ਸੀਬੀਐਸਈ ਮੁਲਾਂਕਣ ਵਿਵਾਦ: ਸਿਸਟਮ ਦੀਆਂ ਕਮੀਆਂ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ
ਡਾ ਵਿਜੈ ਗਰਗ
ਹਰ ਸਾਲ ਕੇਂਦਰੀ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਬੋਰਡ (ਸੀਬੀਐਸਈ) ਦੇ 12ਵੀਂ ਜਮਾਤ ਦੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਦਾ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਅਤੇ ਮਾਪਿਆਂ ਲਈ ਉਮੀਦ ਅਤੇ ਬੇਚੈਨੀ ਦਾ ਮਿਸ਼ਰਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਇਸ ਵਾਰ, ਇਹ ਰਵਾਇਤੀ ਤਣਾਅ ਇੱਕ ਡੂੰਘੇ ਮਾਨਸਿਕ ਸੰਕਟ ਅਤੇ ਸਿਸਟਮ ਵਿਰੁੱਧ ਭਾਰੀ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਕਦਮ ਨੂੰ ਡਿਜੀਟਲ ਸੁਧਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਇਨਕਲਾਬੀ ਮੀਲ ਪੱਥਰ ਦੱਸਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਹ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਕਾਹਲੀ ਅਤੇ ਤਕਨੀਕੀ ਖਾਮੀਆਂ ਕਾਰਨ ਲੱਖਾਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਲਈ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਸਰਾਪ ਸਾਬਤ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੇ ਸਾਲ ਭਰ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਮਿਹਨਤ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਬੋਰਡ ਦੇ ਇੱਕ ਅਧੂਰੇ ਅਤੇ ਕੱਚੇ ਸਿਸਟਮ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੁਪਨਿਆਂ ਨੂੰ ਦਾਅ 'ਤੇ ਲਗਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।
> *"ਬੱਚੇ ਕੋਈ ਸਾਫਟਵੇਅਰ ਬੱਗ (ਗਲਤੀ) ਨਹੀਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਤੁਸੀਂ ਬਿਨਾਂ ਤਿਆਰੀ ਦੇ ਕੋਈ ਵੀ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰ ਦਿਓ।"*
> — ਇੱਕ ਨਿਰਾਸ਼ ਮਾਪੇ, ਜੋ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਦੇ ਲੱਖਾਂ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੇ ਦਰਦ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
>
## 1. ਆਨ-ਸਕ੍ਰੀਨ ਮਾਰਕਿੰਗ (ਓਐਸਐਮ): ਬਿਨਾਂ ਤਿਆਰੀ ਦੇ ਵੱਡਾ ਬਦਲਾਅ
ਇਸ ਪੂਰੇ ਵਿਵਾਦ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਸੀਬੀਐਸਈ ਵੱਲੋਂ ਇਸੇ ਸਾਲ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ **ਆਨ-ਸਕ੍ਰੀਨ ਮਾਰਕਿੰਗ (ਓਐਸਐਮ)** ਸਿਸਟਮ ਹੈ। ਬੋਰਡ ਨੇ ਪ੍ਰੀਖਿਆਵਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੀ, ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਪਾਇਲਟ ਟੈਸਟਿੰਗ ਜਾਂ ਮੁਲਾਂਕਣਕਰਤਾਵਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ ਦੇ, ਲਗਭਗ 98 ਲੱਖ ਤੋਂ ਵੱਧ ਉੱਤਰ-ਪੱਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਡਿਜੀਟਲ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਚੈੱਕ ਕਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕਰ ਲਿਆ।
ਜਿਹੜੇ ਅਧਿਆਪਕ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਕਾਗਜ਼ 'ਤੇ ਕਾਪੀਆਂ ਚੈੱਕ ਕਰਨ ਦੇ ਆਦੀ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਚਾਨਕ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤਕਨੀਕੀ ਸਿਖਲਾਈ ਦੇ ਕੰਪਿਊਟਰ ਅਤੇ ਲੈਪਟਾਪ ਦੀਆਂ ਸਕ੍ਰੀਨਾਂ 'ਤੇ ਕਾਪੀਆਂ ਦਾ ਮੁਲਾਂਕਣ ਕਰਨ ਲਈ ਬਿਠਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਅਦਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਦਾਇਰ ਜਨਹਿੱਤ ਪਟੀਸ਼ਨਾਂ ਵੀ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਬਦਲਾਅ ਬੇਹੱਦ ਕਾਹਲੀ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਸਦੀ ਕੀਮਤ ਅੱਜ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਚੁਕਾ ਰਹੇ ਹਨ।
## 2. ਅੰਕਾਂ ਦੀ ਭਾਰੀ ਗਿਰਾਵਟ ਅਤੇ ਤਕਨੀਕੀ ਬਲੰਡਰ
ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਨਤੀਜੇ ਘੋਸ਼ਿਤ ਹੋਏ, ਇਸ ਨਵੇਂ ਸਿਸਟਮ ਦੀਆਂ ਕਮੀਆਂ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਗਈਆਂ। ਪਿਛਲੇ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਇਸ ਸਾਲ 12ਵੀਂ ਦੀ ਪਾਸ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤਤਾ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਗਿਰਾਵਟ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲੀ, ਜੋ ਹਾਲ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਗਿਰਾਵਟ ਹੈ।
