ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਉਮਰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧ ਰਹੀ ਹੈ: ਘੱਟ ਬੱਚੇ, ਜ਼ਿਆਦਾ ਬਜ਼ੁਰਗ
ਡਾ ਵਿਜੈ ਗਰਗ
ਪੰਜਾਬ ਕਦੇ ਆਪਣੀ ਜਵਾਨੀ, ਵੱਡੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕਿਲਕਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਗੂੰਜਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਹਰ ਘਰ ਵਿੱਚ ਰੌਣਕ ਹੁੰਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਸੰਯੁਕਤ ਪਰਿਵਾਰ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਪਛਾਣ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਪਰ ਹੁਣ ਪੰਜਾਬ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਜਨਸੰਖਿਆਈ ਬਦਲਾਅ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਘਟ ਰਹੀ ਹੈ, ਜਨਮ ਦਰ ਨੀਵੀਂ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਥਿਤੀ ਸਿਰਫ਼ ਅੰਕੜਿਆਂ ਦੀ ਤਬਦੀਲੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ, ਆਰਥਿਕ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਢਾਂਚੇ ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ।
“ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਉਮਰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧ ਰਹੀ ਹੈ” ਅੱਜ ਇੱਕ ਹਕੀਕਤ ਬਣ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਘੱਟ ਬੱਚੇ ਜਨਮ ਲੈ ਰਹੇ ਹਨ, ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਲੋਕ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਉਮਰ ਤੱਕ ਜੀ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਪੰਜਾਬ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਇੱਕ ਬਜ਼ੁਰਗ ਸਮਾਜ ਵੱਲ ਵਧ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਘਟਦੀ ਜਨਮ ਦਰ
ਪਿਛਲੇ ਕੁਝ ਦਹਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਦਰ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਕਮੀ ਆਈ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਚਾਰ-ਪੰਜ ਬੱਚੇ ਆਮ ਗੱਲ ਸੀ, ਪਰ ਹੁਣ ਬਹੁਤੇ ਜੋੜੇ ਇੱਕ ਜਾਂ ਦੋ ਬੱਚਿਆਂ ਤੱਕ ਹੀ ਸੀਮਿਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਇਸ ਦੇ ਕਈ ਕਾਰਨ ਹਨ:
ਮਹਿੰਗਾਈ ਅਤੇ ਵਧਦਾ ਖਰਚਾ
ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸਿਹਤ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦੀ ਉੱਚ ਲਾਗਤ
ਸ਼ਹਿਰੀਕਰਨ ਅਤੇ ਬਦਲਦੀ ਜੀਵਨ ਸ਼ੈਲੀ
ਦੇਰ ਨਾਲ ਵਿਆਹ
ਕਰੀਅਰ ਨੂੰ ਪਹਿਲ ਦੇਣਾ
ਪਰਿਵਾਰ ਨਿਯੋਜਨ ਬਾਰੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ
ਵਿਦੇਸ਼ ਜਾਣ ਦਾ ਵਧਦਾ ਰੁਝਾਨ
ਇਸ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਇਹ ਨਿਕਲ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਕਈ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਘਟ ਰਹੀ ਹੈ। ਕਈ ਥਾਵਾਂ ‘ਤੇ ਕਲਾਸਰੂਮ ਖਾਲੀ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ।
ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦੀ ਵਧਦੀ ਗਿਣਤੀ
ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸਿਹਤ ਸੇਵਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਅਤੇ ਚੰਗੀ ਜੀਵਨ ਸ਼ੈਲੀ ਕਾਰਨ ਲੋਕ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਜੀ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵੱਧ ਰਹੀ ਹੈ।
ਅੱਜ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ:
ਇਕੱਲੇ ਰਹਿੰਦੇ ਬਜ਼ੁਰਗ
ਬੱਚਿਆਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿੰਦੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ
ਵਧਦੀ ਉਮਰ ਵਾਲੇ ਕਿਸਾਨ
ਪੈਨਸ਼ਨ ਜਾਂ ਪਰਿਵਾਰ ‘ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਬਜ਼ੁਰਗ
ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲ ਰਹੇ ਹਨ।
ਵਿਦੇਸ਼ ਮਾਈਗ੍ਰੇਸ਼ਨ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ
ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਬਜ਼ੁਰਗ ਸਮਾਜ ਦੇ ਵਧਣ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਕਾਰਨ ਵਿਦੇਸ਼ ਮਾਈਗ੍ਰੇਸ਼ਨ ਵੀ ਹੈ। ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਨੌਜਵਾਨ ਕੈਨੇਡਾ, ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ, ਇੰਗਲੈਂਡ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਅਤੇ ਨੌਕਰੀ ਲਈ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ।
ਇਸ ਨਾਲ:
ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਧ ਰਹੀ ਹੈ
ਮਾਪੇ ਇਕੱਲੇ ਰਹਿ ਰਹੇ ਹਨ
ਪਰਿਵਾਰਕ ਰਿਸ਼ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ
ਭਾਵੇਂ ਵਿਦੇਸ਼ ਰਹਿੰਦੇ ਬੱਚੇ ਪੈਸਾ ਭੇਜਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਮਾਪਿਆਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸਰੀਰਕ ਮੌਜੂਦਗੀ ਅਤੇ ਸਾਥ ਦੀ ਕਮੀ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਪਰਿਵਾਰਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ‘ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ
