PSEB CLASS 10 SCIENCE 5 MARKS QUESTIONS WITH ANSWERS

ਜਮਾਤ 10ਵੀਂ ਵਿਗਿਆਨ: ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ 5-ਅੰਕਾਂ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ (Long Questions)

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 1. ਓਹਮ ਦਾ ਨਿਯਮ ਕੀ ਹੈ? ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਿਵੇਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ?

ਉੱਤਰ: ਓਹਮ ਦਾ ਨਿਯਮ (Ohm's Law): ਇਸ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਕਿਸੇ ਬਿਜਲਈ ਸਰਕਟ ਵਿੱਚ ਧਾਤ ਦੀ ਤਾਰ ਦੇ ਸਿਰਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ ਅੰਤਰ (V) ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਣ ਵਾਲੀ ਬਿਜਲਈ ਧਾਰਾ (I) ਦੇ ਸਿੱਧਾ ਅਨੁਪਾਤੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਬਸ਼ਰਤੇ ਤਾਪਮਾਨ ਸਮਾਨ ਰਹੇ। ਭਾਵ V ∝ I ਜਾਂ V = IR (ਜਿੱਥੇ R ਤਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧ ਹੈ)।

ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ ਪੁਸ਼ਟੀ:

1. ਅਸੀਂ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧ (R) ਨੂੰ ਜੋੜਕ ਤਾਰਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਬੈਟਰੀ, ਵੋਲਟਮੀਟਰ (V) ਅਤੇ ਐੱਮਮੀਟਰ (A) ਨਾਲ ਸਰਕਟ ਵਿੱਚ ਜੋੜਦੇ ਹਾਂ।
2. ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ ਅੰਤਰ (ਸੈੱਲਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਧਾ ਕੇ) ਲਈ ਅਸੀਂ ਵੋਲਟਮੀਟਰ (V) ਅਤੇ ਐੱਮਮੀਟਰ (A) ਦੀਆਂ ਪੜ੍ਹਤਾਂ ਨੋਟ ਕਰਦੇ ਹਾਂ।
3. ਅਸੀਂ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਹਰੇਕ ਵਾਰ ਵੋਲਟੇਜ (V) ਅਤੇ ਕਰੰਟ (I) ਦਾ ਅਨੁਪਾਤ (V/I) ਸਥਿਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
4. ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ V ਅਤੇ I ਵਿਚਕਾਰ ਗ੍ਰਾਫ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਇਹ ਇੱਕ ਸਿੱਧੀ ਰੇਖਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਓਹਮ ਦੇ ਨਿਯਮ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 2. (ੳ) ਕਿਸੇ ਚਾਲਕ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧ ਕਿਹੜੇ ਕਾਰਕਾਂ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ? (ਅ) ਬਿਜਲਈ ਧਾਰਾ ਦੀ SI ਇਕਾਈ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਲਿਖੋ।

ਉੱਤਰ: (ੳ) ਚਾਲਕ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਕਾਰਕਾਂ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ:

1. ਚਾਲਕ ਦੀ ਲੰਬਾਈ (Length): ਪ੍ਰਤੀਰੋਧ ਚਾਲਕ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਦੇ ਸਿੱਧਾ ਅਨੁਪਾਤੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ (R ∝ l)। ਤਾਰ ਜਿੰਨੀ ਲੰਬੀ ਹੋਵੇਗੀ, ਪ੍ਰਤੀਰੋਧ ਓਨਾ ਹੀ ਵੱਧ ਹੋਵੇਗਾ।
2. ਪਰਿਖੇਤਰ ਕਾਟ ਦਾ ਖੇਤਰਫਲ (Area of Cross-section): ਪ੍ਰਤੀਰੋਧ ਚਾਲਕ ਦੀ ਮੋਟਾਈ ਦੇ ਉਲਟ ਅਨੁਪਾਤੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ (R ∝ 1/A)। ਭਾਵ ਮੋਟੀ ਤਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧ ਪਤਲੀ ਤਾਰ ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
3. ਚਾਲਕ ਪਦਾਰਥ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ (Nature of Material): ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਦਾਰਥਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਤਾਂਬਾ, ਐਲੂਮੀਨੀਅਮ, ਲੋਹਾ) ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
4. ਤਾਪਮਾਨ (Temperature): ਤਾਪਮਾਨ ਵਧਣ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਧਾਤਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧ ਵੱਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

(ਅ) ਬਿਜਲਈ ਧਾਰਾ ਦੀ SI ਇਕਾਈ: ਬਿਜਲਈ ਧਾਰਾ ਦੀ SI ਇਕਾਈ ਐਂਪੀਅਰ (Ampere) ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਚਾਲਕ ਵਿੱਚੋਂ ਪ੍ਰਤੀ ਸੈਕਿੰਡ ਇੱਕ ਕੂਲਮ ਚਾਰਜ ਪ੍ਰਵਾਹਿਤ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਬਿਜਲਈ ਧਾਰਾ ਦੀ ਮਾਤਰਾ 1 ਐਂਪੀਅਰ (1A) ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 3. ਰਸਾਇਣਕ ਅਤੇ ਭੌਤਿਕ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਧਾਤਾਂ ਅਤੇ ਅਧਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ ਦੱਸੋ।

ਉੱਤਰ: ਰਸਾਇਣਕ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ:

ਧਾਤਾਂ (Metals)	ਅਧਾਤਾਂ (Non-Metals)
1. ਧਾਤਾਂ ਆਕਸੀਜਨ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਖਾਰੀ (Basic) ਆਕਸਾਈਡ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।	1. ਅਧਾਤਾਂ ਤੇਜ਼ਾਬੀ (Acidic) ਜਾਂ ਉਦਾਸੀਨ ਆਕਸਾਈਡ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।
2. ਇਹ ਪਤਲੇ ਤੇਜ਼ਾਬਾਂ ਨਾਲ ਕਿਰਿਆ ਕਰਕੇ ਹਾਈਡਰੋਜਨ (H₂) ਗੈਸ ਵਿਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।	2. ਇਹ ਪਤਲੇ ਤੇਜ਼ਾਬਾਂ ਨਾਲ ਕਿਰਿਆ ਕਰਕੇ ਹਾਈਡਰੋਜਨ (H₂) ਗੈਸ ਵਿਸਥਾਪਿਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀਆਂ।
3. ਇਹ ਇਲੈਕਟ੍ਰਾਨ ਗੁਆ ਕੇ ਧਨ (+) ਆਇਨ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।	3. ਇਹ ਇਲੈਕਟ੍ਰਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਰਿਣ (-) ਆਇਨ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।
4. ਇਹ ਲਘੂਕਾਰਕ (Reducing agents) ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।	4. ਇਹ ਆਕਸੀਕਾਰਕ (Oxidising agents) ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।

ਭੌਤਿਕ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ:

ਧਾਤਾਂ (Metals)	ਅਧਾਤਾਂ (Non-Metals)
1. ਧਾਤਾਂ ਖਿਚੀਣਯੋਗ (Ductile) ਅਤੇ ਕੁਟੀਣਯੋਗ (Malleable) ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।	1. ਅਧਾਤਾਂ ਭੁਰਭੁਰੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ (ਇਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਤਾਰਾਂ ਜਾਂ ਚਾਦਰਾਂ ਨਹੀਂ ਬਣਦੀਆਂ)।
2. ਇਹ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਿਜਲੀ ਅਤੇ ਤਾਪ ਦੀਆਂ ਸੁਚਾਲਕ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।	2. ਇਹ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਿਜਲੀ ਅਤੇ ਤਾਪ ਦੀਆਂ ਕੁਚਾਲਕ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
3. ਧਾਤਾਂ ਦਾ ਪਿਘਲਾਉ ਅੰਕ ਅਤੇ ਉਬਾਲ ਅੰਕ ਕਾਫੀ ਉੱਚਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।	3. ਅਧਾਤਾਂ ਦਾ ਪਿਘਲਾਉ ਅੰਕ ਅਤੇ ਉਬਾਲ ਅੰਕ ਘੱਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 4. ਅਲਿੰਗੀ ਪ੍ਰਜਨਨ (Asexual Reproduction) ਤੋਂ ਕੀ ਭਾਵ ਹੈ? ਇਸ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਬਾਰੇ ਸੰਖੇਪ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿਓ।

ਉੱਤਰ: ਅਲਿੰਗੀ ਪ੍ਰਜਨਨ: ਪ੍ਰਜਨਨ ਦੀ ਉਹ ਵਿਧੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਹੀ ਜਨਕ (ਮਾਤਾ ਜਾਂ ਪਿਤਾ) ਤੋਂ ਨਵੇਂ ਜੀਵ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਲਿੰਗੀ ਪ੍ਰਜਨਨ ਅਖਵਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਲਿੰਗੀ ਸੈੱਲ (ਯੁਗਮਕ) ਨਹੀਂ ਬਣਦੇ।

ਅਲਿੰਗੀ ਪ੍ਰਜਨਨ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਕਿਸਮਾਂ:

1. ਵਿਖੰਡਨ (Fission): ਇਸ ਵਿਧੀ ਵਿੱਚ ਜਨਕ ਜੀਵ ਦੋ ਜਾਂ ਦੋ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੰਤਾਨ ਸੈੱਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਅਮੀਬਾ ਵਿੱਚ ਦੋ-ਖੰਡਨ (Binary Fission) ਅਤੇ ਪਲਾਜ਼ਮੋਡੀਅਮ ਵਿੱਚ ਬਹੁ-ਖੰਡਨ (Multiple Fission)।
2. ਖੰਡਨ (Fragmentation): ਸਪਾਇਰੋਗਾਈਰਾ (Spirogyra) ਵਰਗੇ ਜੀਵ ਪੂਰੇ ਵਿਕਾਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਛੋਟੇ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹਰੇਕ ਟੁਕੜੇ ਤੋਂ ਨਵਾਂ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
3. ਪੁਨਰ-ਸਿਰਜਣਾ (Regeneration): ਕਿਸੇ ਜੰਤੂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨਾਲੋਂ ਅਲੱਗ ਹੋਏ ਜਾਂ ਕੱਟੇ ਹੋਏ ਹਿੱਸੇ ਤੋਂ ਪੂਰਨ ਜੰਤੂ ਦੇ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਣ ਨੂੰ ਪੁਨਰ-ਸਿਰਜਣਾ ਆਖਦੇ ਹਨ (ਜਿਵੇਂ ਹਾਈਡਰਾ, ਪਲੈਨੇਰੀਆ)।
4. ਬੀਜਾਣੂ ਨਿਰਮਾਣ (Spore Formation): ਉੱਲੀ (Fungi) ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਬੀਜਾਣੂ (Spores) ਬਣਦੇ ਹਨ ਜੋ ਅਨੁਕੂਲ ਹਾਲਤਾਂ ਮਿਲਣ ਤੇ ਪੁੰਗਰ ਕੇ ਨਵੇਂ ਜੀਵ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ।
5. ਬਡਿੰਗ (Budding): ਜਨਕ ਜੀਵ ਦੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਇੱਕ ਉਭਾਰ (ਬਡ ਜਾਂ ਕਲੀ) ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ ਜੋ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋ ਕੇ ਨਵਾਂ ਜੀਵ ਬਣਦਾ ਹੈ (ਜਿਵੇਂ ਖਮੀਰ/Yeast, ਹਾਈਡਰਾ)।
6. ਕਾਇਕ ਪ੍ਰਜਨਨ (Vegetative Propagation): ਇਸ ਵਿਧੀ ਰਾਹੀਂ ਪੌਦੇ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ, ਤਣੇ ਜਾਂ ਪੱਤਿਆਂ (ਕਾਇਕ ਭਾਗਾਂ) ਤੋਂ ਨਵੇਂ ਪੌਦੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ (ਜਿਵੇਂ ਗੁਲਾਬ ਦੀ ਕਲਮ, ਆਲੂ)।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 5. ਫੁੱਲ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਾਗਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰੋ। (Parts of a Flower)

