਂ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ।
ਪਰ ਜੀਤੋ ਦਾ ਭਰਾ ਆਪਣੀ ਭਾਵੁਕਤਾ ਨੂੰ ਲੁਕਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਬਾਹਰੋਂ ਸਖ਼ਤੀ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਜੀਤੋ ਨੂੰ ਬਾਂਹੋਂ ਫੜ ਕੇ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਕਾਰ ਵਿੱਚ ਬਿਠਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਡਰਾਈਵਰ ਨੂੰ ਕਾਰ ਤੋਰਨ ਦਾ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸਦਾ ਇਹ ਵਤੀਰਾ ਸਭ ਨੂੰ ਹੈਰਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਆਪਣੀ ਭੈਣ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਦਰਦ ਨੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਬਹੁਤ ਡੂੰਘਾਈ ਨਾਲ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਬਸ ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਹੰਝੂਆਂ ਰਾਹੀਂ ਜ਼ਾਹਿਰ ਨਹੀਂ ਹੋਣ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਕਹਾਣੀ ਭਰਾ-ਭੈਣ ਦੇ ਲੁਕਵੇਂ ਪਿਆਰ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ।
6. ਸਤੀਆ ਸੇਈ
ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਸਾਰ:
'ਸਤੀਆ ਸੇਈ' ਕਹਾਣੀ ਡਾ. ਦਲੀਪ ਕੌਰ ਟਿਵਾਣਾ ਦੀ ਸ਼ਾਹਕਾਰ ਰਚਨਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ ਕਹਾਣੀਕਾਰ (ਮੈਂ-ਪਾਤਰ) ਦੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੰਗੇਤਰ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਉਹ ਔਰਤ ਹੈ ਜਿਸਨੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਵਿਆਹ ਨਹੀਂ ਕਰਵਾਇਆ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੰਨਿਆਸਣ ਜਾਂ 'ਸਤੀ' ਵਰਗਾ ਜੀਵਨ ਬਤੀਤ ਕੀਤਾ।
ਜਦੋਂ ਲੇਖਿਕਾ ਉਸਨੂੰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਵਾਰ ਮਿਲੀ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਹ ਉਸਦੇ ਪਿੰਡ ਆਏ ਸਨ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਵਿਆਹ ਨਹੀਂ ਕਰਵਾ ਸਕਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਲੇਖੇ ਲਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਪਰ ਕੁੜੀ ਨੇ ਬੜੇ ਸਿਦਕ ਨਾਲ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, "ਜਦੋਂ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਹੀ ਕਰਾਂਗੀ... ਮੈਂ ਛੇਤੀ ਹੀ ਆਵਾਂਗੀ।"
ਲੇਖਿਕਾ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਸਦਕਾ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਪੂਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਮੰਗੇਤਰ ਲੇਖਿਕਾ ਨੂੰ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਲੋਕ ਉਸਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਲੰਬੀ ਉਮਰ ਭੋਗੇ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕੀ ਪਤਾ ਕਿ ਉਹ ਤਾਂ ਰੋਜ਼ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਮਰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਪੂਰੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਅਗਲੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਜ਼ਰੂਰ ਮੁਲਾਕਾਤ ਹੋਵੇਗੀ। ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਉਸ ਦੇ ਅਥਾਹ ਤਿਆਗ, ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਸਿਦਕ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਉਸਨੂੰ ਸੱਚੀ 'ਸਤੀ' ਮੰਨਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਨੇ ਚਿਖਾ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸੜਨ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਸੜ ਕੇ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰੇਮ-ਧਰਮ ਨਿਭਾਇਆ।
'ਸਤੀਆ ਸੇਈ' ਕਹਾਣੀ ਡਾ. ਦਲੀਪ ਕੌਰ ਟਿਵਾਣਾ ਦੀ ਸ਼ਾਹਕਾਰ ਰਚਨਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ ਕਹਾਣੀਕਾਰ (ਮੈਂ-ਪਾਤਰ) ਦੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੰਗੇਤਰ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਉਹ ਔਰਤ ਹੈ ਜਿਸਨੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਵਿਆਹ ਨਹੀਂ ਕਰਵਾਇਆ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੰਨਿਆਸਣ ਜਾਂ 'ਸਤੀ' ਵਰਗਾ ਜੀਵਨ ਬਤੀਤ ਕੀਤਾ।
ਜਦੋਂ ਲੇਖਿਕਾ ਉਸਨੂੰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਵਾਰ ਮਿਲੀ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਹ ਉਸਦੇ ਪਿੰਡ ਆਏ ਸਨ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਵਿਆਹ ਨਹੀਂ ਕਰਵਾ ਸਕਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਲੇਖੇ ਲਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਪਰ ਕੁੜੀ ਨੇ ਬੜੇ ਸਿਦਕ ਨਾਲ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, "ਜਦੋਂ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਹੀ ਕਰਾਂਗੀ... ਮੈਂ ਛੇਤੀ ਹੀ ਆਵਾਂਗੀ।"
ਲੇਖਿਕਾ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਸਦਕਾ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਪੂਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਮੰਗੇਤਰ ਲੇਖਿਕਾ ਨੂੰ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਲੋਕ ਉਸਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਲੰਬੀ ਉਮਰ ਭੋਗੇ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕੀ ਪਤਾ ਕਿ ਉਹ ਤਾਂ ਰੋਜ਼ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਮਰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਪੂਰੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਅਗਲੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਜ਼ਰੂਰ ਮੁਲਾਕਾਤ ਹੋਵੇਗੀ। ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਉਸ ਦੇ ਅਥਾਹ ਤਿਆਗ, ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਸਿਦਕ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਉਸਨੂੰ ਸੱਚੀ 'ਸਤੀ' ਮੰਨਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਨੇ ਚਿਖਾ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸੜਨ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਸੜ ਕੇ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰੇਮ-ਧਰਮ ਨਿਭਾਇਆ।