ਹੈਰਾਨੀ ਦੀ ਗੱਲ ਇਹ ਰਹੀ ਕਿ ਜਿਹੜੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਜੇਈਈ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੇਸ਼-ਪੱਧਰੀ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰੀਖਿਆਵਾਂ ਪਾਸ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫਿਜ਼ਿਕਸ, ਕੈਮਿਸਟਰੀ ਅਤੇ ਮੈਥਸ ਵਰਗੇ ਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬੇਹੱਦ ਘੱਟ ਅੰਕ ਮਿਲੇ। ਜਦੋਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੇ ਮੁੜ-ਮੁਲਾਂਕਣ ਲਈ ਆਪਣੀਆਂ ਉੱਤਰ-ਪੱਤਰੀਆਂ ਦੀ ਸਕੈਨ ਕਾਪੀ ਮੰਗੀ, ਤਾਂ ਜੋ ਸੱਚ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ ਉਹ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸੀ:
* **ਧੁੰਦਲੀਆਂ ਕਾਪੀਆਂ:** ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਪੋਰਟਲ 'ਤੇ ਜਿਹੜੀਆਂ ਸਕੈਨ ਕਾਪੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ, ਉਹ ਇਸ ਕਦਰ ਧੁੰਦਲੀਆਂ ਸਨ ਕਿ ਖੁਦ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਆਪਣੀ ਲਿਖਤ ਨਹੀਂ ਪਛਾਣ ਪਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਸਵਾਲ ਇਹ ਉੱਠਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਕਾਪੀਆਂ ਇੰਨੀਆਂ ਧੁੰਦਲੀਆਂ ਸਨ, ਤਾਂ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੇ ਸਕ੍ਰੀਨ 'ਤੇ ਕੀ ਦੇਖ ਕੇ ਨੰਬਰ ਦਿੱਤੇ?
* **ਗਾਇਬ ਪੰਨੇ ਅਤੇ ਅਣ-ਚੈੱਕ ਕੀਤੇ ਉੱਤਰ:** ਡਿਜੀਟਲ ਸਕੈਨਿੰਗ ਦੀ ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਕਾਰਨ ਕਈ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕਾਪੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਪੰਨੇ (ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਸਪਲੀਮੈਂਟਰੀ ਸ਼ੀਟਾਂ ਅਤੇ ਡਾਇਗ੍ਰਾਮ ਵਾਲੇ ਪੇਜ) ਸਕੈਨ ਹੋਣੋਂ ਰਹਿ ਗਏ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਨੰਬਰ ਹੀ ਨਹੀਂ ਜੋੜੇ ਗਏ।
* **ਕਾਪੀਆਂ ਦੀ ਅਦਲਾ-ਬਦਲੀ :** ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿੱਚ ਕਈ ਅਜਿਹੇ ਮਾਮਲੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਏ ਜਿੱਥੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਜੋ ਸਕੈਨ ਕਾਪੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖਤ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਬੱਚੇ ਦੀ ਸੀ। ਯਾਨੀ ਇੱਕ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦੇ ਖਾਤੇ ਵਿੱਚ ਦੂਜੇ ਦੀ ਕਾਪੀ ਅਪਲੋਡ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਭਾਵੇਂ ਭਾਰੀ ਦਬਾਅ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬੋਰਡ ਨੇ ਗਲਤੀਆਂ ਸੁਧਾਰਨੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀਆਂ, ਪਰ ਇਸ ਨੇ ਬੋਰਡ ਦੀ ਭਰੋਸੇਯੋਗਤਾ 'ਤੇ ਵੱਡਾ ਸਵਾਲੀਆ ਨਿਸ਼ਾਨ ਲਗਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।
## 3. ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਨਿਵਾਰਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦਾ ਫੇਲ੍ਹ ਹੋਣਾ
ਜਦੋਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਬੇਇਨਸਾਫ਼ੀ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਆਵਾਜ਼ ਉਠਾਈ ਅਤੇ ਬੋਰਡ ਦੇ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਪੋਰਟਲ ਦਾ ਰੁਖ਼ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਉੱਥੋਂ ਦਾ ਹਾਲ ਹੋਰ ਵੀ ਬੁਰਾ ਸੀ। ਰਿਕਾਰਡ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਕੈਨ ਕਾਪੀ ਲਈ ਅਪਲਾਈ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਬੋਰਡ ਦੀ ਵੈੱਬਸਾਈਟ ਬਾਰ-ਬਾਰ ਕਰੈਸ਼ ਹੋਣ ਲੱਗੀ।