ਉੱਤਰ: ਫੁੱਲ ਪੌਦੇ ਦਾ ਮੁੱਖ ਪ੍ਰਜਨਨ ਅੰਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਮੁੱਖ ਭਾਗ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਹਨ:

1. ਹਰੀਆਂ ਪੱਤੀਆਂ (Sepals): ਇਹ ਫੁੱਲ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਬਾਹਰੀ ਭਾਗ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਫੁੱਲ ਕਲੀ (Bud) ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਹਰਾ ਭਾਗ ਇਸ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
2. ਰੰਗਦਾਰ ਪੱਤੀਆਂ (Petals): ਇਹ ਫੁੱਲ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਆਕਰਸ਼ਕ ਭਾਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਭਾਗ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕੰਮ ਪਰਾਗਣ ਕਿਰਿਆ ਲਈ ਕੀਟਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਤਿਤਲੀਆਂ, ਭੌਰੇ) ਨੂੰ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਇਹ ਫੁੱਲ ਨੂੰ ਸੁੰਦਰਤਾ ਵੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।
3. ਪੁੰਕੇਸਰ (Stamen): ਇਹ ਫੁੱਲ ਦਾ 'ਨਰ ਪ੍ਰਜਨਨ ਭਾਗ' ਹੈ। ਇਸਦੇ ਦੋ ਮੁੱਖ ਹਿੱਸੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ- ਪਰਾਗਕੋਸ਼ ਅਤੇ ਫਿਲਾਮੈਂਟ। ਪਰਾਗਕੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਪਰਾਗ-ਕਣ (Pollen grains) ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਨਰ ਜਣਨ ਸੈੱਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
4. ਇਸਤਰੀ ਕੇਸਰ (Carpel / Pistil): ਇਹ ਫੁੱਲ ਦਾ 'ਮਾਦਾ ਪ੍ਰਜਨਨ ਭਾਗ' ਹੈ ਜੋ ਫੁੱਲ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਵਿਚਕਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਹਿੱਸੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ- ਸਟਿਗਮਾ, ਸਟਾਇਲ ਅਤੇ ਅੰਡਕੋਸ਼। ਅੰਡਕੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਬੀਜ-ਅੰਡ (Ovules) ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਦਾ ਜਣਨ ਸੈੱਲ (ਅੰਡਾ) ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਨਿਸ਼ੇਚਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅੰਡਕੋਸ਼ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋ ਕੇ 'ਫਲ' ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬੀਜ-ਅੰਡ 'ਬੀਜ' ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 6. ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਮਾਦਾ ਪ੍ਰਜਨਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀ (Female Reproductive System) ਦੇ ਮੁੱਖ ਭਾਗਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰੋ।

ਉੱਤਰ: ਮਨੁੱਖੀ ਮਾਦਾ ਪ੍ਰਜਨਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਮੁੱਖ ਭਾਗ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਹਨ:

1. ਅੰਡਕੋਸ਼ (Ovaries): ਮਾਦਾ ਪ੍ਰਜਨਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ ਅੰਡਕੋਸ਼ ਦਾ ਇੱਕ ਜੋੜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕੰਮ ਮਾਦਾ ਜਣਨ ਸੈੱਲਾਂ (ਅੰਡਾਣੂਆਂ) ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਹ ਲਿੰਗੀ ਹਾਰਮੋਨ (ਐਸਟਰੋਜਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਜੈਸਟਰੋਨ) ਵੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਲੜਕੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਅ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ।
2. ਅੰਡ ਵਹਿਣੀ (Fallopian Tubes): ਇਹ ਪਤਲੀਆਂ ਨਲੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਅੰਡਕੋਸ਼ ਤੋਂ ਬੱਚੇਦਾਨੀ ਤੱਕ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਨਰ ਅਤੇ ਮਾਦਾ ਸੈੱਲਾਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ੇਚਨ (Fertilization) ਕਿਰਿਆ ਇਸੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਅੰਡਾ ਜਾਂ ਯੁਗਮਜ ਬੱਚੇਦਾਨੀ ਵੱਲ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
3. ਬੱਚੇਦਾਨੀ (Uterus): ਇਹ ਇੱਕ ਨਾਸ਼ਪਾਤੀ ਦੇ ਆਕਾਰ ਵਾਲੀ ਲਚਕੀਲੀ ਥੈਲੀਨੁਮਾ ਰਚਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅੰਡ ਵਹਿਣੀ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ੇਚਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਭਰੂਣ (Embryo) ਬੱਚੇਦਾਨੀ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਇੱਥੇ ਹੀ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਬੱਚਾ 'ਔਲ (Placenta)' ਰਾਹੀਂ ਮਾਂ ਦੇ ਖੂਨ ਤੋਂ ਇੱਥੇ ਹੀ ਪੋਸ਼ਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
4. ਸਰਵਿਕਸ ਅਤੇ ਯੋਨੀ (Cervix and Vagina): ਬੱਚੇਦਾਨੀ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਸਰਵਿਕਸ ਰਾਹੀਂ ਯੋਨੀ ਵਿੱਚ ਖੁੱਲ੍ਹਦੀ ਹੈ। ਨਰ-ਮਾਦਾ ਦੇ ਸੰਜੋਗ ਸਮੇਂ ਸ਼ੁਕਰਾਣੂ (Sperms) ਯੋਨੀ ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਦਾਖਲ ਹੋ ਕੇ ਅੰਡ ਵਹਿਣੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ। ਪੂਰੇ ਵਿਕਾਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਮਾਰਗ ਬੱਚੇ ਦੇ ਜਨਮ ਦਾ ਰਸਤਾ (Birth canal) ਵੀ ਬਣਦਾ ਹੈ।

SET 2

ਜਮਾਤ 10ਵੀਂ ਵਿਗਿਆਨ: ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ 5-ਅੰਕਾਂ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ (ਭਾਗ 2)

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 7. ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧਕਾਂ (R₁, R₂, R₃) ਨੂੰ ਲੜੀਬੱਧ ਕ੍ਰਮ (Series Combination) ਵਿੱਚ ਜੋੜਨ 'ਤੇ ਨਤੀਜਾ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧ (Equivalent Resistance) ਪਤਾ ਕਰਨ ਲਈ ਸੂਤਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੋ।

ਉੱਤਰ: ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧਕਾਂ ਨੂੰ ਲੜੀ ਵਿੱਚ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਹਰੇਕ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧਕ ਵਿੱਚੋਂ ਬਿਜਲਈ ਧਾਰਾ (I) ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਸਮਾਨ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ ਅੰਤਰ (V) ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਮੰਨ ਲਓ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧਕ R₁, R₂ ਅਤੇ R₃ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਰਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ ਅੰਤਰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ V₁, V₂ ਅਤੇ V₃ ਹੈ।

ਕੁੱਲ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ ਅੰਤਰ: V = V₁ + V₂ + V₃   ------ (1)

ਓਹਮ ਦੇ ਨਿਯਮ (V = I × R) ਅਨੁਸਾਰ:

• V₁ = I × R₁
• V₂ = I × R₂
• V₃ = I × R₃

ਇਹਨਾਂ ਮੁੱਲਾਂ ਨੂੰ ਸਮੀਕਰਨ (1) ਵਿੱਚ ਭਰਨ 'ਤੇ:

I × R = I × R₁ + I × R₂ + I × R₃
I × R = I (R₁ + R₂ + R₃)
R = R₁ + R₂ + R₃

ਸਿੱਟਾ: ਲੜੀਬੱਧ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਜੋੜੇ ਗਏ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧਕਾਂ ਦਾ ਕੁੱਲ ਨਤੀਜਾ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧਾਂ ਦੇ ਜੋੜ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 8. ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧਕਾਂ (R₁, R₂, R₃) ਨੂੰ ਸਮਾਨਾਂਤਰ ਕ੍ਰਮ (Parallel Combination) ਵਿੱਚ ਜੋੜਨ 'ਤੇ ਨਤੀਜਾ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧ ਪਤਾ ਕਰਨ ਲਈ ਸੂਤਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੋ।

ਉੱਤਰ: ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧਕਾਂ ਨੂੰ ਸਮਾਨਾਂਤਰ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਹਰੇਕ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧਕ ਦੇ ਸਿਰਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ ਅੰਤਰ (V) ਸਮਾਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਬਿਜਲਈ ਧਾਰਾ (I) ਵੰਡੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਮੰਨ ਲਓ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘ ਰਹੀ ਬਿਜਲਈ ਧਾਰਾ ਕ੍ਰਮਵਾਰ I₁, I₂ ਅਤੇ I₃ ਹੈ।

ਕੁੱਲ ਬਿਜਲਈ ਧਾਰਾ: I = I₁ + I₂ + I₃   ------ (1)

ਓਹਮ ਦੇ ਨਿਯਮ (I = V / R) ਅਨੁਸਾਰ:

• I₁ = V / R₁
• I₂ = V / R₂
• I₃ = V / R₃

ਇਹਨਾਂ ਮੁੱਲਾਂ ਨੂੰ ਸਮੀਕਰਨ (1) ਵਿੱਚ ਭਰਨ 'ਤੇ:

V / R = V / R₁ + V / R₂ + V / R₃
V / R = V (1 / R₁ + 1 / R₂ + 1 / R₃)
1 / R = 1 / R₁ + 1 / R₂ + 1 / R₃

ਸਿੱਟਾ: ਸਮਾਨਾਂਤਰ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਜੋੜੇ ਗਏ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧਕਾਂ ਦੇ ਕੁੱਲ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧ ਦਾ ਉਲਟ-ਕ੍ਰਮ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧਾਂ ਦੇ ਉਲਟ-ਕ੍ਰਮਾਂ ਦੇ ਜੋੜ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 9. (ੳ) ਬਿਜਲਈ ਧਾਰਾ ਦੇ ਤਾਪਨ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੇ ਵਿਵਹਾਰਕ ਉਪਯੋਗ ਲਿਖੋ। (ਅ) ਬਿਜਲੀ ਸੰਚਾਲਨ ਲਈ ਕਾਪਰ ਅਤੇ ਐਲੂਮੀਨੀਅਮ ਦੀਆਂ ਤਾਰਾਂ ਦਾ ਉਪਯੋਗ ਹੀ ਕਿਉਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?