ਪੰਜਾਬੀ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਸੰਯੁਕਤ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਕਾਫ਼ੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਰਹੀ ਹੈ। ਪਰ ਬਦਲਦੇ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਇਹ ਢਾਂਚਾ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਅੱਜ ਕਈ ਬਜ਼ੁਰਗ:
ਇਕੱਲੇਪਨ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹਨ
ਮਾਨਸਿਕ ਤਣਾਅ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹਨ
ਸਿਹਤ ਸੰਭਾਲ ਲਈ ਹੋਰਾਂ ‘ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹਨ
ਸਮਾਜਿਕ ਸਹਿਯੋਗ ਤੋਂ ਵਾਂਝੇ ਹਨ
ਇਕੱਲੇਪਨ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦੀ ਸਿਹਤ ‘ਤੇ ਗੰਭੀਰ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਆਰਥਿਕ ਚੁਣੌਤੀਆਂ
ਬਜ਼ੁਰਗ ਆਬਾਦੀ ਵਧਣ ਨਾਲ ਆਰਥਿਕ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਵੀ ਵਧ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।
ਘੱਟਦੀ ਕਰਮਚਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀ
ਜਦੋਂ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਘਟਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਉਦਯੋਗ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿੱਚ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੀ ਕਮੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਸਿਹਤ ਖਰਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ
ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਨੂੰ ਵੱਧ ਇਲਾਜ, ਦਵਾਈਆਂ ਅਤੇ ਸਿਹਤ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ‘ਤੇ ਖਰਚ ਦਾ ਬੋਝ ਵਧਦਾ ਹੈ।
ਖੇਤੀਬਾੜੀ ‘ਤੇ ਅਸਰ
ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਜੇ ਵੀ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਮਿਹਨਤ ‘ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਨੌਜਵਾਨ ਖੇਤੀ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੋਣਗੇ ਤਾਂ ਬਜ਼ੁਰਗ ਕਿਸਾਨਾਂ ਲਈ ਖੇਤੀ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੋਵੇਗਾ।
ਸਿੱਖਿਆ ਖੇਤਰ ‘ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ
ਘੱਟ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕਾਰਨ:
ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲੇ ਘਟ ਰਹੇ ਹਨ
ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਸਕੂਲ ਬੰਦ ਹੋਣ ਦੇ ਕਗਾਰ ‘ਤੇ ਹਨ
ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਘਟ ਰਹੀ ਹੈ
ਇਹ ਸਥਿਤੀ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਲਈ ਵੀ ਚੁਣੌਤੀ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਸਮਾਜ ਲਈ ਚੇਤਾਵਨੀ
ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇਹ ਬਦਲਦਾ ਜਨਸੰਖਿਆਈ ਰੂਪ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਚੇਤਾਵਨੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਲਗਾਤਾਰ ਘਟਦੀ ਰਹੀ ਅਤੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਵੱਧਦੇ ਰਹੇ, ਤਾਂ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਸੰਤੁਲਨ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਸਮਾਜ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ:
ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਲਈ ਬਿਹਤਰ ਸਿਹਤ ਸੇਵਾਵਾਂ
ਮਾਨਸਿਕ ਸਹਾਇਤਾ
ਸਮਾਜਿਕ ਸੁਰੱਖਿਆ
ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਲਈ ਰੋਜ਼ਗਾਰ ਦੇ ਮੌਕੇ
ਪਰਿਵਾਰਕ ਮੁੱਲਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ
ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਦੇਣਾ ਹੋਵੇਗਾ।
ਨਿਸਕਰਸ਼
ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਵਧਦੀ ਉਮਰ ਇੱਕ ਗੰਭੀਰ ਸਮਾਜਿਕ ਹਕੀਕਤ ਹੈ। ਘੱਟ ਬੱਚੇ ਅਤੇ ਵੱਧ ਬਜ਼ੁਰਗ ਸਿਰਫ਼ ਜਨਸੰਖਿਆ ਦਾ ਬਦਲਾਅ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਭਵਿੱਖ ਦੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹਨ।
ਇੱਕ ਸੰਤੁਲਿਤ ਸਮਾਜ ਲਈ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੀ ਉਰਜਾ ਅਤੇ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦਾ ਤਜਰਬਾ ਦੋਵੇਂ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਅਜਿਹੀਆਂ ਨੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸੋਚ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਜੋ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮੂਲਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜੇ ਰੱਖੇ ਅਤੇ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਨੂੰ ਸਨਮਾਨ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰੇ।
ਜੇ ਅੱਜ ਇਸ ਮੁੱਦੇ ‘ਤੇ ਧਿਆਨ ਨਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਗੰਭੀਰ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪੈ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਡਾ ਵਿਜੈ ਗਰਗ ਰਿਟਾਇਰਡ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਅਜੂਕੇਸ਼ਨਲ ਕਾਲਮਨਵੀਸ਼ ਮਲੋਟ ਪੰਜਾਬ