ਹੱਦ ਤਾਂ ਉਦੋਂ ਹੋ ਗਈ ਜਦੋਂ ਤਕਨੀਕੀ ਨੁਕਸ ਕਾਰਨ ਰੀ-ਇਵੈਲਯੂਏਸ਼ਨ ਪੋਰਟਲ 'ਤੇ ਫੀਸ ਦੇ ਅੰਕੜੇ ਅਜੀਬੋ-ਗਰੀਬ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਲੱਖਾਂ ਰੁਪਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਲੱਗੇ। ਮਾਮਲਾ ਇੰਨਾ ਗੰਭੀਰ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਸਿੱਖਿਆ ਮੰਤਰਾਲੇ ਨੂੰ ਦਖਲ ਦੇਣਾ ਪਿਆ ਅਤੇ ਸਰਵਰ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਲਈ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਤਕਨੀਕੀ ਮਾਹਿਰਾਂ ( ਆਈਆਈਟੀ) ਦੀ ਮਦਦ ਲੈਣੀ ਪਈ।
## 4. ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ: ਅੱਧ ਵਿਚਕਾਰ ਲਟਕਿਆ ਭਵਿੱਖ
ਬੋਰਡ ਲਈ ਇਹ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਤਕਨੀਕੀ ਖਰਾਬੀ ਜਾਂ ਸਾਫਟਵੇਅਰ ਦਾ 'ਗਲਿੱਚ' ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ 12ਵੀਂ ਜਮਾਤ ਦੇ ਇੱਕ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਲਈ ਇਹ ਉਸ ਦੇ ਕਰੀਅਰ ਦੀ ਤਬਾਹੀ ਹੈ।
```
[2 ਸਾਲ ਦੀ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਦੀ ਸਖ਼ਤ ਮਿਹਨਤ]
│
▼
[ਬੋਰਡ ਪ੍ਰੀਖਿਆ + ਜੇਈਈ/ਨੀਟ/ਸੀਯੂਈਟੀ ਦਾ ਭਾਰੀ ਦਬਾਅ]
│
▼
[ਸੀਬੀਐਸਈ ਦੇ ਨੁਕਸਦਾਰ ਓਐਸਐਮ ਸਿਸਟਮ ਦੁਆਰਾ ਕਾਪੀਆਂ ਦੀ ਜਾਂਚ]
│
▼
[ਉਮੀਦ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਅੰਕ ਜਾਂ ਫੇਲ੍ਹ ਹੋਣਾ]
│
▼
[ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਦੀ ਕੌਂਸਲਿੰਗ ਅਤੇ ਐਡਮਿਸ਼ਨ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੋਣ ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ]
```
ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿੱਚ ਸੀਯੂਈਟੀ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਦੇ ਐਡਮਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਕੌਂਸਲਿੰਗ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਚੱਲ ਰਹੀ ਹੈ। ਬੋਰਡ ਦੀ ਇਸ ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਕਾਰਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੇ ਨੰਬਰ 5% ਤੋਂ 10% ਤੱਕ ਘੱਟ ਗਏ ਹਨ, वे ਆਪਣੀ ਪਸੰਦ ਦੇ ਕਾਲਜਾਂ ਦੀ ਕੱਟ-ਆਫ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ। ਜਿੱਥੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਇਸ ਸਮੇਂ ਆਪਣੇ ਅਗਲੇ ਭਵਿੱਖ 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ, ਉੱਥੇ ਉਹ ਰਾਤਾਂ ਦੀ ਨੀਂਦ ਗੁਆ ਕੇ ਕੰਪਿਊਟਰ ਸਕ੍ਰੀਨਾਂ ਰਿਫ੍ਰੈਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਿਸਟਮ ਅੱਗੇ ਇਨਸਾਫ਼ ਦੀ ਭੀਖ ਮੰਗ ਰਹੇ ਹਨ।
## ਸਿੱਟਾ
ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ ਡਿਜੀਟਲਾਈਜ਼ੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕਤਾ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਦੀ ਬਲੀ ਉਹ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨਹੀਂ ਚੜ੍ਹਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਨੀਂਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰੀਖਿਆਵਾਂ 'ਤੇ ਟਿਕੀ ਹੈ। ਸੀਬੀਐਸਈ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਅੜੀਅਲ ਰਵੱਈਆ ਛੱਡਣਾ ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ ਇਸ ਸੱਚ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨਾ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਿਸਟਮ ਫੇਲ੍ਹ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਲਈ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਵਾਧੂ ਫੀਸ ਦੇ ਕਾਪੀਆਂ ਦੀ ਪਾਰਦਰਸ਼ੀ ਭੌਤਿਕ ਜਾਂਚ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਕਿਸੇ ਵੀ ਬੱਚੇ ਦਾ ਸਾਲ ਬਰਬਾਦ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਜਵਾਬਦੇਹੀ ਤੈਅ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗੀ, ਉਦੋਂ ਤੱਕ **"ਮਿਹਨਤ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀ, ਅਤੇ ਗਲਤੀ ਸਿਸਟਮ ਦੀ"** ਦਾ ਇਹ ਕਰੂਰ ਖੇਡ ਬੰਦ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ।
ਡਾ ਵਿਜੈ ਗਰਗ ਰਿਟਾਇਰਡ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਅਜੂਕੇਸ਼ਨਲ ਕਾਲਮਨਵੀਸ਼ ਮਲੋਟ ਪੰਜਾਬ