ਉੱਤਰ: (ੳ) ਬਿਜਲਈ ਧਾਰਾ ਦੇ ਤਾਪਨ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੇ ਉਪਯੋਗ:

1. ਬਿਜਲਈ ਬਲਬ: ਬਲਬ ਦਾ ਫਿਲਾਮੈਂਟ (ਟੰਗਸਟਨ ਦਾ ਬਣਿਆ) ਬਿਜਲਈ ਧਾਰਾ ਲੰਘਣ 'ਤੇ ਗਰਮ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ (ਰੌਸ਼ਨੀ) ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
2. ਬਿਜਲਈ ਹੀਟਰ, ਪ੍ਰੈੱਸ ਅਤੇ ਟੋਸਟਰ: ਇਹਨਾਂ ਉਪਕਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾਈਕ੍ਰੋਮ ਦੀ ਤਾਰ (ਕੁੰਡਲੀ) ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਬਿਜਲਈ ਧਾਰਾ ਲੰਘਣ 'ਤੇ ਤਾਪਨ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਧੀਨ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਗਰਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਤਾਪ ਊਰਜਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
3. ਬਿਜਲਈ ਫਿਊਜ਼: ਜਦੋਂ ਸਰਕਟ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਮਾਤਰਾ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਰੰਟ ਲੰਘਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਤਾਪਨ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਾਰਨ ਫਿਊਜ਼ ਦੀ ਤਾਰ ਪਿਘਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਰਕਟ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਘਰ ਦੇ ਬਾਕੀ ਉਪਕਰਨ ਸੜਨ ਤੋਂ ਬਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

(ਅ) ਕਾਪਰ (ਤਾਂਬਾ) ਅਤੇ ਐਲੂਮੀਨੀਅਮ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਕਾਰਨ:

1. ਇਹ ਬਿਜਲੀ ਦੇ ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਸੁਚਾਲਕ ਹਨ (ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ)।
2. ਇਹ ਬਾਕੀ ਸੁਚਾਲਕ ਧਾਤਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਚਾਂਦੀ) ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਸਸਤੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵੱਡੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਉਪਲਬਧ ਹਨ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 10. (ੳ) ਮਨੁੱਖੀ ਨਰ ਪ੍ਰਜਨਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਾਗਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰੋ। (ਅ) ਮਾਹਵਾਰੀ (Menstruation) ਕਿਉਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ?

ਉੱਤਰ: (ੳ) ਮਨੁੱਖੀ ਨਰ ਪ੍ਰਜਨਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਮੁੱਖ ਭਾਗ:

1. ਪਤਾਲੂ (Testes): ਇਹ ਪੇਟ ਦੇ ਖੋੜ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਪਤਾਲੂ ਥੈਲੀ (Scrotum) ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕੰਮ ਨਰ ਜਣਨ ਸੈੱਲ ਭਾਵ 'ਸ਼ੁਕਰਾਣੂ' ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ ਅਤੇ 'ਟੈਸਟੋਸਟੀਰੋਨ' ਹਾਰਮੋਨ ਛੱਡਣਾ ਹੈ।
2. ਸ਼ੁਕਰਾਣੂ ਵਹਿਣੀ (Vas Deferens): ਇਹ ਨਲੀਆਂ ਸ਼ੁਕਰਾਣੂਆਂ ਨੂੰ ਪਤਾਲੂਆਂ ਤੋਂ ਮੂਤਰ ਮਾਰਗ ਤੱਕ ਲੈ ਕੇ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
3. ਪ੍ਰੋਸਟੇਟ ਗ੍ਰੰਥੀ ਅਤੇ ਵੀਰਜ ਥੈਲੀ (Prostate Gland and Seminal Vesicles): ਇਹ ਗ੍ਰੰਥੀਆਂ ਆਪਣਾ ਰਿਸਾਅ ਸ਼ੁਕਰਾਣੂ ਵਹਿਣੀ ਵਿੱਚ ਪਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਨਾਲ ਸ਼ੁਕਰਾਣੂ ਇੱਕ ਤਰਲ ਮਾਧਿਅਮ (ਵੀਰਜ) ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਗਤੀ ਆਸਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪੋਸ਼ਣ ਵੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
4. ਲਿੰਗ (Penis): ਇਹ ਸ਼ੁਕਰਾਣੂਆਂ ਨੂੰ ਮਾਦਾ ਦੇ ਸਰੀਰ (ਯੋਨੀ) ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।

(ਅ) ਮਾਹਵਾਰੀ (Menstruation) ਕਿਉਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ:
ਹਰ ਮਹੀਨੇ ਮਾਦਾ ਦਾ ਅੰਡਕੋਸ਼ ਇੱਕ ਅੰਡਾ ਛੱਡਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬੱਚੇਦਾਨੀ ਇਸ ਨਿਸ਼ੇਚਿਤ ਅੰਡੇ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰੀ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਬੱਚੇਦਾਨੀ ਦੀਆਂ ਅੰਦਰਲੀਆਂ ਕੰਧਾਂ 'ਤੇ ਇੱਕ ਮੋਟੀ, ਲਹੂ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਸਪੰਜੀ ਪਰਤ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਅੰਡੇ ਦਾ ਨਿਸ਼ੇਚਨ (Fertilization) ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਇਸ ਪਰਤ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਪਰਤ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਟੁੱਟ ਕੇ ਯੋਨੀ ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ ਲਹੂ ਅਤੇ ਮਿਊਕਸ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬਾਹਰ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਮਾਹਵਾਰੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 11. ਪਿਊਬਰਟੀ (ਕਿਸ਼ੋਰ ਅਵਸਥਾ) ਤੋਂ ਕੀ ਭਾਵ ਹੈ? ਇਸ ਅਵਸਥਾ ਦੌਰਾਨ ਲੜਕਿਆਂ ਅਤੇ ਲੜਕੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜੇ-ਕਿਹੜੇ ਮੁੱਖ ਪਰਿਵਰਤਨ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ?

ਉੱਤਰ: ਪਿਊਬਰਟੀ (Puberty): ਲੜਕੇ ਅਤੇ ਲੜਕੀਆਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਉਹ ਅਵਸਥਾ ਜਦੋਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਜਨਨ ਅੰਗ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿੰਗੀ ਪਰਪੱਕਤਾ (Sexual maturity) ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਪਿਊਬਰਟੀ ਜਾਂ ਕਿਸ਼ੋਰ ਅਵਸਥਾ ਆਖਦੇ ਹਨ। (ਲੜਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਲਗਭਗ 12-16 ਸਾਲ ਅਤੇ ਲੜਕੀਆਂ ਵਿੱਚ 10-14 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ)।

ਲੜਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਰਤਨ (Changes in Boys):

• ਚਿਹਰੇ 'ਤੇ ਦਾੜ੍ਹੀ ਅਤੇ ਮੁੱਛਾਂ ਉੱਗ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।
• ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀਪਣ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
• ਮੋਢੇ ਚੌੜੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮਾਸਪੇਸ਼ੀਆਂ ਵਿਕਸਿਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
• ਨਰ ਜਣਨ ਸੈੱਲ (ਸ਼ੁਕਰਾਣੂ) ਬਣਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜਣਨ ਅੰਗਾਂ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਲੜਕੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਰਤਨ (Changes in Girls):

• ਛਾਤੀਆਂ (Breasts) ਦਾ ਆਕਾਰ ਵਧਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।
• ਮਾਹਵਾਰੀ (Menstruation cycle) ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
• ਲੱਕ ਅਤੇ ਕੂਲ੍ਹਿਆਂ ਦੀਆਂ ਮਾਸਪੇਸ਼ੀਆਂ ਵਿਕਸਿਤ ਅਤੇ ਚੌੜੀਆਂ ਹੋਣ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ।
• ਮਾਦਾ ਜਣਨ ਸੈੱਲ (ਅੰਡਾਣੂ) ਬਣਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਸਾਂਝੇ ਪਰਿਵਰਤਨ: ਕੱਛਾਂ ਅਤੇ ਗੁਪਤ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਲ ਉੱਗ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਚਿਹਰੇ 'ਤੇ ਕਿੱਲ-ਮੁਹਾਂਸੇ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਲਟ ਲਿੰਗ ਵੱਲ ਆਕਰਸ਼ਣ (ਖਿੱਚ) ਵੱਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 12. ਹੇਠ ਲਿਖਿਆਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਦੱਸੋ:
(ੳ) ਸੋਡੀਅਮ ਨੂੰ ਕੈਰੋਸੀਨ ਵਿੱਚ ਡੁਬੋ ਕੇ ਕਿਉਂ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?
(ਅ) ਪਲਾਟੀਨਮ, ਸੋਨਾ ਅਤੇ ਚਾਂਦੀ ਗਹਿਣੇ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਕਿਉਂ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ?
(ੲ) ਆਇਨੀ ਯੋਗਿਕਾਂ ਦੇ ਪਿਘਲਣ ਅੰਕ ਵੱਧ ਕਿਉਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ?

ਉੱਤਰ: (ੳ) ਸੋਡੀਅਮ ਨੂੰ ਕੈਰੋਸੀਨ (ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਤੇਲ) ਵਿੱਚ ਰੱਖਣ ਦਾ ਕਾਰਨ:
ਸੋਡੀਅਮ (Na) ਅਤੇ ਪੋਟਾਸ਼ੀਅਮ (K) ਬਹੁਤ ਹੀ ਵੱਧ ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲ ਧਾਤਾਂ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਹ ਆਕਸੀਜਨ ਅਤੇ ਨਮੀ (ਪਾਣੀ) ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਕਿਰਿਆ ਕਰਕੇ ਹਾਈਡਰੋਜਨ ਗੈਸ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਤਾਪ ਊਰਜਾ ਕਾਰਨ ਹਾਈਡਰੋਜਨ ਗੈਸ ਅੱਗ ਫੜ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਕੈਰੋਸੀਨ ਨਾਲ ਇਹ ਧਾਤਾਂ ਕਿਰਿਆ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀਆਂ, ਇਸ ਲਈ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਚਾਨਕ ਅੱਗ ਲੱਗਣ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਕੈਰੋਸੀਨ ਵਿੱਚ ਡੁਬੋ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

(ਅ) ਗਹਿਣਿਆਂ ਲਈ ਪਲਾਟੀਨਮ, ਸੋਨਾ ਅਤੇ ਚਾਂਦੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ:
ਇਹ ਧਾਤਾਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਘੱਟ ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲ (Least reactive) ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਹਵਾ, ਪਾਣੀ ਜਾਂ ਤੇਜ਼ਾਬਾਂ ਨਾਲ ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਖੋਰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਚਮਕ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਬਰਕਰਾਰ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਹ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਕੁਟੀਣਯੋਗ (Malleable) ਅਤੇ ਖਿਚੀਣਯੋਗ (Ductile) ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਤਰਾਸ਼ ਕੇ ਬਰੀਕ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਵਾਲੇ ਗਹਿਣੇ ਬਣਾਏ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।

(ੲ) ਆਇਨੀ ਯੋਗਿਕਾਂ ਦੇ ਉੱਚੇ ਪਿਘਲਣ ਅੰਕ (High melting points):
ਆਇਨੀ ਯੋਗਿਕ ਵਿਪਰੀਤ ਚਾਰਜ ਵਾਲੇ ਧਨ (+) ਅਤੇ ਰਿਣ (-) ਆਇਨਾਂ ਦੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਜੁੜਨ ਨਾਲ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਉਲਟ ਆਇਨਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਬਹੁਤ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਸਥਿਰ ਬਿਜਲਈ ਆਕਰਸ਼ਣ ਬਲ (Strong Electrostatic Force of attraction) ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਮਜ਼ਬੂਤ ਅੰਤਰ-ਆਇਨੀ ਬੰਧਨ ਨੂੰ ਤੋੜਨ ਲਈ ਬਹੁਤ ਵੱਧ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਤਾਪ ਊਰਜਾ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਪਿਘਲਣ ਅੰਕ ਬਹੁਤ ਵੱਧ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

SET 3

ਜਮਾਤ 10ਵੀਂ ਵਿਗਿਆਨ: ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ 5-ਅੰਕਾਂ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ (ਭਾਗ 3)

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 13. ਗੁਰਦਿਆਂ ਦੀ ਫਿਲਟਰੀਕਰਨ ਇਕਾਈ 'ਨੇਫਰਾਨ' (Nephron) ਦੀ ਰਚਨਾ ਅਤੇ ਕਾਰਜ-ਵਿਧੀ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰੋ।

ਉੱਤਰ: ਨੇਫਰਾਨ ਦੀ ਰਚਨਾ: ਨੇਫਰਾਨ ਗੁਰਦਿਆਂ ਦੀਆਂ ਬੁਨਿਆਦੀ ਫਿਲਟਰੀਕਰਨ ਇਕਾਈਆਂ ਹਨ। ਹਰੇਕ ਗੁਰਦੇ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 10 ਲੱਖ ਨੇਫਰਾਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਮੁੱਖ ਭਾਗ ਇੱਕ ਕੱਪ ਵਰਗੀ ਰਚਨਾ 'ਬੋਮੈਨ ਕੈਪਸੂਲ' (Bowman's capsule) ਅਤੇ ਮੂਤਰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਨਲੀਆਂ (Tubules) ਹਨ। ਬੋਮੈਨ ਕੈਪਸੂਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਲਹੂ ਕੇਸ਼ਿਕਾਵਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸੰਘਣਾ ਗੁੱਛਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ 'ਗਲੋਮੈਰੂਲਸ' (Glomerulus) ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਨੇਫਰਾਨ ਦੀ ਕਾਰਜ-ਵਿਧੀ ਦੇ ਪੜਾਅ:

1. ਫਿਲਟਰੀਕਰਨ: ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਗਲੋਮੈਰੂਲਸ ਵਿੱਚੋਂ ਲਹੂ ਫਿਲਟਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਲਹੂ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਵਾਧੂ ਪਦਾਰਥ (ਯੂਰੀਆ, ਯੂਰਿਕ ਐਸਿਡ), ਗੁਲੂਕੋਜ਼, ਅਮੀਨੋ ਤੇਜ਼ਾਬ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਫਿਲਟਰ ਹੋ ਕੇ ਬੋਮੈਨ ਕੈਪਸੂਲ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨੂੰ ਆਰੰਭਿਕ ਫਿਲਟਰੇਟ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
2. ਮੁੜ-ਸੋਖਣ (Reabsorption): ਜਦੋਂ ਇਹ ਫਿਲਟਰੇਟ ਨੇਫਰਾਨ ਦੇ ਨਾਲੀਦਾਰ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਸ ਵਿੱਚੋਂ ਸਰੀਰ ਲਈ ਲਾਭਦਾਇਕ ਪਦਾਰਥ ਜਿਵੇਂ ਗੁਲੂਕੋਜ਼, ਅਮੀਨੋ ਤੇਜ਼ਾਬ, ਕੁੱਝ ਲੂਣ ਅਤੇ ਲੋੜ ਅਨੁਸਾਰ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਲਹੂ-ਕੇਸ਼ਿਕਾਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਦੁਬਾਰਾ ਸੋਖ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
3. ਮੂਤਰ ਇਕੱਠਾ ਹੋਣਾ: ਮੁੜ-ਸੋਖਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਚਿਆ ਹੋਇਆ ਫਾਲਤੂ ਤਰਲ ਪਦਾਰਥ 'ਮੂਤਰ' (Urine) ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਨੇਫਰਾਨ ਵਿੱਚੋਂ ਮੂਤਰ ਇਕੱਠਾ ਹੋ ਕੇ ਇੱਕ ਸਾਂਝੀ ਨਲੀ ਰਾਹੀਂ ਗੁਰਦੇ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਕੇ ਮੂਤਰ ਮਸਾਨੇ (Urinary Bladder) ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 14. ਰਸਾਇਣਕ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ (ਸੰਯੋਜਨ, ਅਪਘਟਨ, ਵਿਸਥਾਪਨ ਅਤੇ ਦੂਹਰਾ ਵਿਸਥਾਪਨ) ਦੀ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਉਦਾਹਰਣ ਸਹਿਤ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰੋ।

ਉੱਤਰ:

1. ਸੰਯੋਜਨ ਕਿਰਿਆ (Combination Reaction): ਉਹ ਰਸਾਇਣਕ ਕਿਰਿਆ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੋ ਜਾਂ ਦੋ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਭਿਕਾਰਕ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਜੁੜ ਕੇ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਹੀ ਨਵਾਂ ਉਤਪਾਦ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ।
   C + O₂ → CO₂
2. ਅਪਘਟਨ ਕਿਰਿਆ (Decomposition Reaction): ਉਹ ਰਸਾਇਣਕ ਕਿਰਿਆ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਭਿਕਾਰਕ ਟੁੱਟ ਕੇ ਦੋ ਜਾਂ ਦੋ ਤੋਂ ਵੱਧ ਛੋਟੇ ਉਤਪਾਦਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। (ਇਸ ਲਈ ਤਾਪ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਜਾਂ ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ)।
   CaCO₃ (ਤਾਪ) → CaO + CO₂
3. ਵਿਸਥਾਪਨ ਕਿਰਿਆ (Displacement Reaction): ਉਹ ਕਿਰਿਆ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਧ ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲ ਤੱਤ, ਇੱਕ ਘੱਟ ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲ ਤੱਤ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਲੂਣ ਦੇ ਘੋਲ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢ (ਵਿਸਥਾਪਿਤ ਕਰ) ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
   Fe + CuSO₄ → FeSO₄ + Cu
4. ਦੂਹਰਾ ਵਿਸਥਾਪਨ ਕਿਰਿਆ (Double Displacement Reaction): ਉਹ ਕਿਰਿਆ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੋ ਅਭਿਕਾਰਕਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਆਇਨਾਂ (Ions) ਦੀ ਅਦਲਾ-ਬਦਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਯੋਗਿਕ ਬਣਦੇ ਹਨ।
   Na₂SO₄ + BaCl₂ → BaSO₄ + 2NaCl

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 15. ਭੋਜਨ ਦੇ ਪਾਚਨ ਵਿੱਚ ਲਾਰ (Saliva), ਮਿਹਦੇ ਦੇ ਤੇਜ਼ਾਬ ਅਤੇ ਛੋਟੀ ਆਂਦਰ (Small Intestine) ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਦੱਸੋ।

ਉੱਤਰ: 1. ਲਾਰ (Saliva) ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ: ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਲਾਰ ਗ੍ਰੰਥੀਆਂ ਲਾਰ ਛੱਡਦੀਆਂ ਹਨ। ਲਾਰ ਭੋਜਨ ਨੂੰ ਗਿੱਲਾ ਅਤੇ ਚਿਕਨਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਇਸਨੂੰ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਨਿਗਲਿਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਲਾਰ ਵਿੱਚ 'ਸਲਾਈਵਰੀ ਅਮਾਈਲੇਜ਼' (Salivary Amylase) ਨਾਮਕ ਐਨਜ਼ਾਈਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਭੋਜਨ ਵਿਚਲੇ ਸਟਾਰਚ ਨੂੰ ਤੋੜ ਕੇ ਸਰਲ ਸ਼ੂਗਰ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

2. ਮਿਹਦੇ ਦੇ ਤੇਜ਼ਾਬ (Stomach Acid) ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ: ਮਿਹਦੇ (ਪੇਟ) ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹਾਈਡ੍ਰੋਕਲੋਰਿਕ ਤੇਜ਼ਾਬ (HCl) ਭੋਜਨ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹਾਨੀਕਾਰਕ ਬੈਕਟੀਰੀਆ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਇਹ ਤੇਜ਼ਾਬੀ ਮਾਧਿਅਮ ਤਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਪਚਾਉਣ ਵਾਲੇ 'ਪੈਪਸਿਨ' (Pepsin) ਐਨਜ਼ਾਈਮ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

3. ਛੋਟੀ ਆਂਦਰ (Small Intestine) ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ: ਛੋਟੀ ਆਂਦਰ ਪਾਚਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦਾ ਉਹ ਹਿੱਸਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਕਾਰਬੋਹਾਈਡ੍ਰੇਟਸ, ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਅਤੇ ਚਰਬੀ (PYts) ਦਾ ਪੂਰਨ ਪਾਚਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਜਿਗਰ ਤੋਂ ਪਿੱਤਾ ਰਸ (Bile juice) ਅਤੇ ਲੁੱਬੇ ਤੋਂ ਲੁੱਬਾ ਰਸ (Pancreatic juice) ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਛੋਟੀ ਆਂਦਰ ਦੀ ਅੰਦਰਲੀ ਸਤਹ 'ਤੇ ਉਂਗਲੀਆਂ ਵਰਗੇ ਉਭਾਰ (Villi) ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਪਚੇ ਹੋਏ ਭੋਜਨ ਨੂੰ ਸੋਖ ਕੇ ਸਿੱਧਾ ਲਹੂ ਵਿੱਚ ਭੇਜਣ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 16. ਗਰਭ-ਨਿਰੋਧਕ (Contraception) ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਧੀਆਂ ਕਿਹੜੀਆਂ ਹਨ? ਇਹਨਾਂ ਵਿਧੀਆਂ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣ ਦੇ ਕੀ ਕਾਰਨ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ?

ਉੱਤਰ: ਗਰਭ-ਨਿਰੋਧਨ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਵਿਧੀਆਂ:

1. ਭੌਤਿਕ/ਰੁਕਾਵਟ ਵਿਧੀਆਂ (Barrier Methods): ਇਸ ਵਿਧੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਕਰਾਣੂਆਂ ਨੂੰ ਅੰਡੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਤੋਂ ਰੋਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਣ: ਕੰਡੋਮ (Condom) ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨਾ ਜਾਂ ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਪਰ-ਟੀ (Copper-T) ਰੱਖਣਾ।
2. ਰਸਾਇਣਕ ਵਿਧੀਆਂ (Chemical Methods): ਔਰਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਗਰਭ-ਨਿਰੋਧਕ ਗੋਲੀਆਂ (Oral Pills) ਲਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਸਰੀਰ ਦੇ ਹਾਰਮੋਨਾਂ ਦਾ ਸੰਤੁਲਨ ਬਦਲ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਅੰਡਕੋਸ਼ ਅੰਡਾ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ।
3. ਸਰਜੀਕਲ ਵਿਧੀਆਂ (Surgical Methods): ਇਹ ਪੱਕੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗਰਭ ਰੋਕਣ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਹੈ। ਮਰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਕਰਾਣੂ ਨਲੀ ਨੂੰ ਕੱਟ ਕੇ ਬੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ (ਨਸ-ਬੰਦੀ / Vasectomy) ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਡ-ਵਹਿਣੀ ਨੂੰ ਕੱਟ ਕੇ ਬੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ (ਨਲ-ਬੰਦੀ / Tubectomy)।

ਗਰਭ-ਨਿਰੋਧਕ ਵਿਧੀਆਂ ਅਪਣਾਉਣ ਦੇ ਕਾਰਨ:

• ਜਨਮ ਦਰ ਨੂੰ ਘਟਾ ਕੇ ਵਧਦੀ ਹੋਈ ਜਨਸੰਖਿਆ ਨੂੰ ਕੰਟਰੋਲ ਕਰਨਾ।
• ਲਗਾਤਾਰ ਬੱਚੇ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਤੋਂ ਰੋਕਣਾ ਤਾਂ ਜੋ ਮਾਂ ਦੀ ਸਿਹਤ ਠੀਕ ਰਹੇ।
• ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਸਹੀ ਅੰਤਰ (ਗੈਪ) ਰੱਖਣਾ।
• ਕੰਡੋਮ ਵਰਗੀਆਂ ਵਿਧੀਆਂ ਲਿੰਗੀ ਸੰਪਰਕ ਨਾਲ ਫੈਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ (STDs) ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਏਡਜ਼ (AIDS) ਤੋਂ ਬਚਾਅ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 17. ਸਾਬਣ ਦੀ ਸਫਾਈਕਰਨ ਕਿਰਿਆ ਵਿਧੀ (Cleansing action of soap) ਅਤੇ ਮਿਸੈੱਲ (Micelle) ਨਿਰਮਾਣ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰੋ।

ਉੱਤਰ: ਸਾਬਣ ਦੇ ਅਣੂ ਦੀ ਬਣਤਰ: ਸਾਬਣ ਦੇ ਅਣੂ ਦੇ ਦੋ ਸਿਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ:

• ਜਲ-ਸਨੇਹੀ ਸਿਰਾ (Hydrophilic end): ਇਹ ਆਇਨੀ ਸਿਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਘੁਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਮੈਲ/ਚਿਕਨਾਈ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਘੁਲਦਾ।
• ਜਲ-ਵਿਰੋਧੀ ਸਿਰਾ (Hydrophobic end): ਇਹ ਲੰਬੀ ਕਾਰਬਨ ਲੜੀ ਵਾਲਾ ਸਿਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਘੁਲਦਾ, ਸਗੋਂ ਮੈਲ (ਜਾਂ ਤੇਲ/ਚਿਕਨਾਈ) ਵਿੱਚ ਘੁਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਮਿਸੈੱਲ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਅਤੇ ਸਫਾਈਕਰਨ:
ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਗੰਦੇ ਕੱਪੜਿਆਂ ਨੂੰ ਸਾਬਣ ਵਾਲੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਪਾਉਂਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਸਾਬਣ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅਣੂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੇ 'ਜਲ-ਵਿਰੋਧੀ' (ਪੂੰਛ ਵਾਲੇ) ਸਿਰੇ ਕੱਪੜੇ ਦੀ ਮੈਲ/ਚਿਕਨਾਈ ਨਾਲ ਚਿਪਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ 'ਜਲ-ਸਨੇਹੀ' (ਸਿਰ ਵਾਲੇ) ਸਿਰੇ ਬਾਹਰ ਵੱਲ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਘੁਲੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਅਣੂਆਂ ਦੇ ਇਸ ਗੋਲਾਕਾਰ ਗੁੱਛੇ ਨੂੰ ਮਿਸੈੱਲ (Micelle) ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਮਿਸੈੱਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਮੈਲ ਕੈਦ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਕੱਪੜਿਆਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਹਿਲਾਉਂਦੇ ਹਾਂ, ਰਗੜਦੇ ਹਾਂ ਜਾਂ ਕੁੱਟਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਮਿਸੈੱਲ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਤੈਰਨ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮੈਲ ਕੱਪੜਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੱਪੜੇ ਸਾਫ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 18. ਹੇਠ ਲਿਖਿਆਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰੋ: (ੳ) ਭੋਜਨ ਲੜੀ ਵਿੱਚ ਜੈਵਿਕ ਵਾਧਾ (Biological Magnification) (ਅ) ਓਜ਼ੋਨ ਪਰਤ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ।

ਉੱਤਰ: (ੳ) ਜੈਵਿਕ ਵਾਧਾ (Biological Magnification): ਫਸਲਾਂ ਨੂੰ ਕੀੜਿਆਂ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਅਸੀਂ ਰਸਾਇਣਕ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਇਹ ਰਸਾਇਣ ਮਿੱਟੀ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਰਾਹੀਂ ਪੌਦਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਪਦਾਰਥ ਅਵਿਘਟਨਸ਼ੀਲ (non-biodegradable) ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਭੋਜਨ ਲੜੀ (Food Chain) ਦੇ ਹਰੇਕ ਪੋਸ਼ੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮਨੁੱਖ ਭੋਜਨ ਲੜੀ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਪਰਲੇ ਸਿਖਰ 'ਤੇ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਹਾਨੀਕਾਰਕ ਰਸਾਇਣਾਂ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਗਾਤਾਰ ਵਾਧੇ ਨੂੰ 'ਜੈਵਿਕ ਵਾਧਾ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

(ਅ) ਓਜ਼ੋਨ ਪਰਤ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ (Depletion of Ozone Layer): ਓਜ਼ੋਨ (O₃) ਦੀ ਪਰਤ ਵਾਯੂਮੰਡਲ ਦੇ ਸਮਤਾਪ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ ਜੋ ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਹਾਨੀਕਾਰਕ ਪੈਰਾਬੈਂਗਣੀ (Ultraviolet/UV) ਕਿਰਨਾਂ ਨੂੰ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਆਉਣ ਤੋਂ ਰੋਕਦੀ ਹੈ। ਰੈਫਰੀਜਰੇਟਰਾਂ ਅਤੇ ਏ.ਸੀ. (A.C.) ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ 'ਕਲੋਰੋਫਲੋਰੋਕਾਰਬਨ' (CFCs) ਰਸਾਇਣ ਇਸ ਪਰਤ ਨੂੰ ਪਤਲਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ (ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾ ਰਹੇ ਹਨ)।
ਪ੍ਰਭਾਵ: ਓਜ਼ੋਨ ਪਰਤ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਕਾਰਨ ਪੈਰਾਬੈਂਗਣੀ ਕਿਰਨਾਂ ਸਿੱਧੀਆਂ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚਣਗੀਆਂ ਜਿਸ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਚਮੜੀ ਦਾ ਕੈਂਸਰ, ਮੋਤੀਆਬਿੰਦ, ਅਤੇ ਬਨਸਪਤੀ/ਫਸਲਾਂ ਦਾ ਭਾਰੀ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਵੇਗਾ।

SET 4

ਜਮਾਤ 10ਵੀਂ ਵਿਗਿਆਨ: ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ 5-ਅੰਕਾਂ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ (ਭਾਗ 4)

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 19. (ੳ) ਮਨੁੱਖੀ ਅੱਖ ਦੀ 'ਅਨੁਕੂਲਣ ਸਮਰੱਥਾ' (Power of Accommodation) ਤੋਂ ਕੀ ਭਾਵ ਹੈ? (ਅ) ਸਾਧਾਰਨ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਲਈ ਨੇੜਲਾ ਬਿੰਦੂ ਅਤੇ ਦੂਰ ਬਿੰਦੂ ਕਿੰਨੀ ਦੂਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ?

ਉੱਤਰ: (ੳ) ਅਨੁਕੂਲਣ ਸਮਰੱਥਾ (Power of Accommodation): ਮਨੁੱਖੀ ਅੱਖ ਦੇ ਲੈੱਨਜ਼ ਦੀ ਉਹ ਸਮਰੱਥਾ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਹ ਆਪਣੀ ਫੋਕਸ ਦੂਰੀ (Focal length) ਨੂੰ ਲੋੜ ਅਨੁਸਾਰ ਘੱਟ ਜਾਂ ਵੱਧ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਅਨੁਕੂਲਣ ਸਮਰੱਥਾ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਸਿਲੀਅਰੀ ਪੇਸ਼ੀਆਂ (Ciliary muscles) ਲੈੱਨਜ਼ ਦੀ ਮੋਟਾਈ ਬਦਲ ਕੇ ਫੋਕਸ ਦੂਰੀ ਨੂੰ ਵਿਵਸਥਿਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਨੇੜੇ ਅਤੇ ਦੂਰ ਦੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ ਨੂੰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਦੇਖ ਸਕਦੇ ਹਾਂ।

(ਅ) ਸਾਧਾਰਨ ਅੱਖ ਲਈ ਬਿੰਦੂ:

• ਨੇੜਲਾ ਬਿੰਦੂ (Near Point): ਇੱਕ ਸਾਧਾਰਨ (ਸਿਹਤਮੰਦ) ਅੱਖ ਲਈ ਸਪੱਸ਼ਟ ਦੇਖਣ ਦੀ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਦੂਰੀ 25 ਸੈਂਟੀਮੀਟਰ (25 cm) ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
• ਦੂਰ ਬਿੰਦੂ (Far Point): ਇੱਕ ਸਾਧਾਰਨ ਅੱਖ ਲਈ ਦੂਰ ਬਿੰਦੂ ਅਨੰਤ (Infinity) ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 20. ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਕੁਦਰਤੀ ਵਰਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਦੱਸੋ:
(ੳ) ਤਾਰੇ ਕਿਉਂ ਟਿਮਟਿਮਾਉਂਦੇ ਹਨ?
(ਅ) ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਨ ਅਤੇ ਡੁੱਬਣ ਸਮੇਂ ਲਾਲ ਕਿਉਂ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ?
(ੲ) ਸਾਫ਼ ਆਕਾਸ਼ ਦਾ ਰੰਗ ਨੀਲਾ ਕਿਉਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ?

ਉੱਤਰ: (ੳ) ਤਾਰਿਆਂ ਦਾ ਟਿਮਟਿਮਾਉਣਾ: ਧਰਤੀ ਦੇ ਵਾਯੂਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਹਵਾ ਦੀਆਂ ਪਰਤਾਂ ਦੀ ਘਣਤਾ ਲਗਾਤਾਰ ਬਦਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਤਾਰਿਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਾਡੀ ਅੱਖ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਵਾਯੂਮੰਡਲੀ ਅਪਵਰਤਨ (Atmospheric refraction) ਕਾਰਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਘੱਟਦੀ-ਵੱਧਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਤਾਰਿਆਂ ਦੀ ਅਭਾਸੀ ਸਥਿਤੀ ਵੀ ਬਦਲਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਤਾਰੇ ਟਿਮਟਿਮਾਉਂਦੇ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

(ਅ) ਸੂਰਜ ਦਾ ਲਾਲ ਹੋਣਾ: ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਨ ਅਤੇ ਡੁੱਬਣ ਸਮੇਂ ਸੂਰਜ ਛਿਤਿਜ (Horizon) ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਸਾਡੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਲਈ ਵਾਯੂਮੰਡਲ ਦੀਆਂ ਮੋਟੀਆਂ ਪਰਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਮੀ ਦੂਰੀ ਤੈਅ ਕਰਨੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਘੱਟ ਤਰੰਗ-ਲੰਬਾਈ ਵਾਲੇ ਰੰਗ (ਨੀਲਾ, ਜਾਮਣੀ) ਖਿੰਡਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਵੱਧ ਤਰੰਗ-ਲੰਬਾਈ ਵਾਲਾ ਲਾਲ ਰੰਗ ਹੀ ਸਾਡੀ ਅੱਖ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ।

(ੲ) ਆਕਾਸ਼ ਦਾ ਨੀਲਾ ਰੰਗ: ਵਾਯੂਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹਵਾ ਦੇ ਕਣ (ਗੈਸਾਂ) ਬਹੁਤ ਬਰੀਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਕਣ ਵੱਧ ਤਰੰਗ-ਲੰਬਾਈ ਵਾਲੇ ਲਾਲ ਰੰਗ ਦੀ ਬਜਾਏ ਘੱਟ ਤਰੰਗ-ਲੰਬਾਈ ਵਾਲੇ ਨੀਲੇ ਰੰਗ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਖਿੰਡਾਉਂਦੇ (Scattering) ਹਨ। ਇਹ ਖਿੰਡਰਿਆ ਨੀਲਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਆਕਾਸ਼ ਨੀਲਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 21. ਆਧੁਨਿਕ ਆਵਰਤੀ ਸਾਰਨੀ (Modern Periodic Table) ਵਿੱਚ ਕਿੰਨੇ ਗਰੁੱਪ ਅਤੇ ਪੀਰੀਅਡ ਹਨ? ਕਿਸੇ ਪੀਰੀਅਡ ਵਿੱਚ ਖੱਬੇ ਤੋਂ ਸੱਜੇ ਅਤੇ ਗਰੁੱਪ ਵਿੱਚ ਉੱਪਰ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਜਾਣ 'ਤੇ ਧਾਤਵੀ ਗੁਣਾਂ ਅਤੇ ਪਰਮਾਣੂ ਆਕਾਰ ਵਿੱਚ ਕੀ ਬਦਲਾਅ ਆਉਂਦਾ ਹੈ?

ਉੱਤਰ: ਆਧੁਨਿਕ ਆਵਰਤੀ ਸਾਰਨੀ ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ 18 ਗਰੁੱਪ (Groups) ਅਤੇ 7 ਪੀਰੀਅਡ (Periods) ਹਨ।

ਪੀਰੀਅਡ ਵਿੱਚ ਖੱਬੇ ਤੋਂ ਸੱਜੇ ਜਾਣ 'ਤੇ (Left to Right in a Period):

• ਪਰਮਾਣੂ ਆਕਾਰ (Atomic Size): ਘੱਟਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਨਿਊਕਲੀਅਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੋਟੋਨਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਧਣ ਨਾਲ ਨਿਊਕਲੀਅਰ ਖਿੱਚ ਵੱਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਇਲੈਕਟ੍ਰਾਨਾਂ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਵੱਲ ਖਿੱਚਦੀ ਹੈ।
• ਧਾਤਵੀ ਗੁਣ (Metallic Character): ਘੱਟਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਪਰਮਾਣੂ ਆਕਾਰ ਛੋਟਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਇਲੈਕਟ੍ਰਾਨ ਗੁਆਉਣ ਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਘੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ (ਅਤੇ ਅਧਾਤਵੀ ਗੁਣ ਵੱਧਦਾ ਹੈ)।

ਗਰੁੱਪ ਵਿੱਚ ਉੱਪਰ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਜਾਣ 'ਤੇ (Top to Bottom in a Group):

• ਪਰਮਾਣੂ ਆਕਾਰ (Atomic Size): ਵੱਧਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਹੇਠਾਂ ਜਾਣ 'ਤੇ ਹਰ ਵਾਰ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਇਲੈਕਟ੍ਰਾਨ ਸ਼ੈੱਲ (Shell) ਜੁੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
• ਧਾਤਵੀ ਗੁਣ (Metallic Character): ਵੱਧਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਆਕਾਰ ਵੱਡਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਬਾਹਰੀ ਇਲੈਕਟ੍ਰਾਨਾਂ 'ਤੇ ਨਿਊਕਲੀਅਸ ਦੀ ਪਕੜ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰਾਨ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਬਾਹਰ ਕੱਢੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 22. ਮਨੁੱਖ ਅੰਦਰ 'ਦੂਹਰੀ ਲਹੂ ਗੇੜ ਪ੍ਰਣਾਲੀ' (Double Circulation) ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰੋ। ਇਹ ਕਿਉਂ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ?

ਉੱਤਰ: ਦੂਹਰੀ ਲਹੂ ਗੇੜ ਪ੍ਰਣਾਲੀ: ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ ਆਕਸੀਜਨ ਯੁਕਤ (ਸਾਫ਼) ਅਤੇ ਆਕਸੀਜਨ ਰਹਿਤ (ਅਸ਼ੁੱਧ) ਲਹੂ ਦਿਲ ਵਿੱਚੋਂ ਦੋ ਵਾਰ ਚੱਕਰ ਕੱਢਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਦੂਹਰੀ ਲਹੂ ਗੇੜ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

1. ਪਹਿਲਾ ਚੱਕਰ (ਫੇਫੜਾ ਗੇੜ): ਸਰੀਰ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਾਗਾਂ ਤੋਂ ਆਕਸੀਜਨ ਰਹਿਤ (CO₂ ਵਾਲਾ) ਲਹੂ ਮਹਾਂਸ਼ਿਰਾ ਰਾਹੀਂ ਦਿਲ ਦੇ ਸੱਜੇ ਆਰੀਕਲ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸੱਜੇ ਵੈਂਟਰੀਕਲ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਸੱਜਾ ਵੈਂਟਰੀਕਲ ਇਸ ਲਹੂ ਨੂੰ ਆਕਸੀਜਨ ਲੈਣ (ਸਾਫ਼ ਹੋਣ) ਲਈ ਫੇਫੜਿਆਂ ਵੱਲ ਪੰਪ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
2. ਦੂਜਾ ਚੱਕਰ (ਸਰੀਰਕ ਗੇੜ): ਫੇਫੜਿਆਂ ਤੋਂ ਆਕਸੀਜਨ ਯੁਕਤ (ਸਾਫ਼) ਲਹੂ ਦਿਲ ਦੇ ਖੱਬੇ ਆਰੀਕਲ ਅਤੇ ਫਿਰ ਖੱਬੇ ਵੈਂਟਰੀਕਲ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਖੱਬਾ ਵੈਂਟਰੀਕਲ ਸੁੰਗੜਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਸਾਫ਼ ਲਹੂ ਮਹਾਂਧਮਣੀ (Aorta) ਰਾਹੀਂ ਪੂਰੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਪੰਪ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਜ਼ਰੂਰਤ: ਦੂਹਰੀ ਲਹੂ ਗੇੜ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਇਸ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਆਕਸੀਜਨ ਯੁਕਤ (ਸਾਫ਼) ਅਤੇ ਆਕਸੀਜਨ ਰਹਿਤ (ਗੰਦਾ) ਲਹੂ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਰਲ ਨਾ ਸਕੇ। ਇਸ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਦੀ ਉੱਚ ਊਰਜਾ ਦੀ ਲੋੜ ਅਤੇ ਤਾਪਮਾਨ ਨੂੰ ਸਥਿਰ ਰੱਖਣ ਲਈ ਆਕਸੀਜਨ ਦੀ ਵੱਧ ਅਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਸਪਲਾਈ ਹੁੰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 23. (ੳ) ਚੁੰਬਕੀ ਖੇਤਰ ਰੇਖਾਵਾਂ ਦੇ ਮੁੱਖ ਗੁਣ ਲਿਖੋ। (ਅ) ਫਲੇਮਿੰਗ ਦਾ ਖੱਬਾ ਹੱਥ ਨਿਯਮ ਲਿਖੋ।

ਉੱਤਰ: (ੳ) ਚੁੰਬਕੀ ਖੇਤਰ ਰੇਖਾਵਾਂ ਦੇ ਗੁਣ:

1. ਇਹ ਰੇਖਾਵਾਂ ਚੁੰਬਕ ਦੇ ਬਾਹਰ ਉੱਤਰੀ ਧਰੁਵ (North Pole) ਤੋਂ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਧਰੁਵ (South Pole) ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ (ਅਤੇ ਚੁੰਬਕ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦੱਖਣ ਤੋਂ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ)।
2. ਇਹ ਰੇਖਾਵਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਬੰਦ ਵਕਰ (Closed loops) ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।
3. ਕੋਈ ਵੀ ਦੋ ਚੁੰਬਕੀ ਖੇਤਰ ਰੇਖਾਵਾਂ ਕਦੇ ਵੀ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਕੱਟਦੀਆਂ।
4. ਚੁੰਬਕ ਦੇ ਧਰੁਵਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ (ਜਿੱਥੇ ਚੁੰਬਕੀ ਬਲ ਵੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ) ਇਹ ਰੇਖਾਵਾਂ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਬਹੁਤ ਨੇੜੇ (ਸੰਘਣੀਆਂ) ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।

(ਅ) ਫਲੇਮਿੰਗ ਦਾ ਖੱਬਾ ਹੱਥ ਨਿਯਮ (Fleming's Left Hand Rule):
ਇਸ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪਣੇ ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਉਂਗਲ, ਅੰਗੂਠੇ ਅਤੇ ਵਿਚਕਾਰਲੀ ਉਂਗਲ ਨੂੰ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਫੈਲਾਓ ਕਿ ਇਹ ਤਿੰਨੋਂ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਲੰਬ ਰੂਪ (90° ਦੇ ਕੋਣ 'ਤੇ) ਹੋਣ।
ਜੇਕਰ ਪਹਿਲੀ ਉਂਗਲ ਚੁੰਬਕੀ ਖੇਤਰ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਅਤੇ ਵਿਚਕਾਰਲੀ ਉਂਗਲ ਬਿਜਲਈ ਧਾਰਾ (ਕਰੰਟ) ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਅੰਗੂਠਾ ਚਾਲਕ ਉੱਤੇ ਲੱਗਣ ਵਾਲੇ ਬਲ (ਜਾਂ ਗਤੀ) ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਦਰਸਾਏਗਾ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 24. ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਰਸਾਇਣਕ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੇ ਦੋ-ਦੋ ਉਪਯੋਗ ਲਿਖੋ: (ੳ) ਬੇਕਿੰਗ ਸੋਡਾ (ਅ) ਰੰਗ ਕਾਟ ਪਾਊਡਰ (ੲ) ਪਲਾਸਟਰ ਆਫ਼ ਪੈਰਿਸ (POP)

ਉੱਤਰ: (ੳ) ਬੇਕਿੰਗ ਸੋਡਾ ਜਾਂ ਮਿੱਠਾ ਸੋਡਾ (NaHCO₃) ਦੇ ਉਪਯੋਗ:

1. ਇਸ ਦਾ ਉਪਯੋਗ ਰਸੋਈ ਵਿੱਚ ਪਕੌੜੇ ਆਦਿ ਬਣਾਉਣ ਜਾਂ ਭੋਜਨ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਪਕਾਉਣ ਲਈ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
2. ਇਹ ਇੱਕ ਐਂਟ-ਐਸਿਡ (Antacid) ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ਾਬੀਪਣ (Acidity) ਦੀ ਵੱਧ ਮਾਤਰਾ ਨੂੰ ਉਦਾਸੀਨ ਕਰਕੇ ਰਾਹਤ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦਾ ਹੈ।
3. ਇਹ ਸੋਡਾ-ਤੇਜ਼ਾਬ ਅੱਗ ਬੁਝਾਊ ਯੰਤਰਾਂ (Fire extinguishers) ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

(ਅ) ਰੰਗ ਕਾਟ ਪਾਊਡਰ / ਬਲੀਚਿੰਗ ਪਾਊਡਰ (CaOCl₂) ਦੇ ਉਪਯੋਗ:

1. ਕੱਪੜਾ ਉਦਯੋਗ ਵਿੱਚ ਸੂਤੀ ਅਤੇ ਲਿਨਨ ਕੱਪੜੇ ਦਾ ਰੰਗ ਉਡਾਉਣ ਲਈ (Bleaching)।
2. ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਹਾਨੀਕਾਰਕ ਜੀਵਾਣੂਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਕਰਨ (ਸਾਫ਼ ਕਰਨ) ਲਈ।

(ੲ) ਪਲਾਸਟਰ ਆਫ਼ ਪੈਰਿਸ (CaSO₄·½H₂O) ਦੇ ਉਪਯੋਗ:

1. ਡਾਕਟਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਟੁੱਟੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹੱਡੀਆਂ ਨੂੰ ਸਹੀ ਜਗ੍ਹਾ 'ਤੇ ਜੋੜ ਕੇ ਰੱਖਣ ਲਈ ਪਲਾਸਟਰ ਕਰਨ ਵਿੱਚ।
2. ਘਰਾਂ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਅਤੇ ਛੱਤਾਂ ਨੂੰ ਪੱਧਰਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਖਿਡੌਣੇ ਜਾਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ।

SET 5

ਜਮਾਤ 10ਵੀਂ ਵਿਗਿਆਨ: ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ 5-ਅੰਕਾਂ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ (ਆਖਰੀ ਭਾਗ 5)

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 25. (ੳ) ਕਾਰਬਨ ਦੇ ਉਹ ਦੋ ਗੁਣ ਕਿਹੜੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕਾਰਨ ਸਾਡੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਕਾਰਬਨ ਯੋਗਿਕਾਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਸੰਖਿਆ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ? (ਅ) ਸਮਜਾਤੀ ਲੜੀ ਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ? ਉਦਾਹਰਣ ਦਿਓ।

ਉੱਤਰ: (ੳ) ਕਾਰਬਨ ਦੇ ਦੋ ਮੁੱਖ ਗੁਣ:

1. ਚਾਰ ਸੰਯੋਜਕਤਾ (Tetravalency): ਇੱਕ ਕਾਰਬਨ ਪਰਮਾਣੂ ਦੀ ਸੰਯੋਜਕਤਾ 4 ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਕਾਰਬਨ ਦੇ ਹੋਰ ਪਰਮਾਣੂਆਂ ਜਾਂ ਹੋਰ ਤੱਤਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਆਕਸੀਜਨ, ਹਾਈਡਰੋਜਨ, ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ) ਦੇ ਚਾਰ ਪਰਮਾਣੂਆਂ ਨਾਲ ਸਹਿ-ਸੰਯੋਜਕ ਬੰਧਨ ਬਣਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
2. ਲੜੀਬੰਧਨ (Catenation): ਕਾਰਬਨ ਦੇ ਪਰਮਾਣੂਆਂ ਵਿੱਚ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਹਿ-ਸੰਯੋਜਕ ਬੰਧਨ ਬਣਾ ਕੇ ਲੰਬੀਆਂ ਲੜੀਆਂ, ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਲੜੀਆਂ ਜਾਂ ਛੱਲੇ (Rings) ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣ ਸਮਰੱਥਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਗੁਣ ਨੂੰ ਲੜੀਬੰਧਨ (ਕੈਟੀਨੇਸ਼ਨ) ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

(ਅ) ਸਮਜਾਤੀ ਲੜੀ (Homologous Series):
ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲੰਬਾਈ ਵਾਲੀ ਕਾਰਬਨ ਲੜੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਕਿਰਿਆਤਮਕ ਸਮੂਹ (Functional Group) ਮੌਜੂਦ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਮਜਾਤੀ ਲੜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਸਮਜਾਤੀ ਲੜੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੇ ਰਸਾਇਣਕ ਗੁਣ ਸਮਾਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਦੋ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੇ ਸੂਤਰ ਵਿੱਚ -CH₂ ਦਾ ਅੰਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਉਦਾਹਰਣ: ਐਲਕੋਹਲ ਦੀ ਸਮਜਾਤੀ ਲੜੀ - ਮੀਥੇਨੋਲ (CH₃OH), ਈਥੇਨੋਲ (C₂H₅OH), ਪ੍ਰੋਪੇਨੋਲ (C₃H₇OH)।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 26. ਮਨੁੱਖੀ ਮਲ-ਨਿਕਾਸ ਪ੍ਰਣਾਲੀ (Excretory System) ਦੇ ਮੁੱਖ ਭਾਗਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰੋ।

ਉੱਤਰ: ਮਨੁੱਖੀ ਮਲ-ਨਿਕਾਸ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਮੁੱਖ ਭਾਗ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਹਨ:

1. ਗੁਰਦੇ (Kidneys): ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਪੇਟ ਖੋੜ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਪਾਸੇ ਗੁਰਦਿਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਜੋੜਾ (ਖੱਬਾ ਅਤੇ ਸੱਜਾ ਗੁਰਦਾ) ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕੰਮ ਲਹੂ ਵਿੱਚੋਂ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨੀ ਵਿਅਰਥ ਪਦਾਰਥਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਯੂਰੀਆ, ਯੂਰਿਕ ਐਸਿਡ) ਨੂੰ ਫਿਲਟਰ ਕਰਕੇ ਮੂਤਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਲੱਗ ਕਰਨਾ ਹੈ।
2. ਮੂਤਰ ਵਹਿਣੀਆਂ (Ureters): ਇਹ ਦੋ ਪਤਲੀਆਂ ਨਲੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਦੋਵੇਂ ਗੁਰਦਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਗੁਰਦਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬਣੇ ਹੋਏ ਮੂਤਰ (Urine) ਨੂੰ ਮੂਤਰ ਮਸਾਨੇ ਤੱਕ ਲੈ ਕੇ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
3. ਮੂਤਰ ਮਸਾਨਾ (Urinary Bladder): ਇਹ ਇੱਕ ਮਾਸਪੇਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਬਣੀ ਥੈਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਮੂਤਰ ਵਹਿਣੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਆਏ ਮੂਤਰ ਨੂੰ ਆਰਜ਼ੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਕੱਠਾ (ਸਟੋਰ) ਕਰਕੇ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਭਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਦਿਮਾਗ ਤੋਂ ਸੰਦੇਸ਼ ਮਿਲਣ 'ਤੇ ਮੂਤਰ ਤਿਆਗਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
4. ਮੂਤਰ ਮਾਰਗ (Urethra): ਇਹ ਮੂਤਰ ਮਸਾਨੇ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਇੱਕ ਨਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਮੂਤਰ ਨੂੰ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 27. (ੳ) ਅਲਿੰਗੀ ਅਤੇ ਲਿੰਗੀ ਪ੍ਰਜਨਨ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ ਦੱਸੋ। (ਅ) ਸਵੈ-ਪਰਾਗਣ ਅਤੇ ਪਰ-ਪਰਾਗਣ ਵਿੱਚ ਕੀ ਅੰਤਰ ਹੈ?

ਉੱਤਰ: (ੳ) ਅਲਿੰਗੀ ਅਤੇ ਲਿੰਗੀ ਪ੍ਰਜਨਨ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ:

ਅਲਿੰਗੀ ਪ੍ਰਜਨਨ (Asexual Reproduction)	ਲਿੰਗੀ ਪ੍ਰਜਨਨ (Sexual Reproduction)
1. ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਹੀ ਜਨਕ (ਮਾਤਾ ਜਾਂ ਪਿਤਾ) ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।	1. ਇਸ ਵਿੱਚ ਨਰ ਅਤੇ ਮਾਦਾ ਦੋਵਾਂ ਜਨਕਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
2. ਨਵੇਂ ਜੀਵ ਵਿੱਚ ਵਿਭਿੰਨਤਾਵਾਂ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ (ਬੱਚੇ ਜਨਕਾਂ ਵਰਗੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ)।	2. ਨਵੇਂ ਜੀਵ ਵਿੱਚ ਵਿਭਿੰਨਤਾਵਾਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
3. ਨਰ ਅਤੇ ਮਾਦਾ ਯੁਗਮਕ (Gametes) ਨਹੀਂ ਬਣਦੇ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ੇਚਨ ਕਿਰਿਆ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।	3. ਨਰ ਅਤੇ ਮਾਦਾ ਯੁਗਮਕ ਬਣਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ੇਚਨ ਕਿਰਿਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

(ਅ) ਸਵੈ-ਪਰਾਗਣ ਅਤੇ ਪਰ-ਪਰਾਗਣ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ:

ਸਵੈ-ਪਰਾਗਣ (Self-Pollination)	ਪਰ-ਪਰਾਗਣ (Cross-Pollination)
1. ਇਸ ਵਿੱਚ ਪਰਾਗਕਣ ਇੱਕ ਫੁੱਲ ਦੇ ਪਰਾਗਕੋਸ਼ ਤੋਂ ਉਸੇ ਫੁੱਲ ਦੇ ਸਟਿਗਮਾ 'ਤੇ ਡਿੱਗਦੇ ਹਨ।	1. ਇਸ ਵਿੱਚ ਪਰਾਗਕਣ ਇੱਕ ਫੁੱਲ ਦੇ ਪਰਾਗਕੋਸ਼ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਪੌਦੇ ਦੇ ਫੁੱਲ ਦੇ ਸਟਿਗਮਾ 'ਤੇ ਡਿੱਗਦੇ ਹਨ।
2. ਇਸ ਲਈ ਹਵਾ, ਪਾਣੀ ਜਾਂ ਕੀਟ ਵਰਗੇ ਵਾਹਕਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।	2. ਇਸ ਲਈ ਹਵਾ, ਪਾਣੀ ਜਾਂ ਕੀਟ ਵਰਗੇ ਵਾਹਕਾਂ (Agents) ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 28. (ੳ) ਤਾਪ ਨਿਕਾਸੀ (Exothermic) ਅਤੇ ਤਾਪ ਸੋਖੀ (Endothermic) ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਤੋਂ ਕੀ ਭਾਵ ਹੈ? (ਅ) ਅਪਘਟਨ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਸੰਯੋਜਨ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਦਾ ਉਲਟ ਕਿਉਂ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?

ਉੱਤਰ: (ੳ) ਤਾਪ ਨਿਕਾਸੀ ਅਤੇ ਤਾਪ ਸੋਖੀ ਕਿਰਿਆਵਾਂ:

• ਤਾਪ ਨਿਕਾਸੀ ਕਿਰਿਆ (Exothermic): ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਰਸਾਇਣਕ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਉਤਪਾਦਾਂ ਦੇ ਬਣਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਤਾਪ (ਊਰਜਾ) ਦਾ ਨਿਕਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਤਾਪ ਨਿਕਾਸੀ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਆਖਦੇ ਹਨ।
  ਉਦਾਹਰਣ: CaO + H₂O → Ca(OH)₂ + ਤਾਪ (Heat)
• ਤਾਪ ਸੋਖੀ ਕਿਰਿਆ (Endothermic): ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਰਸਾਇਣਕ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਭਿਕਾਰਕਾਂ ਨੂੰ ਤੋੜਨ ਲਈ ਤਾਪ ਜਾਂ ਊਰਜਾ ਦਾ ਸੋਖਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਤਾਪ ਸੋਖੀ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਆਖਦੇ ਹਨ।
  ਉਦਾਹਰਣ: CaCO₃ + ਤਾਪ (Heat) → CaO + CO₂

(ਅ) ਅਪਘਟਨ ਨੂੰ ਸੰਯੋਜਨ ਦਾ ਉਲਟ ਕਿਉਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ:
ਸੰਯੋਜਨ ਕਿਰਿਆ (Combination): ਇਸ ਵਿੱਚ ਦੋ ਜਾਂ ਦੋ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਭਿਕਾਰਕ ਜੁੜ ਕੇ ਇੱਕ ਨਵਾਂ (ਸਿੰਗਲ) ਪਦਾਰਥ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ।
ਅਪਘਟਨ ਕਿਰਿਆ (Decomposition): ਇਸ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟ, ਇਸ ਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਇੱਕ (ਸਿੰਗਲ) ਅਭਿਕਾਰਕ ਟੁੱਟ ਕੇ ਦੋ ਜਾਂ ਦੋ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਵੇਂ ਪਦਾਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦਾ ਉਲਟ ਹਨ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 29. ਕੂੜੇ-ਕਰਕਟ (Waste) ਦੇ ਨਿਪਟਾਰੇ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਨੂੰ ਘੱਟ ਕਰਨ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਕੀ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾ ਸਕਦੇ ਹੋ? ਕੋਈ ਤਿੰਨ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰੋ।

ਉੱਤਰ: ਅਸੀਂ ਕੂੜੇ-ਕਰਕਟ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਨੂੰ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਘੱਟ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ:

1. ਮੁੜ-ਚੱਕਰਣ (Recycling): ਕਚਰੇ ਵਿੱਚੋਂ ਪਲਾਸਟਿਕ, ਕਾਗਜ਼, ਕੱਚ ਅਤੇ ਧਾਤਾਂ (ਲੋਹਾ ਆਦਿ) ਨੂੰ ਵੱਖਰਾ ਕਰਕੇ ਫੈਕਟਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਭੇਜ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਿਘਲਾ ਕੇ ਅਤੇ ਮੁੜ-ਚੱਕਰਣ ਕਰਕੇ ਨਵੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਬਣਾਈਆਂ ਜਾ ਸਕਣ।
2. ਖਾਦ ਬਣਾਉਣਾ (Composting): ਜੈਵ-ਵਿਘਟਨਸ਼ੀਲ ਕਚਰੇ (ਜਿਵੇਂ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਫਲਾਂ ਦੇ ਛਿਲਕੇ, ਬਚਿਆ ਹੋਇਆ ਭੋਜਨ, ਸੁੱਕੇ ਪੱਤੇ ਆਦਿ) ਨੂੰ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਇੱਕ ਟੋਏ ਵਿੱਚ ਦਬਾ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਗਲ-ਸੜ ਕੇ ਵਧੀਆ ਦੇਸੀ ਖਾਦ (Compost) ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਜਾਵੇਗਾ, ਜਿਸਨੂੰ ਖੇਤਾਂ ਅਤੇ ਗਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
3. ਘੱਟ ਉਪਯੋਗ ਅਤੇ ਮੁੜ-ਉਪਯੋਗ (Reduce and Reuse): ਸਾਨੂੰ ਪੌਲੀਥੀਨ ਜਾਂ ਪਲਾਸਟਿਕ ਦੇ ਥੈਲਿਆਂ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਕੱਪੜੇ ਜਾਂ ਜੂਟ ਦੇ ਥੈਲਿਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਖਾਲੀ ਪਲਾਸਟਿਕ ਦੀਆਂ ਬੋਤਲਾਂ ਅਤੇ ਡੱਬਿਆਂ ਨੂੰ ਸੁੱਟਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਰਸੋਈ ਵਿੱਚ ਦਾਲਾਂ ਜਾਂ ਮਸਾਲੇ ਰੱਖਣ ਲਈ ਮੁੜ-ਉਪਯੋਗ (Reuse) ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 30. (ੳ) ਦੋ ਚੁੰਬਕੀ ਖੇਤਰ ਰੇਖਾਵਾਂ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਕੱਟਦੀਆਂ? (ਅ) ਬਿਜਲਈ ਮੋਟਰ ਵਿੱਚ ਸਪਲਿਟ ਰਿੰਗ ਦੀ ਕੀ ਮਹੱਤਤਾ ਹੈ? (ੲ) ਫਲੇਮਿੰਗ ਦਾ ਖੱਬਾ ਹੱਥ ਨਿਯਮ ਲਿਖੋ।

ਉੱਤਰ: (ੳ) ਚੁੰਬਕੀ ਖੇਤਰ ਰੇਖਾਵਾਂ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਕੱਟਦੀਆਂ: ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਦੋ ਚੁੰਬਕੀ ਰੇਖਾਵਾਂ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਕੱਟਣਗੀਆਂ, ਤਾਂ ਕਾਟ-ਬਿੰਦੂ 'ਤੇ ਚੁੰਬਕੀ ਕੰਪਾਸ ਦੀ ਸੂਈ ਦੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਕਰੇਗੀ, ਜੋ ਕਿ ਅਸੰਭਵ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਕਦੇ ਵੀ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਕੱਟਦੀਆਂ।

(ਅ) ਬਿਜਲਈ ਮੋਟਰ ਵਿੱਚ ਸਪਲਿਟ ਰਿੰਗ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ: ਬਿਜਲਈ ਮੋਟਰ ਵਿੱਚ ਸਪਲਿਟ ਰਿੰਗ ਇੱਕ ਦਿਸ਼ਾ-ਪਰਿਵਰਤਕ (Commutator) ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਹਰੇਕ ਅੱਧੇ ਚੱਕਰ ਬਾਅਦ ਆਰਮੇਚਰ (ਕੁੰਡਲੀ) ਵਿੱਚ ਕਰੰਟ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਨੂੰ ਉਲਟਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਆਰਮੇਚਰ ਉੱਪਰ ਲੱਗਣ ਵਾਲਾ ਬਲ ਉਸਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਇੱਕੋ ਹੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦਾ ਹੈ।

(ੲ) ਫਲੇਮਿੰਗ ਦਾ ਖੱਬਾ ਹੱਥ ਨਿਯਮ: ਇਸ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਆਪਣੇ ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਉਂਗਲ, ਅੰਗੂਠੇ ਅਤੇ ਵਿਚਕਾਰਲੀ ਉਂਗਲ ਨੂੰ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਫੈਲਾਓ ਕਿ ਇਹ ਤਿੰਨੋਂ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਲੰਬ-ਰੂਪ (90 ਡਿਗਰੀ) ਹੋਣ। ਜੇਕਰ ਪਹਿਲੀ ਉਂਗਲ ਚੁੰਬਕੀ ਖੇਤਰ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ, ਵਿਚਕਾਰਲੀ ਉਂਗਲ ਬਿਜਲਈ ਧਾਰਾ (ਕਰੰਟ) ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਅੰਗੂਠਾ ਚਾਲਕ ਉੱਤੇ ਲੱਗਣ ਵਾਲੇ ਬਲ ਜਾਂ ਗਤੀ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਕਰੇਗਾ।